Мағжан Жұмабаев

Он тоғыз жасында Қазанда алғашқы жинағын шығарып, қазақ зиялыларының сүйікті ақынына айналды. Отыз алтыда «пантүркизм» үшін он жылға сотталды. Қырық төрт жасында атылды, содан кейін жарты ғасыр бойы оның өлеңдерін бірде-бір кітапханадан таба алмайтын едіңіз. Бүгін оның есімі ауданға берілген, Петропавлда атындағы орталық жұмыс істейді, ал «Мен жастарға сенемін» деген жолды шенеуніктер де, мектеп оқушылары да жатқа айтады. Мағжан Жұмабаев — «Алаш» дәуірінің басты лиригі, мүмкін, ХХ ғасырдағы ең әуезді қазақ ақыны.

Шыққан тегі мен отбасы

Мағжан Бекенұлы Жұмабаев 1893 жылы 25 маусымда Ақмола облысындағы Сарытомар ауылында дүниеге келді — қазір бұл Солтүстік Қазақстан облысы, ал аудан оның атымен аталады. Ол Бекен мен Гүлсімнің үшінші ұлы еді: отбасында жеті ұл, екі қыз болған. Ауқатты әулет ақшаны ең бастысына — балалардың оқуына жұмсады. Кейін ағасы Әбумүслім ақын тағдырында ерекше рөл атқарады: чекистер тінту жүргізер алдында ол Мағжанның соңғы суретін Лениннің портретінің артына тығып қояды. Көсемнің бейнесіне ешкім қол тигізбеді, сурет аман қалды.

Білімі: медреседен Омбыға дейін

Мағжан алғашқы сауатын үйде ашты, 1905 жылы Петропавлдағы медресеге түсіп, бес жылда араб, парсы, түрік тілдерін меңгерді. 1910–1911 жылдары Уфадағы «Ғалия» медресесінде — империядағы ең мықты мұсылман оқу орындарының бірінде оқыды. Ұстаздарының арасында татар жазушысы Ғалымжан Ибрагимов болды.

Өлеңді он төрт жасынан жаза бастап, Орынбордың газет-журналдарында жариялады. 1912 жылы Қазанда алғашқы жинағы — «Шолпан» шықты. Автор небәрі он тоғызда еді, кітап қазақ зиялыларының арасында қолдан-қолға тез тарады.

Одан кейін Омбы мұғалімдер семинариясы (1913–1916) болды, оған Григорий Потанин қорының дарынды студенттерге арналған қолдауымен түсті. Мұнда Мағжан орыс және еуропа әдебиетіне терең бойлады, курстастарымен бірге «Балапан» атты қолжазба журнал шығарды.

1917–1922: «Алаш» және ұстаздық

1917 жылы Жұмабаев «Алаш» партиясы мен Алаш Орда автономиясын құруға қатысып, екі жалпықазақ съезіне де Ақмола облысынан делегат болды. Ол үшін ұлт идеясы әліппеден басталатын: қазақ мектептеріне оқулық жазып, мұғалім даярлады.

1918 жылы Омбыда «Менің тілегім» өлеңі жарық көрді. 1922 жылдың көктемі мен жазында ол Ақмола губерниясының ашаршылықпен күрес жөніндегі төтенше комиссиясы төрағасының орынбасары болып істеді — ол жылдары бұл қызмет емес, нағыз майдан еді.

1922–1927: Ташкент және Мәскеу

Ташкентте Жұмабаев сабақ беріп, баспасөзде жарияланды, оның басты екі кітабы да осында шықты. 1922 жылы — қазақ тіліндегі тәрбие туралы алғашқы еңбек «Педагогика». 1923 жылы — «Өлеңдер жинағы». Бүгін мектепте оқытылатын, адалдық пен кек туралы «Батыр Баян» поэмасы да осы кезеңге жатады.

1923 жылы ол Мәскеуге аттанды: Шығыс еңбекшілерінің коммунистік университетінде сабақ беріп, өзі Жоғары әдеби-көркем институтта оқыды, оны 1927 жылы бітірді. Мәскеуде Мағжан көп аударды — Лермонтов, Кольцов, Бальмонт, Мережковский, Горький, Блок, Гёте, Гейне.

Оның өлеңі — шығыстық бейнелілік пен еуропалық форманың қосындысы: символизм, ішкі музыка, мінбереден емес, өз-өзімен сөйлесетін адамның үні. «Мен күннен туғам» өлеңі, «Қорқыт» поэмасы — қазақ лирикасын өзгерткен туындылар. Академик Әлкей Марғұлан Мағжанның қазаққа берері ағылшынға Шекспирдің, орысқа Пушкиннің берерімен тең деген.

1927–1929: «Алқа» және бостандықтағы соңғы жылдар

1927 жылы Қазақстанға оралған Жұмабаев мұғалім болып істеп, «Алқа» деп аталатын қазақ жазушыларының дербес бірлестігін ойлап тапты. Бағдарламасын жазып, әріптестеріне таратты, бірақ жалпы жиналыс өтпей қалды. Кейін тергеушілер бұл ойдан «Алашты» қайта тірілту әрекетін көрді.

Тұтқындау, лагерь, ату жазасы

1929 жылдың шілдесінде Мағжан Петропавлда тұтқындалды. Айыптары — пантүркизм мен буржуазиялық ұлтшылдық. Үкім — он жыл. Сотқа дейін Бутыркада отырды, кейін Карелия мен Архангельск облысының лагерьлеріне, соның ішінде Соловкиге айдалды.

