Мұқағали Мақатаев

Тірісінде өлеңдерін басуға құлықсыз болды, сыншылар «индивидуализм» деп кінәлады, ал өзі Алматыдан үстел қойып жазатын бір бұрыш іздеп жылдар бойы сенделді. Мұқағали Мақатаев небәрі 45 жыл өмір сүрді, бүгін оны ең көп оқылатын қазақ ақыны дейді: оның өлеңдерін мектеп оқушысы да жатқа біледі, 2026 жылы ақынның 95 жылдығын бүкіл ел атап өтті, ал 1967 жылы жазылып алынған дауысы мұрағаттан шығып, қайта сахнаға жетті.

Шыққан тегі мен отбасы

Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев 1931 жылы 9 ақпанда Хан Тәңірінің баурайындағы Нарынқолдағы Қарасаз ауылында туды (кейбір дереккөздерде 8 наурыз деп те көрсетіледі). Туғанда Мұхаметқали деп ат қойылған, кейін анасы оны Мұқағали деп атай бастаған. Руы — албанның әлжан тармағы; қарасаздықтар Мұқағалиды Райымбек батырдың ұрпағы деп мақтан тұтады.

Әкесі Сүлеймен колхозда су тасып, шөп шапқан. Ол майданға аттанып, Калининград маңында қаза тапты. Әпкесі мен ағасы жастай шетінеп кеткендіктен, әкесі соғысқа кеткен соң он жасар Мұқағали үйдегі жалғыз ер азаматқа айналды. Оны көбіне әжесі Тиын тәрбиеледі: ертегі, аңыз, ауыз әдебиетінің бәрі сол кісіден дарыды. Орыс тілін өз бетінше үйреніп, Пушкинді, Есенинді, Блокты, Шекспир мен Гетені құныға оқыды.

Үнемі тастауға тура келген оқу

Мұқағалидың алғашқы өлеңдерін 1948 жылы «Советская граница» газеті жариялады, 1951 жылы жас ақындардың «Жастар жыры» ұжымдық жинағына енді. Одан кейінгісі ерте асыраушы болған әр жігітке таныс: ҚазМУ-дың филология факультетін бір жылдан соң жұмыс үшін тастады, шет тілдер институтынан да (неміс тілі, 1952–1954) отбасы үшін кетті, заң факультетіне де барып көрді.

Диплом орнына ауыл тірлігі басталды: Шибұттағы ауылдық кеңестің хатшысы, «қызыл отау», комсомол, аудандық газет. 1954 жылы туған жерінде орыс тілінің мұғалімі болды.

Радио, газет және Алматы (1954–1971)

1950 жылдардың ортасынан Мақатаев республикалық радиода диктор болып істеді. 1960 жылы Алматыға көшіп келді де, үш жыл бойы тұрақты жұмыс та, баспана да таба алмады. Отбасы пәтерден пәтерге көшіп жүрді; ақын жиі баспана іздеген бұрынғы Пастер көшесі — «жетім бұрыш» атанған көше — бүгін оның есімімен аталады.

Бетбұрыс 1962 жылы болды: «Социалистік Қазақстан» газеті «Аппассионата» поэмасын жариялады. 1963 жылдан ол «Мәдениет және тұрмыс» журналында, кейін «Социалистік Қазақстан» газетінде және «Жұлдыз» журналында қызмет етті. Поэмалар бірінен соң бірі туды: «Ильич» (1964), «Мавр» (1970), кейінірек ауыр науқас кезінде аяқтаған «Моцарт. Жан азасы» реквиемі.

Лашын және алты бала

Мұқағали Лашынмен туған ауылында 17 жасында танысты, 1949 жылы үйленді. Бұл неке ақынның ғұмыры бойы берік болды — ауруханадан оның хаттары мен достарына арнаған өлеңдерін жеткізіп жүрген де Лашын еді. Отбасында алты бала дүниеге келді: ұлдары Айбар мен Жұлдыз, қыздары Алмагүл, Ләззат, Майгүл және Шолпан.

