Достық туралы дәйексөздер: дереккөзі көрсетілген 30 сөз

Достық туралы ең жақсы дәйексөздер екі жарым мың жыл бойы бірін-бірі қайталамайды: Аристотель доссыз ешкім өмір сүргісі келмейтінін жазған, Сенека досты өзің үшін өлуге болатын адам деп білген, Абай жаман досты көлеңкеге теңеген, ал Оскар Уайльд достықты күлкімен бастап, күлкімен аяқтауға кеңес берген. Төменде 30 сөз бар, әрқайсысының қайдан алынғаны көрсетілген — тост, жазба не құттықтау айтқанда адамның ешқашан айтпаған сөзін келтіріп қоймас үшін.

Антика: доссыз өмірдің мәні жоқ

Гректер мен римдіктер достық туралы махаббаттан да көп жазған. Олар үшін бұл жылы сезім ғана емес, денсаулық пен еркіндік секілді қалыпты өмірдің іргетасы болған.

1. Аристотель: «Басқа игіліктің бәрі болса да, доссыз өмірді ешкім таңдамас еді». «Никомах этикасы», VIII кітап.
2. Аристотель дос деген кім деген сұраққа: «Екі денеде тұратын бір жан». Диоген Лаэртийдің «Атақты философтардың өмірі, ілімі мен нақыл сөздері» еңбегінде, V кітап.
3. Эпикур: «Даналық бүкіл өмірдің бақыты үшін беретін нәрселердің ішіндегі ең маңыздысы — достыққа ие болу». «Негізгі ойлар», 27.
4. Цицерон: «Өмірден достықты аластағандар әлемді күн сәулесінен айырғандай болады». «Достық туралы», 47.
5. Цицерон: «Достықтың пайдасы сансыз: қайда бұрылсаң да, ол қасыңда; ешқашан орынсыз болмайды, ешқашан жүк болмайды. Сәттілікті жарқырата түседі, ал сәтсіздікті бөлісіп, жеңілдетеді». «Достық туралы», 22.
6. Сенека: «Біреуді дос етуге тұра ма, жоқ па — ұзақ ойлан. Бірақ шешім қабылдасаң, оны шын жүрегіңмен қабылда». «Луцилийге адамгершілік хаттар», 3-хат.
7. Сенека: «Мен не үшін дос табамын? Өзім үшін өлуге болатын адамым болсын деп». «Луцилийге адамгершілік хаттар», 9-хат. Қатаң, бірақ шыншыл: стоик үшін достық — ыңғайлылық емес, міндет.
8. Плутарх: «Мен өзгерсем өзгеретін, бас изесем бас изейтін дос маған керек емес: мұны менің көлеңкем әлдеқайда жақсы атқарады». «Жағымпазды достан қалай ажыратуға болады». Құптай беру неге қолдау емес екенін дәл айтқан сөз.

Даналық кітаптары, Шығыс және қазақ дәстүрі

Мұнда достық ең алдымен басыңа іс түскендегі адалдықпен өлшенеді. Інжілде де, Абайда да басты сынақ — саған қиын болғанда не болатыны.

1. Сүлеймен патшаның нақыл сөздері (17:17): «Дос әрдайым жақсы көреді, ал қиын-қыстау кезде бауырдай болып келеді».
2. Сирах ұлы Иса даналығы кітабы (6:14): «Адал дос — мықты қорған: оны тапқан адам қазына тапқаны».
3. Абай Құнанбайұлы: «Жаман дос — көлеңке: басыңды күн шалса — қашып құтыла алмайсың, басыңды бұлт шалса — іздеп таба алмайсың». Қара сөздер, отыз жетінші сөз.
4. Джебран Халил Джебран: «Досың — сенің қажеттілігіңнің жауабы. Ол — сен махаббатпен егіп, алғыспен орақ орған егістігің. Ол — сенің дастарханың мен ошағың». «Пайғамбар», «Достық туралы» тарауы.
5. Қазақ мақалы: «Дос жылатып айтады, дұшпан күлдіріп айтады». Шындықты бетке айтады, жағымпаздық — сырттан.
6. Қазақ мақалы: «Жүз теңгең болғанша, жүз досың болсын». Адам байлығы — ақшада емес, айналасында.

Еуропа классикасы: адалдық, сенім және шыншылдық

Шекспирден Уайльдқа дейін достық — ақылмен таңдап, кейін бар күшіңмен ұстап тұратын одақ.

