Формула-1

Он бір команда, әлем бойынша жиырмадан астам Гран-при — және 2025 жылы $3,87 млрд тапқан бизнес. Формула-1 соғыстан кейінгі әуеайлақтардағы ақсүйектер мен инженерлерге арналған жарыс ретінде басталып, Netflix-тегі сериалы, Голливуд блокбастері және 827 миллион жанкүйері бар жаһандық шоуға айналды. 2026 жылы чемпионат соңғы онжылдықтағы ең үлкен техникалық төңкерісті — және Таяу Шығыстағы соғыс бұзған ең күйгелек күнтізбені бастан кешуде.

Шығу тегі: Сильверстоун, 1950

Әлем чемпионатының алғашқы жарысы 1950 жылғы 13 мамырда Сильверстоундағы Ұлыбритания Гран-приінде өтті. Alfa Romeo көлігіндегі итальяндық Джузеппе «Нино» Фарина жеңіп, серіктесі Хуан Мануэль Фанхиодан сәл озып, алғашқы әлем чемпионы атанды. Чемпионат ережесін Халықаралық автомобиль федерациясы (FIA) белгіледі, бұл күні бүгінге дейін солай: спорттық жағы — FIA-да, коммерциялық жағы — чемпионатқа құқық иесінде.

Экклстоун дәуірі: жарыс қалай бизнеске айналды

Формула-1-ден нағыз бизнес жасаған — Берни Экклстоун. 1980 жылдардың басында ол басқарған FOCA командалар қауымдастығы FISA спорттық реттеушісімен ашық соғысқа кірді. Оның нәтижесі — 1981 жылғы Конкорд келісімі, яғни ақша мен билікті командалар, реттеуші және промоутер арасында бөлетін Ф-1 конституциясы. Экклстоун теледидар және коммерциялық құқықтарды өз қолына жинап, 40 жылға жуық чемпионатты өз бизнесіндей басқарды. 2006 жылдан бастап мажоритарлық иесі CVC Capital Partners қоры болды.

Турбо, Имола және гибридтер: көліктер қалай өзгерді

• 1977–1988 — турбо дәуірі. Алғашқы турбомоторды Renault әкелді, іріктеу баптауларында моторлар 1350 а.к.-тен астам қуат берді. 1989 жылдан бастап турбоға тыйым салынды.
• 1994 — Имоладағы қаралы апталық: Сан-Марино Гран-приінде екі жарысшы қаза тапты, соның ішінде 1 мамырда Айртон Сенна. FIA бірден қауіпсіздікті қолға алды, содан бері ол формулалық ережелердің басты басымдығына айналды.
• 2014 — Mercedes дәуірін ашқан V6 гибридті турбомоторлары.
• 2021 — командаларға арналған шығын шегі: жылына $145 млн.
• 2026 — жаңа техникалық дәуір: қуат іштен жану қозғалтқышы мен электр арасында шамамен тең бөлінеді, көліктер тұрақты отынмен жүреді, DRS-тің орнына белсенді аэродинамика енгізілді, ал болидтердің өзі қысқа, жіңішке әрі жеңіл болды. Чемпионатқа зауыттық Audi, меншікті моторы бар Red Bull мен Ford келді, Honda оралды, ал Cadillac стартта 11-команда болды.

Liberty Media: $8 млрд-тық мәміле

2016 жылғы қыркүйекте америкалық Liberty Media Формула-1-ді сатып алатынын жариялады. Мәміле қарызды қоса алғанда шамамен $8 млрд-қа бағаланды: $1,1 млрд ақшалай, Liberty-дің 138 млн жаңа акциясы, $351 млн-дық қарыз құралы және $4,1 млрд қабылданған қарыз. 2017 жылдың бірінші тоқсанында мәміле жабылып, Экклстоун кетті, ал билік Чейз Кэриге өтті.

