Мұхтар Әуезов

Оны жұмыстан қуды, түрмеге қамады, есімін баспасөзден өшірді, ал 1953 жылы қайта ұсталмас үшін Алматыдан Мәскеуге кетуге мәжбүр болды. Осы жылдардың бәрінде Мұхтар Әуезов «Абай жолын» жазды. Төрт кітаптан тұратын бұл роман ондаған тілге аударылып, әлі күнге ХХ ғасырдағы басты қазақ кітабы болып қала береді. 2027 жылы жазушының туғанына 130 жыл толады, ал Алматыда оның атымен аудан, көше, театр және метро бекеті аталған.

Шыққан тегі және балалық шағы

Мұхтар Омарханұлы Әуезов 1897 жылы 28 қыркүйекте (ескі стильмен 16 қыркүйекте) Семей облысындағы Шыңғыстау баурайында, қазіргі Абай облысында дүниеге келді. Бұл жердің мәні ерекше: Абай Құнанбайұлы да осы таудың, осы ортаның перзенті. Әулет аңызы бойынша, бала дүниеге келгенде Абайдың өзі туыстарын құттықтауға келген екен. Жарты ғасырдан кейін сол бала Абай туралы қазақ әдебиетінің басты романын жазады.

Балалық шағы ерте аяқталды: Мұхтар әкесінен үш жасында, анасынан он бес жасында айырылды. Оны туыстары, ең алдымен жиеннің қабілетін ерте байқаған ағасы Қасымбек тәрбиеледі. Ертегі, аңыз, әндерді әжесінен естіп өсті — кейін сол әженің дауысы жазушы прозасындағы кейіпкерлерден танылады.

Білімі: Семей, Ленинград, Ташкент

1907 жылы ағасы Мұхтарды Семейге апарып, земство стипендиясымен орыс қалалық училищесіне орналастырды. Одан кейін Семей мұғалімдер семинариясында оқып, 1919 жылы бітірді. Орыс және еуропа әдебиеті дала жігітінің екінші үйіне айналды. Онсыз қазақ эпосы мен еуропалық прозаны тоғыстырған роман да тумас еді.

1923 жылы Әуезов Ленинград университетінің филология бөліміне түсіп, 1928 жылы бітірді. Кейін Ташкенттегі Орта Азия университетінің аспирантурасында оқып, қазақ әдебиетінен алғашқы дәрістерін оқыды.

1917–1922: киіз үйдегі пьеса және қысқа саяси жол

Тыйым салынған махаббат туралы алғашқы пьесасы «Еңлік — Кебек» 1917 жылы Абайдың жесірі Әйгерімнің киіз үйінде қойылды. Рөлдерді ақынның туыстары мен немерелері ойнады. Бүгін бұл үй ішіндегі қойылым қазақ кәсіби театрының бастауы саналады.

1918 жылы Әуезов Жүсіпбек Аймауытовпен бірге Семейде «Абай» журналын ашты. Журнал жаңа ұлттық ойдың алаңы болды, бірақ он екі нөмірден кейін жабылды. Кеңес өкіметі тұсында ол 1919 жылғы желтоқсаннан Семей губаткомының төрағасы, кейін сол кездегі Қазақ АКСР астанасы Орынборда ҚазОАК хатшысы болды. 1922 жылы партиядан шығарылды. Саясат аяқталып, әдебиет басталды.

1920–1930 жылдар: драматург және прозашы

Жиырма жыл ішінде Әуезов қазақ сахнасынан әлі түспей келе жатқан пьесалар мен ерте қазақ прозасы зерттелетін әңгімелер жазды:

• «Қарагөз» (1926), «Бәйбіше — тоқал», «Айман — Шолпан» (1934) драмалары;
• «Қорғансыздың күні» (1921), «Кім кінәлі?» (1923), «Қаралы сұлу» (1925), «Қараш-Қараш оқиғасы» (1927) әңгімелері мен повестері — соңғысы 1968 жылы экранға шықты;
• «Шекарада» (1937), «Сын сағатта» (1942), «Қара қыпшақ Қобыланды» (1943–1944) тарихи және соғыс тақырыбындағы пьесалары;
• Леонид Соболевпен бірге жазылған «Абай» трагедиясы (1940); соның негізінде «Абай» операсы мен «Абай әндері» фильмі (1945) туды, фильмнің сценарийін де Әуезов жазды.

1930: болмаған ұйым үшін тұтқындау

1930 жылы оны ұлтшылдық пен «Алқа» атты астыртын ұйымға қатысты деген айыппен тұтқындады. Шын мәнінде «Алқа» жас авторлардың үйірмесі туралы ой ғана еді, ол ешқашан ұйым болып құрылмаған. Тергеу оны контрреволюциялық топқа айналдырды. Сол кезеңнің істері бойынша Мағжан Жұмабаев, Халел Досмұхамедұлы және басқа да алаш азаматтары жауапқа тартылды. Әуезов шамамен екі жарым жылға сотталып, 1932 жылы босады да, Алматыдағы Қазақ университеті мен педагогикалық институтта сабақ беруге оралды.

1942–1956: «Абай жолы»

Алғашқы кітап «Абай» 1942 жылы, эпопеяның соңғы бөлімі 1956 жылы жарық көрді. Бұл XIX ғасырдың екінші жартысындағы қазақ даласының кең панорамасы: ауылдар, билердің дауы, барымта, той, жас Абайдың әке билігіне қарсы шығуы және көшпелі ақсүйек мұрагерінен ақын мен ағартушыға дейінгі ұзақ жолы. Роман деректік дәлдік пен терең психологизмді ұштастырып, қазақ әдебиетін ауызша дәстүрден үлкен еуропалық прозаға жеткізген көпір болды.

