Асанәлі Әшімов

Бірнеше буын көрермен үшін ол мәңгі чекист Шадияров болып қалды — сабырлы, әзілқой, қарсыласынан бір қадам алда жүретін кейіпкер. Асанәлі Әшімов жарты ғасыр бойы қазақ сахнасы мен экранының жүгін арқалады: Әуезов театрында елуге жуық рөл, қырықтан астам фильм, режиссура, ұстаздық, кітаптар. Сонымен қатар оның өмірінде жеңіс пен ауыр қаза қатар жүрді. Ол 2025 жылдың желтоқсанында, 90 жасқа толуына бір жарым жыл қалғанда дүниеден өтті.

Шыққан тегі мен отбасы

Асанәлі Әшімов 1937 жылы 8 мамырда Сарысу ауданында — қазіргі Жамбыл облысында дүниеге келді (дереккөздерде туған жері екі түрлі аталады: Жайылма және Байқадам). Әкесінен ерте айырылды. Анасы 22 жасында жесір қалып, қайта күйеуге шықпай, бүкіл ғұмырын ұлына арнады. Әшімов кейін еңбекке деген көзқарасын анасы қалыптастырғанын талай рет айтқан.

Сегізінші сыныптан кейін олар Кентауға көшті, ол жерде Ыбырай Алтынсарин атындағы мектепті бітірді. Режиссер әрі педагог Асқар Тоқпановпен танысуы шешуші болды: ол жас жігіттен актерлік қабілет байқап, Алматыға барып сахна өнеріне түсуге кеңес берді.

Білімі және алғашқы рөлдері (1957–1963)

1961 жылы Әшімов Құрманғазы атындағы Қазақ консерваториясының театр факультетін бітірді — кейін одан Жүргенов атындағы Ұлттық өнер академиясы өсіп шықты. Экранға студент кезінде-ақ шықты: 1957 жылы Сәбит Мұқановтың повесі бойынша түсірілген «Ботагөзде» Кенжетайды ойнады.

Одан кейін рөлдер бірінен соң бірі келді:

• «Ертістің жабайы жағасында» (1959) — Жанай Оралов;
• «Бір ауданда» (1960) — Дүйсен Бектасов;
• «Ән шақырады» (1961) — Тойбазар;
• «Менің балам» және «Қиылыс» (1962);
• «Із көкжиекке кетеді» (1964) — Тұрар.

Оқуды бітірген соң алғашқы екі жыл «Қазақфильмде» жұмыс істеді, ал 1963 жылы Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ драма театрының труппасына ауысып, онда ондаған жыл қалды.

Бекежан мен Шадияров: есімін танытқан рөлдер (1969–1977)

Сұлтан-Ахмет Қожықовтың «Қыз Жібегінде» (1970) Әшімов Бекежанды ойнады — көрермен оны шын жүректен жек көрді, мұның өзі актерге берілген баға еді. Картон емес, күрделі жағымсыз кейіпкер ол кезде қазақ киносы үшін жаңалық болатын.

Сол 1970 жылы Андрей Кончаловскийдің сценарийі бойынша Шәкен Айманов түсірген «Атаманның ақыры» шықты. Әшімов чекист Қасымхан Шадияровты ойнады, фильм бүкілодақтық прокаттың хитіне айналды: 1972 жылға дейін оны 30 миллионға жуық адам көрді. Кейіпкер соншалық өміршең болып шықты, тетралогияға ұласты:

• «Атаманның ақыры» (1970);
• «Транссібір экспресі» (1977);
• «Маньчжур нұсқасы» (1989);
• «Сіз кімсіз, Ка мырза?» (2009).

Шадияров қырық жылға жуық фильмнен фильмге көшіп жүрді — бір актер ойнаған мұндай өтпелі кейіпкер посткеңестік кинода сирек кездеседі.

