FIA

FIA — Халықаралық автомобиль федерациясы, Формула-1, ралли, төзімділік жарыстары мен Формула E үшін ереже жазатын ұйым. Оған 120 жылдан асты, құрамында 149 елдің 245 автоклубы мен федерациясы бар, ал оның шешімдері әлем чемпионы кім болатынына тікелей әсер етеді. 2026 жылдың қазанында FIA тағы да жанжалдың ортасында қалды: федерация барлық командаларға жазатын бағдарламадағы қате кесірінен Сепангта жылыту айналымында болидтер тоқтап қала жаздады. Жалпы FIA тарихы көбіне осындай сәттерден тұрады — төреші жарыстың басты кейіпкеріне айналатын сәттерден.

Шығу тегі: Париждегі клубтар клубы

Бәрі 1904 жылғы 20 маусымда Парижде басталды. Сол кезде ұлттық автомобиль клубтары Танылған автоклубтардың халықаралық қауымдастығына — AIACR-ға бірікті. Автомобиль жаңалық еді, жалпы жолдардағы жарыстар байлардың қауіпті ермегі болатын, сондықтан біреу ортақ ережелер туралы келісуі керек еді.

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін қауымдастық қазіргі атауын алды — Fédération Internationale de l’Automobile. Штаб-пәтері бүгін де Парижде, Келісім алаңындағы 8-үйде орналасқан. Сондай-ақ Женевада, француздық Вальериде және Лондонда кеңселері бар.

FIA-ның басынан-ақ екі жартысы болды. Бірі автоспортпен айналысады, екіншісі — қарапайым жүргізушілермен: жол қауіпсіздігі, туризм, автокөлік иелерінің құқықтары. Бұл қос рөл әлі күнге дейін сақталған, бірақ FIA-ның даусы, әрине, жарыстарда қатты естіледі.

Формула-1 үшін соғыс: FISA мен FOCA

Алғашқы шын мәнінде шулы қақтығыс 1970 және 1980 жылдардың тоғысында Формула-1-дегі билік үшін күрес болды. 1978 жылы француз Жан-Мари Балестр FIA-ның спорт комиссиясын дербес FISA-ға айналдырып, қатаң тәртіп орната бастады. Оған Берни Экклстоун бастаған британдық командалар қауымдастығы — FOCA қарсы шықты. Экклстоунның заң кеңесшісі жас Макс Мосли еді.

Шағын командалар FISA ірі өндірушілерге — Ferrari, Renault және Alfa Romeo-ға бүйрегі бұрады деп санады. Дау ақша жайында да, техника жайында да жүрді. FOCA командалары ережелерді айналып өтудің барған сайын айлакер тәсілдерін ойлап тапты. Ең әйгілісі — 1982 жылғы Бразилия Гран-приіндегі «сумен салқындатылатын тежегіштер»: көліктер жарысты салмағы жетпей өтіп, өлшеу алдында бактарға су құйылатын. Қақтығыс 1982 жылғы Сан-Марино Гран-приіне бойкот жариялауға дейін барды.

Бітімді 1981 жылғы алғашқы Келісім шарты (Concorde Agreement) бекітті. FIA спорттық билікті өзінде қалдырды, ал командалар кепілді қатысу мен ақшадан өз үлесін алды. Осы сәттен бастап Формула-1 Экклстоунның коммерциялық басқаруымен үлкен бизнеске айнала бастады.

Мосли дәуірі: 1991–2009

FOCA-ның бұрынғы заңгері ақыры реттеушінің өзін басқарды. 1991 жылдан бастап Макс Мосли FISA-ны, кейін бүкіл FIA-ны 2009 жылға дейін басқарды. Бұл FIA әлдеқайда ықпалды әрі әлдеқайда даулы ұйымға айналған кезең болды.

1990 жылдары федерацияға Еуропалық комиссия назар аударды: оны лицензиялар мен телеқұқықтарды бақылауды теріс пайдаланды деп күдіктенді. Тергеу жылдарға созылды. Бір кезде FIA тіпті штаб-пәтерін Женеваға көшірді, ал 2001 жылы, мәселе реттелгеннен кейін, Парижге оралды. Сол жылы федерация Формула-1-дің коммерциялық құқықтарын $360 млн-ға сатты.