1. Уильям Шекспир: «Сынаған достарыңды жанына болат шеңбермен байла». «Гамлет», I акт, 3-көрініс — Полонийдің ұлына берген ақылы.
2. Мишель Монтень досы Этьен де Ла Боэси туралы: «Егер одан неге жақсы көргенімді сұраса, басқаша жауап бере алмас едім: өйткені ол — ол еді, мен — мен едім». «Тәжірибелер», I кітап, «Достық туралы» тарауы.
3. Фрэнсис Бэкон: «Адам досына жүрегін ашқанда, екі қарама-қарсы нәтиже болады: қуаныш екі есе артады, қайғы жартыға бөлінеді». «Достық туралы» эссесі.
4. Франсуа де Ларошфуко: «Нағыз махаббат қаншалық сирек болса да, нағыз достық одан да сирек кездеседі». «Максималар», 473.
5. Джозеф Аддисон: «Достық қуанышымызды екі еселеп, қайғымызды бөлісіп, бақытты арттырады, бақытсыздықты азайтады». The Spectator журналы, № 68, 1711.
6. Джордж Вашингтон: «Нағыз достық — баяу өсетін өсімдік; бұл атқа лайық болмас бұрын ол бақытсыздықтың соққыларына төтеп беруі керек». Жиені Бушрод Вашингтонға хат, 1783.
7. Ральф Уолдо Эмерсон: «Дос — мен шынайы бола алатын адам. Оның алдында дауыстап ойлай аламын». «Достық» эссесі, 1841.
8. Артур Шопенгауэр: «Нағыз достық — алып теңіз жыландары сияқты, ойдан шығарылған ба, әлде бір жерде бар ма, белгісіз нәрселердің бірі». «Өмір даналығының афоризмдері». Ащы дәйексөз іздегендерге.
9. Джейн Остин: «Шын досым болған адамдар үшін жасамайтын нәрсем жоқ». «Нортенгер аббаттығы». Бір ескерту: бұл кейін құрбысын алдап кететін кейіпкер Изабелла Торптың сөзі. Остин мұнда ашық кекетеді.
10. Оскар Уайльд: «Күлкі — достықтың жаман басы емес, ал оның ең жақсы соңы». «Дориан Грейдің портреті», лорд Генридің сөзі.

ХХ ғасыр және бүгін

Пафос азырақ, таныс жағдай көбірек: достық — өзің бола алу еркіндігі және өзің таңдайтын отбасы.

1. Антуан де Сент-Экзюпери: «Өзің қолға үйреткеннің бәріне мәңгі жауаптысың». «Кішкентай ханзада», Түлкінің сөзі. Түпнұсқада әңгіме дәл достық туралы: Түлкі ханзадаға қалай дос болатынын түсіндіреді.
2. Клайв Стейплз Льюис: «Достық бір адам екіншісіне: „Не, сен де ме? Мұндай жалғыз мен ғана шығармын деп ойлаушы едім“, — деген сәтте туады». «Төрт махаббат», 1960.
3. Элберт Хаббард: «Дос — сен туралы бәрін біле тұра, сені бәрібір жақсы көретін адам».
4. Мұхаммед Әли: «Достықты түсіндіру — әлемдегі ең қиын іс. Оны мектепте үйретпейді. Бірақ достықтың мәнін ұқпасаң, шын мәнінде ештеңе үйренбегенсің». Сөз Әлидікі ретінде кең тараған, бірақ нақты дереккөзі анықталмаған.
5. Джим Моррисон: «Дос — саған өзің болуға толық еркіндік беретін адам». Оған телінеді, құжатталған дереккөзі жоқ.
6. Джесс Скотт: «Достар — өзің таңдайтын отбасы». Жазушы Джесс С. Скотт; бұл ой одан бұрын да айтылған.

Нені келтірмеген дұрыс

Интернетте авторлары ешқашан айтпаған ондаған «достық туралы дәйексөз» жүр. Ең жиі кездесетіндері:

• «Өміріңе көп адам кіріп-шығады, бірақ жүрегіңде із қалдыратын тек нағыз достар» — Элеонора Рузвельтке телінеді, бірақ зерттеушілер бұл сөзді оның кітаптарынан да, бағандарынан да, сөйлеген сөздерінен де таппаған.
• «Махаббат өзара сезімсіз де өмір сүре алады, ал достық — ешқашан» — Омар Һәйямның атынан тарайды, бірақ қай рубаи, қай аударма, қай бет екенін ешкім көрсетпейді.
• «Жандардың тұтастығы» туралы ұзын «Ганди дәйексөздері» — оларда да Гандидің нақты мәтініне сілтеме жоқ.

Ереже қарапайым: дәйексөздің қай кітаптан, хаттан не сөзден алынғаны белгісіз болса, тост кезінде «пәленше айтқандай» емес, «халық айтқандай» деген дұрыс.

Достық туралы дәйексөздерді қалай қолдануға болады

• Тост. Қысқа сөздер жақсы жұмыс істейді: Аристотельдің «екі денедегі бір жаны», Ларошфуко, Уайльд. Өз хикаяларыңнан бір дерек қос — сонда бұл дәйексөз емес, нағыз сөз болады.
• Суретке жазба. Льюистің «Сен де ме?» деген сөзі, Скотттың таңдап алатын отбасы туралы ойы, жүз дос туралы қазақ мақалы жарасады.
• Досқа қиын сәтте қолдау көрсету. Нақыл сөздер 17:17, Бэкон не Аддисонның қайғы жартыға бөлінеді деген ойы. Бірақ кез келген дәйексөзден гөрі жанына барған артық.
• Туған күнмен құттықтау. Цицеронның күн туралы сөзі не Эмерсонның «дауыстап ойлау» туралы ойы жауыр болған ашықхат тіркестерінен әлдеқайда сергек естіледі.

Достықты дәйексөзбен емес, іспен жақындатқың келсе, жақындасуға арналған 36 сұрақты байқап көр — психолог Артур Аронның әдісі кездесуде ғана емес, достар арасында да жұмыс істейді.

Дереккөздер: Л.Н. Гумилев атындағы ЕҰУ — Абайдың «Отыз жетінші сөзі», Wikiquote — Аристотель, Wikiquote — Цицерон, «Достық туралы», Wikisource — Сенеканың «Луцилийге адамгершілік хаттары», Wikiquote — достық туралы расталған және даулы дәйексөздер.