Сахна: елуге жуық рөл және көркемдік жетекші

Әшімов үшін театр түсірілімдер арасындағы қосымша жұмыс емес, басты іс болды. Әуезов театрының сахнасында ол классикадан бастап қазақ драматургиясына дейін елуге жуық рөл сомдады:

• Дон Жуан — «Дон Жуан, немесе Геометрияға деген махаббат»;
• Городничий — «Ревизор»;
• Еламан — «Қан мен тер»;
• Айдар — «Абай»;
• Кебек — «Еңлік — Кебек»;
• Виктор — «Варшава әуені»;
• Матиас Клаузен — «Күн батар алдында».

«Қан мен тердегі» Еламан рөлі үшін ол КСРО Мемлекеттік сыйлығын алды. Уақыт өте Әшімов режиссураға өзі кірісті: «Дон Жуанды», «Ревизорды», «Амангелдіні», «Ақбілекті», «Мен сұлтан болсам» қойылымын сахналады, әрі тек туған театрында емес, Шымкентте және республикалық жасөспірімдер театрында да қойды. 1987–1988 жылдары Әуезов театрының көркемдік жетекшісі болды. 2017 жылы сахнаға тұрақты шығуды тоқтатты.

1970–2000 жылдардағы кино: Шоқанның әкесінен «Тұзды көлдегі үйге» дейін

Театрмен қатар фильмографиясы да тығыз болды. Көзге түскен жұмыстары:

• «Сарқырама» (1974) — Мәмбет Өсенов;
• «Таңдау» (1975) — Қожамқұл;
• «Нанның дәмі» (1979) — Камал Әйкенов;
• «Шапқыншылар асығады» (1980) — Қаражал;
• «Шоқан Уәлиханов» (1984) — кейіпкердің әкесі, сұлтан Шыңғыс Уәлиханов;
• «Тұзды көлдегі үй» (2004) — Ғалымжан Жанақов.

1990 жылдан бастап ол тарихи және көркем жобалармен айналысқан «Елім-ай» киностудиясын басқарды. Сондай-ақ көп жыл сабақ берді: Жүргенов атындағы академияның профессоры ретінде актерлер мен режиссерлердің бірнеше буынын тәрбиеледі — театрда кейін Әшімов тұтас актерлік мектеп қалыптастырды деп айтты.

Кітаптары

Әшімов кәсібі, жақындары және өзі туралы жазды:

• «Майраның әні» (1995);
• «Жан деген ерекше» (2001);
• бес томдық «Арнау» (2007);
• «Сүйіспеншілікпен, Сіздің Асанәлі Әшімов» (2009).

Жеке өмірі

Әшімовтің алғашқы жұбайы — режиссер Шәкен Аймановтың қызы, опера әншісі Майра Айманова. Олар студент кезінде, 1958 жылы үйленді. Әшімовтің өзі айтқандай, басында ол Майраның балерина құрбысына көз салған, ал Майра оның хаттарын жеткізіп жүрген. Бетбұрыс оның туған күнінде болды: Майра келіп, басқа ыдыс табылмағандықтан, қарапайым шелекке палау басқан. Сонда ол «қала қызынан» шаруаға епті, мықты адамды көрді. Әшімов олардың қарым-қатынасы Майраның әкесі атақты болғанға дейін әлдеқайда бұрын басталғанын атап өткен. Майра 1993 жылы қайтыс болды, олар 35 жыл бірге өмір сүрді.

Ерлі-зайыптылардың екі ұлы болды — Мәди мен Сағи. Кейін Әшімов тағы үш рет үйленді. Екінші некеден ұлы Олжас, үшінші некеден қызы Сағына туды; екі одақ та ұзаққа созылмады. 2002 жылы ол дәрігер Бағдатқа үйленіп, 2008 жылы олардың ұлы дүниеге келді, оған Асанәлі деп ат қойды. Актердің барлығы бес баласы болды.