Бірінші томның орысша аудармасынан кейін роман ондаған тілде шықты. «Абай» романы үшін Әуезов І дәрежелі Сталин сыйлығын (1949), аяқталған «Абай жолы» эпопеясы үшін Лениндік сыйлықты (1959) алды.

Ғалым: Абай, «Манас» және фольклор

Романмен қатар Әуезов ғылыммен айналысты. Абай өлеңдерінің толық жинағын әзірледі, қазақ эпосы мен фольклоры туралы еңбектер жазды, көптомдық әдебиет тарихы мен «Қазақ поэзиясының антологиясына» қатысты. Қырғыздың «Манас» эпосы туралы үлкен зерттеуі бөлек белес болды — Шоқан Уәлихановтан кейін эпосты дәл осылай терең ешкім зерттемеген еді. 1946 жылы Әуезов филология ғылымдарының докторы, профессор және Қазақ КСР Ғылым академиясының академигі атанды.

1947–1955: қуғынның екінші толқыны

1947 жылы Қазақстан Компартиясы ОК «Тіл және әдебиет институтының жұмысындағы өрескел саяси қателіктер туралы» қаулы қабылдады. Әуезовті қайтадан ұлтшылдық үшін айыптап, есімі баспасөзден жоғалды. 1953 жылғы қаңтарда «Правда» газеті әшкерелеуші мақала жариялады, содан кейін оны қызметтерінен босатып, «Қазақ КСР тарихының» авторлар қатарынан сызып тастады. Тұтқындауды күтпей, Әуезов Мәскеуге кетіп, екі жылдай ММУ-дың КСРО халықтары әдебиеті кафедрасында дәріс оқыды.

Сталин өлгеннен кейін жағдай өзгерді. 1955 жылы ол Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің депутаты болып сайланып, шетелде қазақ әдебиетінің басты өкіліне айналды: Үндістан (1955, 1961), ГДР мен Чехословакия (1956), Жапония мен АҚШ (1960). Америка сапарынан «Америка әсерлері» очерктері мен «Өскен өркен» романының идеясы туды, бірақ романды аяқтауға үлгермеді.

Қазасы

1961 жылдың жазында Әуезов емделуге Мәскеуге барды. 27 маусымда ота кезінде жүрегі тоқтады. Алматыдағы Орталық зиратта жерленген. Ескерткішіне «Артында мәңгі өлмейтін сөз қалдырған адам мәңгі тірі» деген мағынадағы сөздер жазылған.

Жеке өмірі

Әуезов бірнеше рет үйленді, әр оқиға — дәуірдің бір бөлшегі.

• Райхан Кәкенқызы. 1917 жылдың жазында салт бойынша қосылды. 1918 жылы қызы Мүгәмила (1918–2009) дүниеге келді. 1920 жылы ажырасты, қызы әкесімен қалды.
• Камила Мағауияқызы, Абайдың немересі. Бұл неке ұзаққа созылмады.
• Валентина Кузьмина, Ленинград университетінде танысқан филолог. Қызы Ләйла (1929–1993) тарихшы болып, ұзақ жыл әкесінің әдеби-мемориалдық мұражай үйін басқарды. Отбасында ұлы Ернар (1943–1995) да өсті, ол кейін биолог-орнитолог болды.
• Фатима Ғабитова, 1938 жылы атылған ақын Ілияс Жансүгіровтің жесірі. 1943 жылы олардың ұлы Мұрат дүниеге келді — мәдениеттанушы, дипломат, қоғам қайраткері, Мұхтар Әуезов қорының негізін қалаушы. Мұрат Әуезов 2024 жылдың маусымында қайтыс болды.

Марапаттары

• І дәрежелі Сталин сыйлығы (1949) — «Абай» романы үшін;
• Лениндік сыйлық (1959) — «Абай жолы» эпопеясы үшін;
• Ленин ордені;
• екі Еңбек Қызыл Ту ордені, «Құрмет белгісі» ордені;
• Қазақ КСР ҒА академигі (1946).

Мұрасы

Әуезов шығармалары үнемі басылып келеді. 1979–1985 жылдары қазақ тілінде 20 томдық шығармалар жинағы шықты, 2011 жылға қарай 50 томдық толық академиялық басылым аяқталды.

Оның есімі картада тұр:

• Алматыдағы Әуезов ауданы мен Әуезов көшесі (көшеге жазушы қайтыс болған жылы ат берілді);
• Төлебаев көшесіндегі мұражай үйі, 1963 жылы ашылған;
• Әуезов атындағы Қазақ ұлттық драма театры және оның алдындағы ескерткіш (1980), Абай атындағы опера және балет театры алдындағы бюст (1967);
• Шымкенттегі Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан университеті, Әдебиет және өнер институты, елдің түкпір-түкпіріндегі мектептер;
• Тянь-Шандағы Әуезов шыңы (1965 жылы аталған).

Қазір (2026 жылғы қазан)

Әуезов мектеп бағдарламасының міндетті бөлігі болып қала береді, ал «Абай жолы» — әлем XIX ғасырдағы қазақ даласын танитын басты роман. 2022 жылы жазушының 125 жылдығына үкімет 82 іс-шарадан тұратын жоспар бекітті: халықаралық театр фестивалі, мұражай үйін қалпына келтіру, оқушыларға арналған бейнедәрістер және «Қилы заман» повесі бойынша телехикая. Келесі мерейлі дата — 130 жылдық — 2027 жылғы 28 қыркүйекке келеді.

Дереккөздер: Уикипедия — Мұхтар Әуезовтің өмірбаяны, «Казахстанская правда» — 125 жылдыққа арналған жоспар, Kazinform — 125 жылдыққа арналған театр фестивалі, Zakon.kz — Мұрат Әуезовпен қоштасу