Шоқан Уәлиханов

Ол небәрі 29 жыл ғұмыр кешті. Осы аз уақытта орыс армиясының офицері, Достоевскийдің досы, «Манасты» алғаш хатқа түсірген ғалым болды, еуропалықтарға жабық Қашғарда жат атпен жарты жыл тұрып, аман оралған барлаушы атанды. Шоқан Уәлиханов — әлемдік ғылым мойындаған алғашқы қазақ. 2025 жылы оның 190 жылдығы Омбы мен Мәскеуден бастап Минск пен Римге дейін аталып өтті, ал археологтар туған қыстауының орнынан сол дәуірдің заттарын тапты.

Шыққан тегі мен отбасы

Шоқан — шыңғыс тұқымы, Абылай ханның шөбересі. Атасы Уәли хан Абылайдың ұлдарының бірі, әкесі Шыңғыс Уәлиханов Аманқарағай округінің аға сұлтаны болған. Туғанда балаға Мұхаммед-Қанафия деген ат қойылған, бірақ отбасында Шоқан деп атаған — сол есім өмір бойы қалды.

Ол 1835 жылдың қарашасында Күнтімес қыстауында (қазіргі Қостанай облысының Сарыкөл ауданы) дүниеге келді. Балалық шағы Сырымбет қонысында өтті: үйге ақындар мен жыршылар жиналатын, бала ерте бастан «Едіге», «Қозы Көрпеш — Баян сұлу» жырларын жаза бастады. Суретті округке келетін әскери топографтардан үйренді. Кейін оның қарындашпен салған суреттері мәтіндерінен кем бағаланбайтын болады.

Омбы кадет корпусы (1847–1853)

12 жасында Шоқанды Омбыдағы Сібір кадет корпусына оқуға жіберді. Орыс тілін білмейтін, бірақ зейіні мен табандылығының арқасында тез қуып жетті. Болашақ саяхатшы Григорий Потанинмен өмірлік достығы да осында басталды. 1853 жылы 17 жастағы Уәлиханов корпусты офицер шенімен бітірді.

Адъютант және Достоевскийдің досы (1853–1855)

Ресми түрде ол Сібір казак әскерінің 6-полкіне алынды, ал іс жүзінде Батыс Сібір генерал-губернаторы Густав Гасфорттың жанында қалдырылды — алдымен тапсырма орындаушы, кейін адъютант болды. Тілді, салт-дәстүрді және дала тарихын жетік білетін жас сұлтанның орнын ешкім баса алмады.

1854 жылы Омбыда ол каторгадан жаңа ғана шыққан Фёдор Достоевскиймен танысты. Достықтары шынайы болды: 1856 жылғы 14 желтоқсандағы хатында жазушы Шоқанға «ғашық болып қалғанын» мойындаған. Сонымен қатар ғылыми хат алмасу басталды — шығыстанушы Илья Березин Алтын Орда хандарының жарлықтарындағы сөздерді түсіндіруге көмек сұрады, ал Уәлиханов жауаптарын дала қарттарынан жинап берді.

Ыстықкөл, Құлжа және «Манас» (1855–1857)

1855 жылы Шоқан Гасфортпен бірге Омбыдан Семей мен Аягөз арқылы Іле Алатауына дейін барды — сол жерде болашақ Алматы, Верный бекінісі салынып жатқан еді. 1856 жылы поручик шенінде Михаил Хоментовскийдің экспедициясымен Ыстықкөлге аттанды. Гербарий, құс пен жәндік коллекцияларын жинады, жер бедерін түсірді, ежелгі тас мүсіндер мен жазуларды сипаттады. Жолда Іле бойындағы Таңбалы тас шатқалындағы будда бейнелерін суретке салды — бұл ескерткіштің алғашқы ғылыми тіркелуі саналады.

Сол сапардың басты жаңалығы — «Манас». Уәлиханов ғалымдар арасында алғаш болып қырғыз эпосының үзіндісін — Көкетай ханның өлімі мен асы туралы бөлімін жазып алып, оны дала «Илиадасы» деп атады. Сол жылы оны саудаға қатысты келіссөз жүргізу үшін Құлжаға, қытай билігіне жіберді. Сапарлардан «Ыстықкөл сапарының күнделігі», «Жоңғария очерктері», «Қытай империясының батыс провинциясы және Құлжа қаласы» еңбектері туды. Петр Семёновтың (кейінгі Тянь-Шанский) ұсынысымен 1857 жылы Уәлиханов Орыс географиялық қоғамына мүше болып қабылданды.

