Абай Құнанбайұлы

Абайды Қазақстанда бәрі біледі, бірақ мектеп бағдарламасынан әрі оқығандар аз. Оның бейнесі 20 теңгелік банкнотта болды, оның атымен даңғыл, университет, Семей әуежайы және тұтас облыс аталған. Бірақ ескерткіштің артында тірі әрі ыңғайсыз адам тұр: қатал дала билеушісінің ұлы, өзі болыс болып көріп, биліктен түңілген, кітапқа үңіліп, өз халқы туралы бүгін «уытты» деп айтылар сөздерді жазған кісі. Қара сөздер — әдемі дәйексөздер жинағы емес, жалқаулық, күншілдік пен бос мақтан туралы қазақпен ашулы әрі адал әңгіме. Автор қайтыс болғаннан кейін 120 жыл өткенде Қазақстан оларды ЮНЕСКО-ның «Әлем жады» халықаралық тізіліміне ұсынды.

Шыққан тегі және отбасы

Ибраһим Құнанбайұлы 1845 жылы 10 тамызда (ескі стиль бойынша 29 шілдеде) Шыңғыстау баурайындағы Жидебай қонысында дүниеге келді — қазір бұл Абай облысы. «Абай», яғни «байқағыш», «сақ» деген атты оған әжесі Зере берген, ол өмір бойы солай аталып кетті.

Әулет — Тобықты руының дала ақсүйектері. Әкесі Құнанбай Өскенбайұлы ірі бай әрі аға сұлтан болған, қолы қатты адам еді; атасы Өскенбай мен үлкен атасы Ырғызбай да би болған. Үйге жұмсақтықты әйелдер әкелді: анасы Ұлжан мен баланы ана тіліне, ертегіге баулыған әжесі Зере. Бүгін олардың зираттары «Жидебай-Бөрілі» қорық-мұражайының нысандары қатарында.

Осы әулеттен тағы екі белгілі адам шықты: ақын әрі философ інісі Шәкәрім Құдайбердіұлы және 1909 жылы ағасының алғашқы кітабын шығарған інісі Кәкітай Ысқақұлы.

Білімі: медресе, орыс мектебі және жер аударылғандардың кітапханасы

Алдымен үйдегі молда, кейін Семейдегі Ахмет Риза имамның медресесі: Құран, араб және парсы тілдері, Фирдоуси, Низами, Науаи, Физули. Сонымен қатар Абай орыс мектебіне де барды — ол кездегі ақсүйек қазақ баласы үшін сирек таңдау. Өлеңді сол кезде-ақ жаза бастады, бірақ ұзақ уақыт оларды досы Көкбай Жанатайұлының атымен таратты.

Абайдың екінші университеті — 1883 жылы саяси жер аударылғандардың бастамасымен ашылған Семей көпшілік кітапханасы. Сонда ол Петербург университетінің бұрынғы студенті Евгений Михаэлиспен жақындасты. Таныстық күлкілі жағдайдан басталды: Абай Толстойдың кітабын іздеп келгенде, оны Михаэлис алып кеткен екен. Кейін жер аударылған зиялы оны еуропалық ойға бастап кірді — Дрейпер, Спенсер, Спиноза, Дарвин, Белинский, Чернышевский. Абай кейін «дүниеге көзімді ашқан — Михаэлис» деп айтқан.

Тастап кеткен билік

Әкесі оны 13 жасынан дау-шарға, ру ісіне араластырып, мұрагер етіп дайындады. Абай даланың басты дағдысын үйренді: дауды шешу және келісімге келу. Оны би етіп сайлады, болыс та болды — жүйені іштей көрді: пара, сыбыс, рулардың бітпейтін араздығы, жағыну керек ұлықтар.

28 жасында ол бұдан шығып, өздігінен білім алуға кірісті. Ал биліктен алған әсерін кейін сатираға айналдырды: «Болыс болдым, мінеки» (1889) — орнын сатып алып, енді ұлықтың алдында қалтырайтын шенеуніктің ащы монологы. Кеше жазылғандай оқылады.

Жеке өмірі

Абайдың үш әйелі болды, олар әр ауылда тұрды.