Америкалықтар философияның өзін өзгертті: байларға арналған жабық клубтың орнына — цифрлық контент, әлеуметтік желілер және жас аудитория. Netflix-тің Drive to Survive сериалы жарысшылар мен команда бастықтарын реалити-шоу кейіпкерлеріне айналдырды (сегізінші маусымы 2026 жылғы ақпанда шықты), күнтізбеде Майами мен Лас-Вегас пайда болды, ал Брэд Питт ойнаған «F1» фильмі (2025) $630 млн-нан астам жинап, тарихтағы ең көп кассалық спорт фильміне айналды. 2025 жылғы шілдеде Liberty MotoGP-ді сатып алуды да аяқтады — енді төрт және екі дөңгелектегі басты чемпионаттар бір иеге тиесілі.

Модель қалай жұмыс істейді

Формула-1 үш негізгі көзден табыс табады. 2025 жылы негізгі түсімнің құрылымы мынадай болды:

• медиақұқықтар — 31,3%: бүкіл әлем бойынша теледидар мен стриминг;
• жарыс өткізу ақысы — 26,7%: қалалар мен елдер өз Гран-приі үшін төлейді;
• демеушілік — 21,7%, алғаш рет бестен бір бөліктен асты;
• басқалары — 20,3%: қонақжайлылық, жүк тасымалы, лицензиялар.

Ақшаның едәуір бөлігі командаларға кетеді: 2025 жылы олар $1,4 млрд жүлде алды — командаларға төлемге дейінгі пайданың 59,7%-ы. Ал шығын шегі қару-жарақ жарысын тежеп, командалардың өзін табысты активке айналдырады — стартқа шыққысы келетін автоөндірушілердің кезегі де осыдан.

Сәтсіздіктер мен жанжалдар

• Индианаполис-2005: Michelin шиналары тек он айналымға қауіпсіз болды, он команданың жетеуі бас тартып, стартқа алты көлік шықты. Трибуналар жарысты ысқырып қарсы алды, ал екі жылдан кейін кезең күнтізбеден жоғалды.
• «Крэшгейт»: 2008 жылғы Сингапур Гран-приінде Renault өз жарысшысының апатын әдейі ұйымдастырды. 2009 жылы команда шартты дисквалификация алды, Флавио Бриаторе — мерзімсіз тыйым, Пэт Саймондс — бес жылға шеттету.
• Экклстоун ісі: Мюнхендегі BayernLB банкиріне пара беру туралы сот процесі 2014 жылғы тамызда $100 млн төлеммен аяқталды.
• Әбу-Даби-2021: FIA тергеуі Ферстаппен мен Хэмилтонның күресі финалындағы жарыс директоры Майкл Масидің «адами қателігін» мойындады. Нәтиже күшінде қалды, Маси қызметінен айырылды.
• Andretti-ден бас тарту: 2024 жылғы қаңтарда Ф-1 америкалық команданы «Ф-1 Andretti брендіне құндылық әкеледі, керісінше емес» деп жібермеді. Ақыры 2026 жылы General Motors-тың Cadillac командасы келді.

Жанкүйер үшін бұл нені білдіреді

Формула-1 жасарды: чемпионат деректері бойынша, 2025 жылы оның жанкүйерлер саны 827 млн адамға жетті, оның 43%-ы 35 жасқа толмаған, 42%-ы — әйелдер. Трибуналарда рекордтық 6,75 млн көрермен болды, ал Ұлыбритания Гран-приі жарты миллион адам жинады. Кері жағы — билет бағасы және кезең үшін басқалардан көп төлеуге дайын елдердегі жарыстардың көбеюі.

Қазақстан үшін Ф-1 әзірге телевизиялық спорт болып қала береді: чемпионатта өз Гран-приі де, өз жарысшылары да жоқ. Бірақ әлемдік автоспортқа арналған инфрақұрылым бар: Алматыдан 76 км жердегі «Сокол» автодромын ондаған формулалық трассалардың авторы Герман Тильке жобалаған, ал оның негізін қалаушы Дастан Ибрагимов жобаға MotoGP мен Ф-1 стандарттарын енгізген. Қазір Liberty Media-ға тиесілі MotoGP-мен Қазақстан бес жылдық келісімшартқа қол қойды, бірақ кезең өтпей қалды: 2023 жылы трассаны гомологациялау аяқталмағандықтан, 2024 жылы су тасқынына байланысты тоқтатылды. Егер ҚР бір күні формулалық кезеңмен шындап айналысса, келіссөздерді сол иемен жүргізуге тура келеді.