Қашғарға жат атпен (1858–1859)

Бұл — оның ең қатерлі сапары. Қашғар еуропалықтарға жабық еді; 1857 жылы сонда барған неміс зерттеушісі Адольф Шлагинтвейт өлім жазасына кесілген. 1858 жылғы 28 маусымда Уәлиханов сауда керуенімен — 43 адам, 101 түйе, 65 жылқы — Әлімбай есімді көпес болып жолға шықты. Не күзет, не дипломатиялық қорғау жоқ. Қарлы асулар, мал шығыны, қарақшылар шабуылы, шекарадағы тінту — бәрі болды.

Қазан айының басында керуен Қашғарға жетті. Жарты жыл бойы Шоқан Шығыс Түркістанның «алты қаласы» — Алтышардың саясаты, саудасы, тілі мен әдет-ғұрпы туралы мәлімет жинап, Шлагинтвейттің қаза болу мән-жайын анықтады. 1859 жылғы 12 сәуірде Верныйға оралды. Өзімен бірге әкелгені:

• көне қолжазбалар, соның ішінде жергілікті билеушілер мен әулиелер туралы тазкиралар;
• теңгелер жинағы;
• тау жыныстары мен нефрит үлгілері, гербарийлер;
• Шығыс Түркістан тұрмысының қарындашпен салынған суреттері.

Нәтижесінде «Алтышардың жай-күйі туралы» еңбегі жазылды — өңірдің алғашқы толық сипаттамасы. Kazinform атап өткендей, сол кезде жиналған деректер кейін Қазақстан мен Қытай шекарасын белгілеуде де пайдаға асқан.

Петербург (1860–1861)

Астанаға Уәлиханов атағы шыққан зерттеуші болып келді. II Александр оны 4-дәрежелі Әулие Владимир орденімен марапаттап, штабс-ротмистр шенін берді. Ол Бас штабта Орта Азия мен Шығыс Түркістанның карталарын жасады, кейін Сыртқы істер министрлігінің Азия департаментінде жұмыс істеді, Географиялық қоғамда баяндама жасады, Мұхаммед Хайдар Дулатидің «Тарих-и Рашиди» еңбегін ғылыми айналымға енгізді. Төңірегінде шығыстанушылар Березин, Васильев, Григорьев, Вельяминов-Зернов, Семёнов, ал қаламгерлерден — тағы да Достоевский, сондай-ақ Майков пен Полонский болды.

Осы жылдары «Абылай», «Шығыс Түркістанның сипаттамасы», «Қоқан хандығы туралы жазбалар» жазылды. Бірақ Петербургтің ылғалды ауа райы өкпесін әбден жұқартты: 1861 жылдың көктемінде туберкулезбен ауырған Шоқан далаға қайтты.

Сайлау, билер соты және Әулиеата (1861–1864)

Ақканбұрлық өзенінің бойындағы ауылда оның киіз үйі нағыз мәдени орталыққа айналды: ақындар, жыршылар, көрші ауылдардан келген қонақтар. Бірақ Уәлиханов тек жазып алумен шектелгісі келмеді — өзгерткісі келді. 1862 жылы Атбасар округінің аға сұлтандығына үміткер болып, Достоевскийге жазғанындай, халықты шенеуніктердің озбырлығынан қорғайтын білімді сұлтанның үлгісін көрсетпек болды. Дауыс жинады, алайда генерал-губернатор Дюгамель ауруын сылтауратып, кандидатурасын бекітпеді.

Сонда Шоқан дала сотын реформалау ісіне кірісті. «Сот реформасы туралы жазбасында» ол билер сотын өзгертуге болады әрі керек, бірақ оны күштеп бөтен жүйемен алмастыру халық өмірінің негізін бұзады деп дәлелдеді. Бұл ой бүгін де өзекті естіледі.

1864 жылы генерал Черняев оны Қоқан бекіністеріне жорыққа даланы білетін маман әрі аудармашы ретінде шақырды. Уәлиханов қазақтарды Қоқаннан бейбіт жолмен құтқаруға болады деп үміттеніп, келіссөздер жүргізді. Бірақ бейбіт тұрғындар зардап шеккен Әулиеатаны алу оқиғасынан кейін отрядтан кетіп, бұдан былай жорықтарға қатыспады.

Қазасы және ол туралы аңыздар

Соңғы айларын Уәлиханов Кербұлақ болысындағы (қазіргі Жетісу облысы) Тезек сұлтанның ауылында өткізді. Сол жерде 1865 жылғы 10 сәуірде, 30-ға жетпей, туберкулезден қайтыс болды. Алтынемел тауының етегіндегі Көшентоған қорымына жерленді.