Мослидің соңғы жылдары жанжалдармен өтті. 2008 жылы оның көшбасшылығына жеке өміріне қатысты айыптаулар салдарынан күмән келтірілді, бірақ ол мерзімін соңына дейін өткізді.

Жан Тодт және қауіпсіздік: 2009–2021

2009 жылғы 23 қазанда FIA президенті болып Жан Тодт сайланды — бұған дейін Шумахер дәуіріндегі ұлы Ferrari-ді құрып, 2000–2004 жылдары қатарынан бес титул жеңіп алған адам. Сайлауда ол бұрынғы ралли чемпионы Ари Ватаненді 49-ға қарсы 135 дауыспен жеңді. 2013 және 2017 жылдары Тодт қарсыласы жоқ қайта сайланды.

Оның тұсында FIA қауіпсіздікке айтарлықтай бұрылды, тек жарыстарда ғана емес. 2015 жылы Тодт БҰҰ-ның жол қозғалысы қауіпсіздігі жөніндегі арнайы өкілі болды. Федерация үшін бұл бейнесінің маңызды өзгерісі еді: командалармен ақша туралы дауласатын жабық клубтан ол жолдарда өмірлерді сақтайтын жаһандық ұйымға айналуға тырысты.

Абу-Даби-2021: ұмытылмаған финал

Тодт дәуірінің соңы Формула-1 тарихындағы ең даулы финалмен тұспа-тұс келді. 2021 жылғы 12 желтоқсанда Абу-Даби Гран-приінде мәреге 5 айналым қалғанда Николас Латифи апатқа ұшырап, трассаға қауіпсіздік көлігі шықты. Жарыс жетекшісі Майкл Маси оны тек бес айналым артта қалған көлікке — Льюис Хэмилтон мен Макс Ферстаппеннің арасында тұрғандарға ғана басып озуға рұқсат беріп, жарыстың бір соңғы айналымын ұйымдастырды. Ферстаппен соңғы айналымда Хэмилтонды басып озып, алғашқы титулын жеңіп алды.

Mercedes наразылық білдірді, ол қабылданбады, ал команда кейін апелляциясын қайтарып алды. Бірнеше айдан кейін FIA есебі қауіпсіздік көлігі туралы ережелердің «екіұшты» болғанын, ал Масидің «адал ниетпен» әрекет еткенін мойындады. 2022 жылғы 17 ақпанда ол қызметінен босатылды. Көптеген жанкүйерлер үшін бұл эпизод федерация шешімдерінің трассада болып жатқан нәрседен басым түсуі мүмкін екенінің басты мысалы болып қала береді.

Бен Сулайем дәуірі: 2021 — қазірге дейін

2021 жылғы 17 желтоқсанда FIA президенті болып қарсыласы жоқ БАӘ-ден Мохаммед бен Сулайем сайланды — бұрынғы ралли жарысшысы, Таяу Шығыстың 14 дүркін чемпионы. Оның алғашқы мерзімі Балестр заманынан бергі ең қақтығысты кезең болған шығар.

• 2024 жылы ақпарат берушілер оған айып тақты: ол 2023 жылғы Сауд Арабиясы Гран-приінің нәтижелеріне және Лас-Вегастағы трассаны сертификаттауға араласуға тырысқан-мыс.
• 2025 жылы FIA жарысшыларды балағат сөз үшін айыппұл салып, ұпайдан айыруға мүмкіндік беретін ережелер енгізді. Оған Формула-1 мен ралли пилоттарының қауымдастықтары қарсы шықты.
• Федерациядан басшылар бірінен соң бірі кетті: комплаенс басшысы Паоло Базарри, жарыс жетекшісі Нильс Виттих, тұрақты даму жөніндегі жауапты Сара Мариани. Спорт жөніндегі президенттің орынбасары Роберт Рид кетерінде «басқару стандарттарының түбегейлі күйрегенін» айтты.

