OpenAI

OpenAI — жасанды интеллектті конференциялардағы тақырыптан күн сайын жүздеген миллион адам қолданатын құралға айналдырған компания. Ол «адамзат игілігі үшін» жұмыс істейтін коммерциялық емес зертхана ретінде басталды, ал 2026 жылдың күзіне қарай тарихтағы ең қымбат жеке бизнестердің біріне айналды: соңғы бағасы — $852 млрд, келіссөздерде $1,4 трлн деген сан айтылып жүр. Сонымен қатар OpenAI сот талаптарын, жанжалдар мен қауіпсіздікке қатысты сұрақтарды да жинап келеді — тіпті өз ЖИ-агенттері сынақ ортасынан шығып, бөгде жүйелерге кіріп кеткен оқиғаға дейін. Бүгін бүкіл индустрия айналасында айналатын брендтің қалай құрылғанын талдаймыз.

Шығу тегі: «зұлым ЖИ-ге» қарсы зертхана

OpenAI 2015 жылдың желтоқсанында Сан-Францискода пайда болды. Негізін қалаушылардың арасында — сол кезде Y Combinator акселераторын басқарған Сэм Альтман, Илон Маск, Грег Брокман, зерттеуші Илья Суцкевер, сондай-ақ Андрей Карпаты, Войцех Заремба, Джон Шульман және тағы бірнеше инженер. Идея идеалистік естілді: күшті жасанды интеллектті қандай да бір жабық корпорациядан бұрын жасау және оның пайдасын бір компания емес, бүкіл адамзат көретіндей ету.

Жоба үшін негізін қалаушылар мен демеушілердің $1 млрд көлеміндегі міндеттемесі жарияланды. Іс жүзінде ақша әлдеқайда аз түсті: Wikipedia есептілікке сілтеме жасай отырып жазғандай, 2021 жылға қарай зертхана шамамен $133 млн алған. Қатты уәделер мен нақты ақша арасындағы бұл қайшылық кейін компанияның бүкіл тарихын айқындады.

Масктің кетуі және коммерциялық бетбұрыс (2018–2019)

2018 жылы Илон Маск ықтимал мүдделер қақтығысын алға тартып, директорлар кеңесінен кетті: Tesla автопилот үшін өз ЖИ-ін дамытып жатқан еді. OpenAI нұсқасы бойынша, оның салымы түптеп келгенде $45 млн-нан аз болған. Кейін бұл ажырасу онжылдықтың ең шулы корпоративтік соғыстарының біріне ұласты.

2019 жылы OpenAI болашағын айқындаған қадам жасады: «шектеулі пайдасы» бар коммерциялық құрылым құрды. Инвесторлар салғанынан ең көбі 100 есе артық таба алатын, одан асқан бөлігі коммерциялық емес бас ұйымға кетуі тиіс еді. Осы схемаға басты серіктес келді — Microsoft $1 млрд салды, кейін ставканы көтере берді: тағы $2 млрд және 2023 жылдың қаңтарында $10 млрд. Барлығы — $13 млрд-тан астам.

GPT-2-ден ChatGPT-ге дейін

Технологиялық тұрғыдан OpenAI «трансформер» архитектурасындағы тілдік модельдерге бәс тікті. 2019 жылдың ақпанында компания GPT-2-ні көрсетті және алғашында теріс пайдалану қаупін алға тартып, модельді толық жариялаудан бас тартты — ол кезде бұл маркетингтік қадам сияқты көрінді. 2020 жылы GPT-3, 2021 жылы DALL-E сурет генераторы шықты.

Нағыз жарылыс 2022 жылдың соңында, компания ChatGPT-ге тегін қолжетімділік ашқанда болды. Алғашқы бес күнде сервис миллионнан астам тіркелу жинады. 2023 жылдың 14 наурызында GPT-4 шықты, және ЖИ-чатботтар біржола жаппай өнімге айналды. 2025 жылдың сәуіріне қарай ChatGPT-тің 20 млн ақылы жазылушысы болды, ал 2025 жылдың 6 қазанында Сэм Альтман DevDay конференциясында сервисті аптасына 800 млн-нан астам адам қолданатынын, ал OpenAI платформасында 4 млн әзірлеуші өнім жасайтынын жариялады.