1999 жыл: ұлдарынан айырылу

Әшімовтің өміріндегі ең ауыр жыл — 1999 жыл. Қаңтарда ұзақ сырқаттан кейін үлкен ұлы, мамандығы сәулетші Мәди қайтыс болды. Қазанда кіші ұлы Сағи ұйқысында көз жұмды: ол актер еді, әкесінің фильмдерінде және «Перекресток» телехикаясында ойнаған; дәрігерлер жүрек тоқтағанын тіркеді. Бір жылда екі ұлынан айырылуды Әшімов өмірін «дейін» және «кейін» деп бөлген соққы деп атады. Жұбайы мен ұлдарының рухына ол бес томдық «Арнау» кітабын арнады.

Марапаттары

КСРО атақтары мен мемлекеттік марапаттары:

• 1973 — Қазақ КСР Мемлекеттік сыйлығы («Атаманның ақыры» үшін);
• 1974 — КСРО Мемлекеттік сыйлығы («Қан мен тер» қойылымындағы Еламан рөлі үшін);
• 1976 — Қазақ КСР халық әртісі;
• 1980 — КСРО халық әртісі.

Қазақстан марапаттары:

• 2001 — «Отан» ордені;
• 2007 — «Құрмет» және «Парасат» ордендері;
• 2014 — І дәрежелі «Достық» ордені;
• 2017 — Қазақстанның Еңбек Ері атағы.

Кәсіби марапаттары: «Транссібір экспресі» үшін 1978 жылғы Бүкілодақтық кинофестиваль сыйлығы, «Тарлан» ұлттық сыйлығы (2000), ТМД-ның «Достастық жұлдыздары» сыйлығы (2011), «Қазақфильмдегі» есімді жұлдыз (2012). 2022 жылы, 85 жасқа толуына орай, елдің үздік актерлері, режиссерлері мен сценарийшілеріне арналған «Асанәлі» сыйлығы тағайындалды — алғашқы лауреаттар оны Абай атындағы опера және балет театрындағы мерейтой кешінде алды.

Өмір ережелері

Informburo-ға берген сұхбатында (2021 жылғы қыркүйек) Әшімов дипломатиясыз, тура сөйледі:

• «Қазір жерді қорғайтындар, халыққа жаны ашитындар аз».
• «Жерді сату деген — Отанын, елін сату».
• «Намыс дегеннің өзі — талант».
• «Мемлекет пен халықты намыс қорғайды».

Қазасы және оны еске алу (жаңартылды: 2026 жылғы қазан)

Асанәлі Әшімов 2025 жылы 21 желтоқсанда Алматыда, 89-жасында қайтыс болды; қазасы туралы Әуезов театры хабарлады, себебі айтылмады. Президент Қасым-Жомарт Тоқаев отбасына көңіл айтты. Қоштасу рәсімі Абай атындағы опера және балет театрында өтті: мемлекеттік кеңесші Ерлан Қарин Президенттің көңіл айтуын оқып, Әшімовті «ұлы өнердің аңызы» деп атады, ал Алматы әкімі Дархан Сатыбалды әртістің 90 жылдығына республикалық мерейтой дайындалып жатқанын еске салды. Ол «Кеңсай-1» зиратына жерленді.

Отбасындағы қайғы мұнымен бітпеді: 2026 жылдың қаңтарында Сағидың жесірі, актердің немерелері Ансар мен Майраның анасы Селимхан Әшімова қайтыс болды. Шадияров, Бекежан, елуге жуық сахналық рөл, шәкірттер және оның атындағы сыйлық қалды — қазақ киносы үшін Әшімовтің мұрасы осы.

Дереккөздер: Kazinform — қазасы және рөлдері, Kazinform — Алматыдағы қоштасу, Zakon.kz — қаралы хабар, Zakon.kz — Еңбек Ері атағы, Informburo — 85 жылдық және «Асанәлі» сыйлығы, Informburo — 2021 жылғы сұхбат, NewTimes.kz — келінінің қазасы, Wikipedia — фильмографиясы мен отбасы.