Қайта сайлау да жанжалмен өтті. 2025 жылғы 12 желтоқсанда Ташкентте бен Сулайем 2029 жылға дейінгі екінші мерзімге тағы да қарсылассыз сайланды. Америкалық Тим Майер мен швейцариялық жарысшы Лора Вилларс әлемнің барлық алты өңірінен вице-президенттікке үміткерлерді атау талабын орындай алмады. Вилларс «елеулі демократиялық кемшіліктер» туралы мәлімдеп, француз сотына талап арыз берді. Сот сайлауды өткізуге рұқсат етті, ал істі мәні бойынша қарау 2026 жылғы 16 ақпанға тағайындалды.

Модель қалай жұмыс істейді

FIA — коммерциялық емес қауымдастық, оның күші ақшада емес, ереже белгілеу құқығында. Федерация:

• әлем чемпионаттарының — Формула-1, WRC, WEC, Формула E және басқаларының спорттық және техникалық регламенттерін жазады;
• жарысшылар мен трассаларға лицензия береді;
• жарыс жетекшілері мен даулы жағдайларды кезең барысында шешетін стюардтарды тағайындайды;
• жеткізушілермен бірге стандартты компоненттерді, мысалы, Формула-1-дің барлық болидтеріне бірдей электронды басқару блогын әзірлейді.

Формула-1-дің коммерциялық жағы — телеқұқықтар, промоутерлер, демеушілер — 2001 жылдан бері жеке компанияға тиесілі, қазір бұл Liberty Media бақылауындағы Formula One Group. FIA мен коммерциялық құқық иесінің қарым-қатынасын мезгіл-мезгіл қайта қол қойылатын Келісім шарты бекітеді.

2026 жылғы жаңа моторлар және Сепангтағы ақау

Бен Сулайем дәуірінің басты шешімдерінің бірі — Формула-1-дің жаңа күш қондырғылары. 2022 жылғы 16 тамызда FIA-ның Дүниежүзілік автоспорт кеңесі 2026 жылға арналған регламентті бекітті: қуаттың 50%-ына дейінін енді электр береді, күрделі MGU-H торабы алынып тасталды, MGU-K электр қозғалтқышының қуаты 350 кВт-қа дейін өсті, ал отын толықтай синтетикалық болды. Мақсат — жаңа өндірушілерді тарту және технологияларды жол көліктеріне жақындату.

Оның кері жағы — күрделілік. 2026 жылғы 4 қазанда Малайзиядағы Сепангқа ауыстырылған Бахрейн Гран-приінің старты алдында бірнеше көлік, соның ішінде Ферстаппен мен Хэмилтонның болидтері, жылыту айналымында кенет қуатын жоғалтып, тоқтап қала жаздады. FIA мұны төмен айналымдардың, нашар ілінісудің, ылғалды ауа райына арналған энергия баптауларының және трасса конфигурациясының «бұрын-соңды болмаған үйлесімімен» түсіндірді. FIA Motion Applied жеткізушісімен бірге жазатын стандартты бағдарламадағы қорғаныс функциясы іске қосылып, энергия беруді бұғаттады. Толығырақ — FIA Сепангтағы ақауды қалай түсіндіргені туралы материалымызда.

Бағдарламаның түзетілген нұсқасы командаларға жаңбыр үзілісі кезінде жіберілді, ал жарыс бәрібір өтті. Бірақ FIA-ның бір орындық көліктер жөніндегі директоры Николас Томбазис ашық мойындады: дәл осы мәселенің қайталануына жол берілмейді, ал жалпы мұндай мәселелерге кепілдік беру мүмкін емес. Ландо Норрис болған жағдайды сұмдық деп атады, ал Карлос Сайнс оны бәрі «тым күрделі» болып кеткенінің белгісі деді.

FIA және Қазақстан

Қазақстан мен FIA қарым-қатынасының тарихындағы басты сәт 2017 жылы болды: 20–27 мамыр аралығында Маңғыстау облысында, Ақтау мен Жаңаөзен маңында FIA-ның ралли-рейдтер бойынша Әлем кубогының кезеңі — «Ралли Қазақстан» өтті. Оны Қазақстан автомобиль спорты федерациясы ұйымдастырды. Бұл ел тарихындағы ралли-рейдтер бойынша әлем біріншілігінің алғашқы кезеңі әрі күнтізбедегі ең ұзақ кезең болды: алты жарыс күні.