• Ділдә — ата-ана келісімімен болған неке, Абай ол кезде 15 жас шамасында еді. Алты бала.
• Әйгерім — Абай оған 30 жас шамасында үйленді, бұл махаббатпен құрылған неке еді. Төрт бала. Оның лирикасының иесі осы әйел деп есептеледі.
• Еркежан — ағасының жесірі, отбасы мен балалары қорғансыз қалмасын деп әмеңгерлік салтымен алған.

Өмірбаянның ең ауыр тұсы — ұлдары. Әкесі Ресейге оқуға жіберген, офицер болған Әбдірахман (Әбіш) 1895 жылы құрт ауруынан қайтыс болды. Ақын әрі би Мағауия (Мағаш) 1904 жылдың көктемінде дүние салды. Үлкен ұлы, ақын Ақылбай да сол жылдан аспады. Әкесінен кейін қалған жалғыз ересек ұлы — ақын, аудармашы, «Алаш» қозғалысына қатысқан Тұрағұл (1875–1934).

Қайтыс болуы

Мағаштың өліміне Абай шыдай алмады: шамамен қырық күннен кейін, 1904 жылы 6 шілдеде Жидебайда дүниеден өтті. Ол 58 жаста еді. Оның алғашқы өмірбаяншысы Әлихан Бөкейхан болды: «Семипалатинский листок» газетіндегі қазанама 1905 жылы-ақ жарық көрді. Кейін алаштықтар Абайды өздерінің рухани ұстазы деп ашық атады — ағарту, білім және теңдік идеяларын олар содан алды.

Не жазды

Абай көзі тірісінде бір де бір кітап шығарған жоқ: өлеңдері қолжазба түрінде, шәкірттері арқылы тарады. Нәтижесінде 170-ке жуық өлең, 56 аударма, поэмалар, проза және жиырмаға жуық ән қалды.

• Поэзия. Абай қазақ өлеңіне жаңа өлшем мен түр — алты тармақты және сегіз тармақты шумақтарды, жаңа тақырыптарды әкелді: адамның ішкі әлемі, ар-ождан, жауапкершілік. Жыл мезгілдері туралы топтама («Жаз», «Күз», «Қыс», «Жазғытұры»), махаббат лирикасы, шенеуніктер мен жалқауларды әжуалайтын сатира.
• Поэмалар. «Масғұт», «Әзім әңгімесі» және Аристотельдің даналығы Ескендірдің ашкөздігін жеңетін «Ескендір».
• Аудармалар. Крылов, Лермонтов, Пушкин, Гёте, Байрон — сөзбе-сөз емес, қазақша естілетіндей етіп. «Евгений Онегиндегі» Татьянаның хаты оның нұсқасында халыққа ән болып тарады.
• Музыка. Ең танымал әні — «Көзімнің қарасы»: оны әлі күнге халық әні ретінде орындайды.

Қара сөздер: ашық айтылған 45 әңгіме

Абайдың басты прозасы — өмірінің соңғы жылдарында жазылған 45 қысқа мәтін, «Қара сөздер». Бірінші сөз шаршаған адамның мойындауымен басталады: осы жасқа жеттім, ал әрі қарай не істерімді білмеймін. Одан әрі — жеңілдіксіз: жалқаулық, күншілдік, көзбояушы діндарлық туралы, адамды ақылды етпейтін байлық және жалғыз шығар жол ретіндегі білім туралы. 17-сөзде Қайрат, Ақыл және Жүрек таласады, оларға төрелікті Ғылым айтады. 25-сөзде Абай орыс тілін сол арқылы қолжетімді болатын ғылым мен білім үшін үйрену керек деп тура жазады.

Орыс тіліне қара сөздерді Виктор Шкловский (1945), Сатимжан Санбаев (1970) және Ролан Сейсенбаев («Книга слов», 1993) аударды; ағылшын, француз, түрік, қытай, корей және басқа тілдердегі аудармалары бар.

Абайдың өмір ережелері

Желіде «Абайдың дәйексөздері» деп еркін мазмұндалған сөздер көп жүр. Төменде — оның мәтіндерінде шын бар жолдар:

• «Сен де бір кірпіш дүниеге, кетігін тап та, бар қалан» — «Ғылым таппай мақтанба» өлеңі (1886).
• Бес дұшпан мен бес асыл іс — сол өлеңнен: өсек, өтірік, мақтаншақ, еріншек, бекер мал шашпақтан қашық бол; талап, еңбек, терең ой, қанағат, рақымға асық бол.
• «Өлең — сөздің патшасы, сөз сарасы» — нағыз сөз қандай болуы керегі туралы өлеңі осылай басталады.
• «Болыс болдым, мінеки» — мансапқорлықтың бар мәні бір жолда: орын бар, құрмет жоқ.