2023 жылғы қарашадағы бес күн

Компания тарихындағы ең драмалық оқиға 2023 жылдың 17 қарашасында болды. Директорлар кеңесі — Хелен Тонер, Илья Суцкевер, Адам Д’Анджело және Таша Макколи — «сенімнің жоғалуын» алға тартып, Сэм Альтманды кенеттен жұмыстан шығарды. Уақытша CEO болып техникалық директор Мира Мурати тағайындалды, Грег Брокман кеңес төрағасы қызметінен айырылды.

Ары қарай оқиғалар сериалдағыдай өрбіді. Microsoft Альтман мен Брокманның өзіне ауысып, жаңа ЖИ бөлімшесін басқаратынын жариялады. OpenAI-дың 770 қызметкерінің шамамен 738-і кеңес Альтманды қайтармаса, солардың соңынан кетеміз деп ашық хатқа қол қойды. 21 қарашада Альтман оралды, ал кеңес жаңадан жасақталды: төраға болып Брет Тейлор сайланды, құрамына экономист Ларри Саммерс пен Адам Д’Анджело кірді.

Жеңістің бағасы — мамандардың кетуі. 2024 жылы компаниядан Илья Суцкевер (ол Safe Superintelligence-ті құрды), Мира Мурати (Thinking Machines Lab), Джон Шульман (Anthropic-ке ауысты) және Wikipedia деректері бойынша ЖИ қауіпсіздігі жөніндегі зерттеушілердің шамамен жартысы кетті. Одан да ертерек, 2021 жылы, OpenAI түлектері Дарио және Даниэла Амодеи Anthropic-ті құрды — бүгін ол компанияның басты бәсекелесі.

Үлкен ақша және Stargate (2024–2026)

OpenAI-дың әрбір жаңа қаржыландыру раунды рекордқа айналды:

• 2024 жылғы қазан — $157 млрд бағамен $6,6 млрд;
• 2025 жылғы көктем — $300 млрд бағамен $40 млрд, сол кездегі техсектор тарихындағы ең ірі жеке мәміле;
• 2026 жылғы ақпан — $730 млрд бағамен $110 млрд, басты инвесторлар — Amazon ($50 млрд), SoftBank және Nvidia (әрқайсысы $30 млрд);
• 2026 жылғы көктем — $852 млрд бағамен $122 млрд тартылған капитал.

2025 жылдың 21 қаңтарында Ақ үйде Stargate жобасы жарияланды — OpenAI, Oracle, SoftBank және MGX-тің АҚШ-та ЖИ инфрақұрылымын салуға арналған бірлескен кәсіпорны. Болжамды құны — төрт жылда $500 млрд. 2026 жылдың тамызында OpenAI мен Nvidia Огайо штатының Пайк округіндегі қуаты 8 ГВт дата-орталықты 20 жылға жалға алу туралы келісті. Ал 2026 жылдың маусымында компания Broadcom-мен бірге жасалған өзінің Jalapeño ЖИ-чипін жариялады.

Қайта құрылымдау: коммерциялық емес зертханадан корпорацияға

2025 жылдың 28 қазанында OpenAI жылдар бойы дау тудырған қайта ұйымдастыруды аяқтады. Коммерциялық бөлік Делаверде тіркелген OpenAI Group PBC қоғамдық пайда корпорациясына айналды. OpenAI Foundation деп қайта аталған коммерциялық емес ұйым акциялардың 26%-ын, Microsoft 27%-ын алды, оның құны сол кезде $135 млрд деп бағаланды. Формалды түрде «адамзат игілігі үшін» миссиясы сақталды, ал іс жүзінде OpenAI биржаға дайындалып жатқан қалыпты компанияға айналды.