Ақын екі қызынан айырылды. Он бір жасар Майгүл отбасы Алматыға көшкеннен көп ұзамай троллейбустан түсіп келе жатқанда мотоцикл қағып, қаза тапты. Бұл қайғы оның кейінгі лирикасының өн бойынан сезіледі — қыздарына арнаған бөлек өлеңдері бар. Мұраның басы-қасында бүгін де отбасы жүр: Мақатаев атындағы қоғамдық қордың президенті — ақынның келіні Бақытгүл Айдарова.

Жазушылар одағы және Мәскеу (1972–1973)

Мақатаев Қазақстан Жазушылар одағына 1970 жылы мүше болды, ал 1972–1973 жылдары сонда әдеби кеңесші қызметін атқарды: өзгенің қолжазбасын оқыды, пікір жазды, идеологиялық тұрғыдан «дұрыс» баға күтілетін талқылауларға қатысты. Ал оның махаббат, өлім, ар-ождан мен туған жер туралы, билікке мадақсыз жазылған өлеңдері бұл қалыпқа сыймады, жарияланымдары азая берді.

1973 жылы Жазушылар одағының жолдамасымен Мәскеуге, Горький атындағы Әдебиет институтына оқуға аттанды, бірақ көп оқи алмады: денсаулығы сыр беріп, Алматыға оралуға мәжбүр болды. 1973–1976 жылдардағы соңғы кезең «Мұқағали. Бұл ғасырдан емеспін» телефильміне арқау болды. Онда ақынға сүйеу болғандар — Бауыржан Момышұлы, Асқар Сүлейменов, Нұрғиса Тілендиев, Фариза Оңғарсынова бейнеленген.

Кітаптары мен аудармалары

Мақатаевтың көзі тірісінде бес жыр жинағы шықты — бүгін олар қазақ әдебиетінің классикасы:

• «Армысыңдар, достар!» (1966);
• «Қарлығашым, келдің бе?» (1968);
• «Дариға, жүрек» (1972);
• «Аққулар ұйықтағанда» (1974);
• «Шуағым менің» (1975).

Барлығы мыңнан астам өлең мен бес поэма қалдырды. Аудармалары — бөлек әңгіме. Мұқағали Уолт Уитменнің өлеңдерін (1969), Шекспир сонеттерін (1970), Дантенің «Құдайы комедиясының» «Тозақ» бөлімін (1971), сондай-ақ Роберт Бёрнс, Пушкин, Блок, Некрасов шығармаларын қазақшаға аударды. Көзі тірісінде аудармаларының үш кітабы жарық көрді.

Соңғы айлар

Ақын жазылмайтын дертке шалдыққанын біліп, соңғы айларын ауруханада өткізді, бірақ асыққандай күн сайын дерлік жазды. Сол жерден Фариза Оңғарсыноваға өлең арнап жіберді; кейін ол әнге айналып, «Фариза жан» деген атпен тарады. Әбділда Тәжібаевқа 1976 жылғы 27 наурыз деп белгіленген кітабына қолтаңба жазып берді.

1976 жылы 28 ақпанда, қайтыс болудан бір ай бұрын Мақатаев күнделігіне кейін өзінің эпитафиясына айналған сөзді жазды: поэзиясына өзінен кейін өмір сүруді аманаттады. Ол 1976 жылы 27 наурызда Алматыда, 45 жасында дүние салды. Кеңсай зиратында жерленген.

Өлгеннен кейінгі даңқ

Шын мойындау ақын өмірден өткен соң келді — сонда жазғандарының едәуір бөлігі «үстел тартпасында» жатқаны белгілі болды. «Өмір-дастан» (1976), «Өмір-өзен» (1978), «Жырлайды жүрек» (1982), соңғы аурухана айларының жырлары топтастырылған «Шолпан» (1984), «Қос қарлығаш» прозалық жинағы (1988) жарық көрді, 1981 жылы орыс тіліндегі «Зов души» жинағы шықты.

• 1985 — Қазақ КСР Жазушылар одағы Мұқағали Мақатаев атындағы сыйлық тағайындады; 2008 жылы оның атында жаңа сыйлық құрылды.
• Ақынның 60 жылдығына орай Қарасазда оның мұражайы ашылды.
• 1999 — «Аманат» кітабы үшін қайтыс болғаннан кейін Қазақстанның Мемлекеттік сыйлығы берілді.
• Алматыдағы Пастер көшесіне Мақатаевтың есімі берілді — бастама сол кездегі әкім Заманбек Нұрқаділовтен шықты.
• 2021 — 90 жылдығына Нарынқолда ақынға ескерткіш орнатылды; Қасым-Жомарт Тоқаев оның 100 жылдығын (2031) ЮНЕСКО аясында атап өтуді ұсынды.