Оған дейінгі жол төрт жылға созылды. Жергілікті төрешілер FIA бағдарламалары бойынша оқытылды, ал 2016 жылы халықаралық бақылаушылардың қатысуымен іріктеу «Ралли Қазақстан» өткізілді. Маңғыстаудың шөлдері мен шатқалдары марафондық жарыстар үшін тамаша алаң болып шықты.

Бұл жанкүйер үшін нені білдіреді

Көрермен үшін FIA — жарысшының жазаланатынын, басып озудың есептелетінін және көліктің үш жылдан кейін қалай жүретінін шешетіндер. Федерацияның жақсы жұмысы байқалмайды. Нашары — Абу-Даби-2021 немесе Сепанг-2026 сияқты — демалыс күндерінің басты жаңалығына айналады. Сондықтан FIA-ның беделі ерекше: одан жарқырауды емес, болжамдылықты күтеді, ал ережелер жол-жөнекей өзгеріп жатыр деген кез келген сезім бүкіл спортқа деген сенімге соққы береді.

Ақша

FIA қаржылық есептілікті жария компаниялар сияқты форматта жарияламайды, сондықтан досье карточкасындағы түсім мен құн өрістері бос. Федерацияның негізгі табыстары — мүшелік жарналар, лицензиялар, чемпионаттардан алынатын алымдар және Келісім шарты бойынша төлемдер. Оның қаржылық тарихындағы ең белгілі сан — 2001 жылы Формула-1-дің коммерциялық құқықтары сатылған $360 млн.

Кім басқарады

Президент — Мохаммед бен Сулайем, 2021 жылғы 17 желтоқсаннан бері, екінші мерзімі 2029 жылға дейін. Жоғарғы органы — мүше клубтардың өкілдерінен тұратын Бас ассамблея. Спортты Дүниежүзілік автоспорт кеңесі басқарады, регламенттерді дәл сол бекітеді. Формула-1 техникасына бір орындық көліктер жөніндегі директор, Ferrari-дің бұрынғы бас конструкторы Николас Томбазис жауап береді.

Қызықты деректер

• FIA Формула-1-дің өзінен жарты ғасырға жуық үлкен: алғашқы әлем чемпионаты тек 1950 жылы өтті.
• Макс Мосли FIA басшылығына бұған дейін оның басты қарсыластары — FOCA-ның заңгері болғаннан кейін келді.
• Жан Тодт FIA президенті лауазымын БҰҰ-ның жол қозғалысы қауіпсіздігі жөніндегі арнайы өкілі қызметімен қоса атқарды.
• 1990 жылдардың соңында, Еуропалық комиссияның тергеуі кезінде, FIA уақытша Парижден Женеваға көшті.
• 2022 жылы FIA Украинаға басып кіруден кейін Ресей мен Беларусь командаларын жарыстардан шеттетті.

Қазір не болып жатыр (2026 жылғы қазан)

2026 жылдың күзі FIA үшін жаңа регламентті жауынгерлік жағдайда тексеру кезеңі. Жаңа моторлармен өткен алғашқы маусым Сепангтағы ақауды да әкелді, содан кейін пилоттар ережелерді ашық сынап жатыр. Томбазис жағдайды командалармен толық талдауға уәде берді. Келесі кезең, бұл жолы спринтпен, Сингапурда өтеді. Сонымен қатар федерацияның өзі қаншалықты демократиялық құрылғаны туралы дау жалғасып жатыр. Лора Вилларстың талап арызы мен негізгі басшылардың кетуі FIA-ны басқару мәселесін моторлар туралы сұрақтармен бірдей шулы етті.

Дереккөздер: Wikipedia — FIA, Wikipedia — FISA мен FOCA соғысы, Wikipedia — Жан Тодт, Wikipedia — Мохаммед бен Сулайем, Wikipedia — 2021 жылғы Абу-Даби Гран-приі, Sky Sports — бен Сулайемнің қайта сайлануы, Formula1.com — 2026 жылғы мотор регламенті, Sky Sports — FIA Сепангтағы ақау туралы, Zakon.kz — Қазақстандағы FIA Әлем кубогының кезеңі, FIA ресми сайты