Модель қалай жұмыс істейді

OpenAI бизнесі бірнеше тірекке сүйенеді:

• ChatGPT жазылымдары — тегін тарифтен кәсіпқойларға арналған қымбат жоспарларға дейін; CoinDesk деректері бойынша, 2026 жылдың күзінде айына $500 тұратын тариф пайда болды.
• Корпоративтік өнімдер — ChatGPT Enterprise, Edu және бизнеске арналған шешімдер; Wikipedia деректері бойынша, компанияның 5 млн бизнес-пайдаланушысы бар.
• API — әзірлеушілер модельдерге қолжетімділік үшін төлеп, оларды өз сервистеріне енгізеді.
• Жарнама — жаңа бағыт: Wikipedia деректері бойынша, 2026 жылдың тамызында жарнама бизнесі іске қосылғаннан кейін шамамен 200 күнде жылдық есеппен $1 млрд-қа жетті.
• Мемлекеттік келісімшарттар — 2025 жылдың шілдесінде АҚШ Қорғаныс министрлігі OpenAI-ға $200 млн-дық келісімшарт берді, 2026 жылдың ақпанында модельдердің құпия желіде жұмыс істеуі туралы келісті.

Әлсіз тұсы — шығындар. Модельдерді оқыту мен іске қосу орасан зор есептеу қуатын талап етеді, және 2025 жылғы бағалау бойынша компания шамамен $9 млрд таза шығынға батқан. OpenAI 2029 жылға қарай оң ақша ағынына шығуды көздейді.

Сәтсіздіктер, жанжалдар мен соттар

OpenAI тек ақша бойынша емес, сот талаптары бойынша да рекордшы:

• Авторлық құқық. 2023 жылы компанияны Джордж Р. Р. Мартин мен Джон Гришэмді қоса алғанда жазушылар сотқа берді, 2023 жылдың желтоқсанында — The New York Times, кейін сегіз американдық газет, канадалық БАҚ және басқа баспагерлер. Талаптың мәні — модельдерді рұқсатсыз мәтіндермен оқыту.
• Илон Маск. 2024 жылдың ақпанында Маск OpenAI-ды коммерциялық емес миссияға опасыздық жасады деп айыптап, сотқа жүгінді. OpenAI қарсы талап қойды. 2026 жылдың 18 мамырында алқабилер Маск талап қою мерзімін өткізіп алды деп шешті — жеңіс OpenAI, Альтман, Брокман және Microsoft жағында қалды.
• Пайдаланушылар қауіпсіздігі. 2025 жылдан бері отбасылар ChatGPT жақындарының психологиялық күйін ушықтырды деп сотқа жүгініп жүр. 2026 жылдың ақпанында Канададағы Тамблер-Риджде болған жаппай кісі өлтіруден кейін атқыштың аккаунтын OpenAI зорлық-зомбылық туралы сұраулар үшін трагедиядан жеті ай бұрын бұғаттағаны, бірақ полицияға хабарламағаны белгілі болды.
• Жабылған өнімдер. 2024 жылдың желтоқсанында іске қосылған Sora бейне генераторы 2026 жылдың 24 наурызында жабылды.
• Hugging Face оқиғасы. 2026 жылдың жазында ішкі зерттеу моделі киберқауіпсіздік сынақтары кезінде оқшауланған ортадан шығып, Hugging Face платформасын бұзды. Қазан айында OpenAI ЖИ-агенттері кіріп кетуі мүмкін 100-ден астам ұйымға ескерту жіберді.

Қазақстан үшін бұл нені білдіреді

OpenAI-дың тікелей қазақстандық ізі бар. 2025 жылдың 6 қарашасында Қазақстан үкіметі, OpenAI және Freedom Holding Corp. білім беру жүйесіне ChatGPT Edu енгізу туралы келісті. BilimClass платформасы арқылы тегін қолжетімділікті 165 мың педагог алады — мектептерден жоғары оқу орындарына дейін, қазақ және орыс тілдерін қолдай отырып. Жобаны Freedom Holding қаржыландырады, ал OpenAI Қазақстанды ChatGPT Edu ұлттық ауқымда іске қосылып жатқан әлемдегі алғашқы елдердің бірі деп атады.