Ақша

2025 жылы Формула-1 түсімі $3,873 млрд болды (2024 жылғы $3,411 млрд-қа қарағанда +14%), операциялық пайда — $632 млн (+28%), түзетілген OIBDA — $946 млн. 2026 жылдың бірінші жартысында тоқтатылған кезеңдерге байланысты түсім 15%-ға төмендеп, $1,381 млрд-қа түсті. Ф-1 акциялары Nasdaq-та жеке «бақылаушы» Liberty Formula One акциясы (FWONA/FWONK) ретінде саудаланады; 2026 жылғы қазанның басында капиталдандыру шамамен $22,9 млрд болды.

Кім басқарады

2021 жылғы қаңтардан бері Формула-1-дің президенті әрі CEO-сы — Ferrari мен Lamborghini-дің бұрынғы басшысы Стефано Доменикали; оның келісімшарты 2029 жылдың соңына дейін ұзартылды. Штаб-пәтері Лондонда, Сент-Джеймсес-Маркетте орналасқан. Иесі — Энглвудтағы (Колорадо) Liberty Media. Спорттық ережелерді бұрынғыдай FIA жазады және олардың орындалуын қадағалайды.

Қызықты деректер

• 2023 жылғы Лас-Вегас Гран-приі чемпионат тарихындағы 1100-жарыс және 1985 жылдан бергі сенбідегі алғашқы жарыс болды. Вегаспен келісімшарт 2037 жылға дейін ұзартылды.
• Брэд Питт ойнаған «F1» фильмінің бюджеті — шамамен $250 млн, кассасы — $630 млн-нан астам.
• 2025 жылғы Ұлыбритания Гран-приіне апталық ішінде 500 мың көрермен келді.
• Чемпионаттың жаңа аудиториясындағы әйелдердің үлесі — 48%.
• 2025 жылы титулды соңғы жарыста үш жарысшы таласты, ал Ландо Норрис Макс Ферстаппеннен екі ұпай озды.
• 2026 жылы күнтізбеде 2035 жылға дейінгі келісімшарты бар Мадридтегі жаңа трасса пайда болып, Имола шығып қалды.

Қазір не болып жатыр (2026)

2026 жылғы маусым рекордтық болып жоспарланған еді: 24 жарыс, жаңа моторлар, Audi мен Cadillac. Бірақ ақпанда басталған Иран төңірегіндегі соғыс Бахрейн мен Сауд Арабиясындағы сәуір кезеңдерін бұзды. Бахрейн Гран-приі ақыры 2–4 қазанда Малайзиядағы Сепангта өтті — онда Макс Ферстаппен жеңді, — ал күнтізбеде 23 кезең қалды. Маусым финалы Таяу Шығыста қалды: Катар — 29 қараша, Әбу-Даби — 6 желтоқсан. «Барлық шамдар жасыл», — деді Доменикали. Чемпионатта Mercedes-тегі Кими Антонелли көш бастап келеді — жаңа техникалық дәуірдің табыс формуласы тағы да Брэклиден табылған сияқты.

Дереккөздер: Wikipedia — Формула-1 тарихы, Wikipedia — Formula One Group, Liberty Media — 2025 жылғы қаржылық қорытынды, Liberty Media — 2026 жылғы екінші тоқсан қорытындысы, Formula 1 — 2025 жылғы маусым сандармен, Formula 1 — 2026 жылғы регламент, Malay Mail — Катар мен Әбу-Дабидегі маусым финалы, GPOne — «Сокол» автодромы, The Race — Andretti-ден бас тарту