Лагерьден ол Максим Горький мен Саяси Қызыл Крестті басқарған Екатерина Пешковаға хат жазды. Олардың араша түсуі нәтиже берді: ақын мерзімінен бұрын босап, 1936 жылы Петропавлға оралды. Бірақ бостандық ұзаққа созылмады. 1937 жылы оны қайта, бұл жолы Алматыда тұтқындап, өзге айыптармен қоса Жапонияға тыңшылық жасады деп айыптады. 1938 жылы 19 наурызда Мағжан Жұмабаев атылды. Ол 44 жаста еді. Жерленген жері әлі белгісіз.

Екі кезеңдегі ақталу

Ақын заң жүзінде 1960 жылдың шілдесінде ақталды. Бірақ кітаптарына тыйым сол күйі қалды. 1960-жылдары профессор Хайрулла Махмудов басылымға дайындық жүргізіп, 1967 жылы ҚазМУ-да Мағжан туралы баяндама жасады — бәрібір басуға рұқсат берілмеді. Ол үшін ҚазМУ филологтарын республика Компартиясының ОК айыптады. Шығармашылық ақталу тек 1989 жылы, «Жазушы» баспасы репрессиядан кейінгі алғашқы таңдамалы жинақты шығарғанда болды. Сөйтіп, елдің басты ақындарының бірін жарты ғасыр бойы тек естігеннен және қолжазбадан білді.

Жеке өмірі

Мағжанның бірінші әйелі Зейнеп ерте қайтыс болды. Екінші жары Зылиха тұтқын мен лагерь жылдарын бірге көтеріп, ақын қаза болған соң жасырып үлгергенін — қолжазбаларын, хаттарын, кітаптарын сақтап қалды. Ақынның үшінші жинағының түпнұсқасын ол Сарытомардағы мұражайға тапсырды, онда оның самауыры, орамалы мен ыдыс-аяғы да сақтаулы. Зылиха болмаса, Мағжан мұрасы әлдеқайда кедей болар еді.

Ел жадында

• Аудан мен көшелер. Солтүстік Қазақстан облысындағы Мағжан Жұмабаев ауданы, Астана, Алматы, Көкшетау және Петропавл көшелері.
• Сарытомардағы мұражай. 1989 жылы оның атындағы ауыл мектебінде ашылып, кейін жеке ғимаратқа көшті; қасында ақынның ескерткіші тұр.
• Ескерткіштер. Петропавлда — 1993 және 2018 жылдары (екіншісі, Едіге Рахмадиевтің туындысы, 125 жылдыққа орай 2018 жылы 24 маусымда ашылды); 2018 жылы 21 ақпанда Анкарада ескерткіш ашылды.
• Монета мен марка. Ұлттық банк 120 жылдыққа естелік монета (2013), «Қазпошта» 125 жылдыққа марка (2018) шығарды.
• Экранда. «Қазақтелефильмнің» «Мағжан» деректі фильмі (1990) және Qazaqstan арнасындағы «Мағжан. Мен жастарға сенемін» телехикаясы (2022).
• 130 жылдық. 2023 жылдың маусымында Петропавлда халықаралық конференция өтті (300-ден астам қатысушы), ал Сарытомардағы мерекеге бес мыңнан астам адам жиналды.

Мағжанды Қазақстанда, Түркияда, Өзбекстанда, Қырғызстанда, Әзербайжанда зерттейді — түркі әлемі оны баяғыда өз ақыны деп таныған.

Қазір не болып жатыр (2026 жылғы қазан)

Соңғы кездегі басты жаңалық — «Мағжан орталығы». 2025 жылдың тамызында Петропавлда ақынға арналған ғылыми-мәдени хаб ашылды. Ол кішкентай Мағжан әкесімен бірге барған мешіттің қасындағы, қалпына келтірілген XIX ғасырдың сәулет ескерткішінде орналасқан. Ішінде — қайта жасалған жұмыс кабинеті, кітапхана, архив зертханасы, «Мағжан» журналының редакциясы және әдеби клуб. Облыстық архив Өзбекстан мен Ресей архивтерінен табылған ақын өміріне қатысты құжаттарды көрсетті. Ұрпақтары орталыққа Мағжан мен Зылиханың түпнұсқа портреттерін сыйға тартты. Дегенмен әулеттің өзі мойындағандай, ақынның өмірбаяны әлі толық зерттелмеген, бейіті де табылған жоқ.

Сол дәуірдің өзге құрбандары туралы rizz.kz-те — Әлихан Бөкейхан мен Мұстафа Шоқай. Ал қазақ поэзиясының қалай өзгергенін салыстырғыңыз келсе, Абай Құнанбайұлы мен Мұқағали Мақатаев туралы досьелерді оқыңыз.

Дереккөздер: Wikipedia — өмірбаян, ескерткіштер, монета мен марка, Казахстанская правда — отбасы, жинақтар, 1929 жылғы тұтқындау, 1960 жылғы ақталу, Казахстанская правда — Мағжан кітаптары қалай оралды, Казахстанская правда — Сарытомардағы мұражай, Караван — оқуы және 1922 жылғы қызметі, Bes.media — Мағжан Жұмабаевтың ісі, Kazinform — 130 жылдыққа арналған конференция, Zakon.kz — Сарытомардағы мереке, 24.kz — Мағжан орталығының ашылуы, Azattyq Rýhy — орталықтың ішінде не бар