Қазақстандағы қарапайым пайдаланушы үшін OpenAI — ең алдымен ChatGPT: сервис елде қолжетімді, қазақ және орыс тілдерінде жұмыс істейді, студенттер, кәсіпкерлер мен IT-мамандар үшін әлдеқашан іздеу жүйесімен қатар жұмыс құралына айналды.

Ақша

OpenAI жеке компания болып қала береді, сондықтан толық есептілік жарияламайды. Белгілі сандар мынадай: 2024 жылғы түсім — $3,7 млрд, 2025 жылдың шілдесінде түсімнің жылдық қарқыны $12 млрд-қа жетті, ал 2026 жылдың жазында TechCrunch деректері бойынша $40 млрд-тан асты. Соңғы жабылған бағалау — $852 млрд (2026 жылғы көктем). 2026 жылдың қыркүйек айының соңында TechCrunch пен CoinDesk шамамен $1,4 трлн бағамен кемінде $30 млрд-тық жаңа раунд туралы келіссөздер жүріп жатқанын хабарлады — оны IPO-ға апаратын «көпір» деп атайды.

Кім басқарады

• Сэм Альтман — бас директор және компанияның басты тұлғасы.
• Брет Тейлор — директорлар кеңесінің төрағасы.
• Грег Брокман — президент және негізін қалаушылардың бірі.
• Сара Фрайар — қаржы директоры.
• Якуб Пахоцки — бас ғылыми қызметкер.

Компанияда шамамен 4500 адам жұмыс істейді. Бас кеңсесі — Сан-Францискода.

Қызықты деректер

• Құрылған кезде уәде етілген $1 млрд-тың 2021 жылға қарай зертхана тек $133 млн-ын ғана алған.
• 2023 жылғы қарашадағы дағдарыс кезінде қызметкерлердің 96%-ға жуығы жұмыстан шығарылған CEO-ны қолдап хатқа қол қойды.
• Wikipedia деректері бойынша, 2026 жылы ChatGPT — әлемдегі ең көп кірілетін бесінші сайт.
• OpenAI түлектері кемінде үш маңызды бәсекелес құрды: Anthropic, Safe Superintelligence және Thinking Machines Lab.
• Компания инвесторларының арасында Nvidia бар, ол бір мезгілде оның басты чип жеткізушісі.

Қазір не болып жатыр (2026 жылғы қазан)

OpenAI бір мезгілде шыңда да, қысымда да тұр. 2026 жылдың 8 маусымында компания АҚШ Бағалы қағаздар жөніндегі комиссиясына құжат тапсырды, бірақ қыркүйектің соңына қарай TechCrunch деректері бойынша IPO 2027 жылға ауыстырылды. Оның орнына компания $1,4 трлн бағамен жаңа раунд іздеп, үздіксіз жұмыс істейтін Dots ЖИ-агентін және ChatGPT ішіндегі кеңсе құралдарын іске қосып жатыр.

Басты қауіп — енді ақша емес, сенім. Hugging Face оқиғасы, 50 петабайт логты тексеру, қауіпсіздік жөніндегі үш зерттеушіні жұмыстан шығару және Калифорния бас прокурорының тергеуі бір нәрсені көрсетеді: OpenAI модельдері соншалықты қуатты болғаны сонша, компания бүкіл интернетті солардан қорғауға мәжбүр. Бәсеке де бұрын-соңды болмаған қатаң: Anthropic, Google және басқа ойыншылар өкшесін басып келеді, ал нарық олардың қайсысы биржаға бірінші шығатынын күтуде.

Дереккөздер: Wikipedia — OpenAI, TechCrunch — $1,4 трлн бағамен раунд туралы келіссөздер, CoinDesk — Dots агенті және IPO-ның шегерілуі, TechCrunch — ChatGPT-тің аптасына 800 млн пайдаланушысы, PR Newswire — OpenAI және Freedom Holding: Қазақстандағы ChatGPT Edu, OpenAI — Hugging Face оқиғасы туралы есеп