Кейін оны билік бұйрығымен уландырды не атып өлтірді деген болжам пайда болды. Дәлел ретінде шығармалар жинағының төртінші томындағы (1968) екі құжат — «Уәлихановты» Жақып бекпен байланысы үшін тұтқындау және жер аудару туралы қағаздар келтірілді. Тарихшылар қайшылықтарды тапты: құжаттар 1865 жылмен белгіленген, бірақ онда ол кезде әлі болмаған Түркістан генерал-губернаторлығы мен Жетішар мемлекеті аталады. Әңгіме Шоқанның немере інісі, кейін генерал болған Ғази Уәлиханов туралы болған. Академик Әлкей Марғұлан бұл құжаттарды бес томдық жинақтан (1984–1985) алып тастады.

Басты еңбектері

• «Алтышардың жай-күйі туралы» — Қашғарияның саяси-географиялық портреті;
• «Ыстықкөл сапарының күнделігі» және «Манастың» жазбасы;
• «Жоңғария очерктері»;
• «Қытай империясының батыс провинциясы және Құлжа қаласы»;
• «Қоқан хандығы туралы жазбалар»;
• «Абылай» — хан туралы очерк;
• «Қырғыз шежіресі» (қазақ рулары туралы);
• «Қырғыздардағы шамандықтың қалдықтары» және «Даладағы мұсылмандық туралы»;
• «Сот реформасы туралы жазба».

1865 жылы-ақ оның материалдарының бір бөлігі Лондонда «The Russians in Central Asia» жинағында жарық көрді — еуропалық шығыстанушылар ол туралы осылай білді.

Ел жадында

• Кербұлақ ауданындағы Шанханай ауылында, зиратынан онша алыс емес жерде, мемориалдық мұражай 1985 жылы ғалымның 150 жылдығына орай ашылды.
• Сырымбеттегі үй-мұражай Шоқанның өзі салған қоныс суретінің көмегімен қалпына келтірілді.
• Уәлиханов есімін Алматыдағы Тарих және этнология институты мен Көкшетау университеті алып жүр.
• Семейде жазушы мұражайының жанында «Уәлиханов пен Достоевский» ескерткіші, Алматыда ғалымның ескерткіші тұр.
• Фильмдер: «Оның заманы келеді» (1957, режиссері Мәжит Бегалин) және көпсериялы «Шоқан Уәлиханов» (1985, режиссері Асанәлі Әшімов).

Дала зиялыларының келесі буыны — Әлихан Бөкейханнан бастап Қаныш Сәтбаевқа дейін — көп жағдайда ол салған жолмен жүрді: еуропалық білім және өз халқына қызмет.

Қазір не болып жатыр (2026 жылғы қазан)

2025 жылғы 190 жылдық халықаралық деңгейде өтті: Омбыда «Уәлиханов оқулары», Мәскеуде дөңгелек үстел, Минскіде еске алу кеші, Римде итальян тіліндегі монография, Бішкекте деректі фильм таныстырылды. Ғалымның туған жері Сарыкөл ауданында этноауыл тігіліп, Күнтіместен Петербургке дейінгі өмір жолы бойынша 30 минуттық деректі фильм түсірілді, облыстық театр спектакль дайындап жатыр. Таңбалы тас шатқалында Шоқан 1856 жылы суретке түсірген будда бейнелерінің жанында халықаралық форум өтті.

Ең қызықты жаңалық — археологиялық. 2025 жылдың көктемінде қостанайлық археологтар Күнтіместі зерттеп, XIX ғасырдың бірінші жартысына жататын 20-ға жуық зат тапты: қазан сынықтары, мылтық құлпы, орақ, соғылған шегелер, сондай-ақ ағаш құрылыстардың іздері. Олардың Уәлихановтар әулетіне қатысы әзірге болжам ғана — мұрағат деректері керек. Тарихшылар Петербург кезеңі мен Парижге болуы мүмкін сапары әлі аз зерттелгенін еске салады, ал 2035 жылғы 200 жылдыққа он жылға жетпейтін уақыт қалды.

Дереккөздер: Kazinform — Шоқан Уәлихановқа 190 жыл, Kazinform — Күнтіместегі жәдігерлер, 24.kz — Қостанай облысындағы мерейтой, 24.kz — Таңбалы тастағы форум, Informburo — Уәлиханов жолымен экспедиция, Шанханайдағы мұражай, Zakon.kz — Уәлихановтар әулетінің заттары, Wikipedia — Chokan Valikhanov