Өлеңдерінің көбі әнге айналды, ал Мұқағалиды өлең оқымайтын адамның өзі жатқа айтады. Мұндай ақынды «халықтық» дейді — бұл жолы ол жай сөз емес. Мойындалмаудан ұлттық символ деңгейіне дейінгі осындай жолды тек Абай Құнанбайұлы ғана жүріп өткен шығар.

Мұқағали кинода

2021 жылы қазанда Болат Қалымбетовтің «Мұқағали» фильмі прокатқа шықты. Картина Таллиндегі 25-ші «Қараңғы түндер» кинофестивалінде экуменикалық қазылар алқасының жүлдесін, ал 2022 жылы Шотландиядағы кинофестивальде бес марапат алды. 2022 жылы ақпанда Qazaqstan телеарнасы Дархан Саркеновтің төрт сериялы «Мұқағали. Бұл ғасырдан емеспін» телефильмін көрсетті: басты рөлде — Азамат Сатыбалды, Лашын рөлінде — Ақбота Қаймақбаева.

Мұқағали Мақатаевтың өмірлік қағидалары

• Поэзия махаббаттан басталып, адамгершілікпен аяқталуы керек.
• Өзі кеткенде де поэзиясы өмір сүре берсін (күнделік, 1976 жылғы 28 ақпан).
• Билікке мадақ жазбау — тіпті сол үшін басылмай қалса да.

Қазір не болып жатыр (2026 жылғы қазан)

2026 жыл — ақынның 95 жылдығы, ал мерейтой мектептегі кештерден әлдеқайда ауқымды болды. 4 ақпанда Алматыдағы Орталық мемлекеттік музейде «Жырлайды жүрек» көшпелі көрмесі ашылды: қолжазбалар, кітаптар, фотосуреттер және отбасы музей қорына тапсырған жеке заттары қойылды. Орталық мемлекеттік кино-фотоқұжаттар және дыбыс жазбалары мұрағатында сирек суреттер мен Мұқағалидың өз өлеңдерін оқыған 1967 жылғы жазбалары таныстырылып, «Қарасаз көшелері» деректі фильмі көрсетілді.

9 ақпанда, туған күнінде, ҚазҰУ-дың «Алатау» театры «Мұқағали» спектаклін қойды, Алматы облысының барлық ауданында жыр кештері өтті, ал әскерилер мен белсенді ұзақ өмір орталықтарының мүшелері өлеңдерін оқитын челлендж ұйымдастырды. Шілдеде Нарынқолда үш күндік той өтті: Райымбек ауданының құрылғанына 90 жыл толып, ақын мен ауданның мерейтойы бірге аталды — ғылыми конференция болды, Олжас Сүлейменовтың хаты оқылды, жаңа кітаптар таныстырылды. «Мұқағали» журналы ақын шығармашылығын зерттеушілердің алаңы ретінде шығып тұр, ал Қазақстан ЮНЕСКО-мен бірге тойламақ 100 жылдыққа бес жыл қалды.

Ұлттық классиктер пантеонындағы тағы бір тұлға — Шоқан Уәлиханов.

Дереккөздер: Wikipedia — Mukaghali Makatayev: кітаптары, аудармалары, 1999 жылғы сыйлық, Kazinform — өмірбаяны, «Аманат», мұражай, көше, Kazinform — «Мәңгілік Мұқағали», 90 жылдық, Nur.kz — өмірбаяны мен мұрасы, Казахстанская правда — «Дәуір ақыны», Zakon.kz — 90 жылдық, Нарынқолдағы ескерткіш, Tengrinews — «Мұқағали» фильмі Таллинде, Zakon.kz — фильмнің бес жүлдесі, Informburo — «Бұл ғасырдан емеспін» телефильмі, 24KZ — «Жырлайды жүрек» көрмесі, Qazaqculture — 1967 жылғы мұрағат жазбалары, ҚазҰУ — 95 жылдыққа арналған спектакль, Informburo — Нарынқолдағы мерейтой, 2026 жылғы шілде.