Абайдың достық пен адамдар туралы тағы бірнеше ойын дереккөзі көрсетілген достық туралы дәйексөздер топтамасына жинадық.

Қайтыс болғаннан кейінгі тағдыры

• 1909 — Петербургте Кәкітай Ысқақұлының редакциясымен «Қазақ ақыны Ибраһим Құнанбайұлының өлеңдері» атты алғашқы жинақ шықты.
• 1933 — алғашқы толық өлеңдер жинағы; оны кейін Абайға «Абай жолы» роман-эпопеясын арнаған Мұхтар Әуезов дайындады.
• 1940 — Әуезовтің ұсынысымен Семейде Әнияр Молдабаевтың үйінде әдеби-мемориалдық мұражай ашылды. Қазір бұл «Жидебай-Бөрілі» қорық-мұражайы: 20 мыңнан астам экспонат және 16 нысан.
• 1945 — Григорий Рошальдың «Абай әндері» фильмі; 1995 — Ардақ Әмірқұловтың «Абай» фильмі. Сол 1995 жылы ЮНЕСКО ақынның 150 жылдығын атап өтті.
• 1993 — Абайдың портреті 20 теңгелік банкнотта.
• 2020 — 175 жылдық, екі телехикая, ал 10 тамыз ресми түрде Абай күні болды.
• 2022 — Президент жарлығымен орталығы Семей болатын Абай облысы құрылды (жарлық 8 маусымда күшіне енді).

Абай ескерткіштері Қазақстаннан әлдеқайда алыста тұр: Мәскеуде, Пекинде, Тегеранда, Каирде, Ыстамбұлда, Ташкентте, Будапештте, Бухарестте, ал 2021–2022 жылдардан бері Сеулде, Берлинде, Парижде, Тбилисиде және Бішкекте де бар.

Қазір (2026 жылғы қазан)

2025 жылғы тамызда Қазақстан Абайдың 180 жылдығын атап өтті: 1–10 тамыз аралығында он күн бойы концерттер, көрмелер мен конференциялар өтті, халықаралық поэзия фестивалінде оның өлеңдері 15 тілде оқылды, «Абай академиясы» энциклопедиялық порталы іске қосылды, Қарауылда 180 шақырымдық ультрамарафон болды. Тоқаев ашылуда Абай мұрасын «тек қазақ халқының емес, бүкіл адамзаттың қазынасы» деп атады.

Әрі қарай — бюрократия, бірақ маңызды. 2025 жылы-ақ Мәдениет министрлігі «Қара сөздер» қолжазбаларын ЮНЕСКО-ның «Әлем жады» бағдарламасына дайындап жатқанын хабарлады. 2026 жылғы наурызда Ұлттық академиялық кітапхана Абай мұрасына қатысты құжаттық өтінім халықаралық тізілімге берілгенін, оны 2027 жылы қарайтынын айтты. 2026 жылғы тамызда, 181 жылдыққа орай, ҚазҰУ-да абайтану бойынша жаңа жобалар таныстырылды: «Абай ілімі» курсы онда алтыншы жыл оқытылып келеді, сарапшылар оны мектепте де міндетті етуді ұсынып отыр.

Абай өз ортасынан опасыздық көрсе де, оған араздасып, мақтанғаннан гөрі оқып, еңбек еткен жақсы екенін түсіндіруден жалықпаған адам еді. Келесі буын — Мұстафа Шоқай сияқты алаштықтар — осы іргетастың үстіне саясат тұрғызды.

Дереккөздер: Википедия — Абай Кунанбаев, Wikipedia — Abai Qunanbaiuly, Kazinform — Абайдың туғанына 175 жыл, E-history.kz — Абай және Семей кітапханасы, Nur.kz — өмірбаяны мен мұрасы, Kazinform — Абай облысының құрылуы, Informburo — 180 жылдық жоспары, Qazaq Culture — 180 жылдық қалай өтті, Kazinform — «Қара сөздер» және «Әлем жады», Kazinform — ЮНЕСКО-ға өтінімдер (2026), Zakon.kz — Абай күні (2026).