TikTok

TikTok — пекиндік ByteDance компаниясына тиесілі қысқа тік видео қосымшасы. Оның басты ерекшелігі — «Сіз үшін» лентасы: роликтерді алгоритмнің өзі іріктейді, ол үшін авторларға жазылудың қажеті жоқ. 2026 жылдың қазанында сервис тағы жаңалықтарға шықты: Meta компаниясы жеті елде Facebook пен Instagram-да ByteDance жарнамасына тыйым салды, ал оған дейін TikTok бәсекелесінің қосымшаларындағы профильдерге сілтеме жариялауды тоқтатқан еді.

Бастауы: ByteDance және Douyin (2012–2016)

Бұл тарих видеодан емес, жаңалықтан басталады. 2012 жылғы наурызда Чжан Имин мен Лян Жубо Пекинде ByteDance компаниясын құрды. Тамызда-ақ Toutiao жаңалық қосымшасы іске қосылды. Онда лентаны редактор емес, ұсыныс алгоритмі жинады. Кейін ByteDance жасаған дүниенің бәрі осы технологияға сүйенді.

2016 жылғы 20 қыркүйекте компания A.me деген қысқа видео қосымшасын шығарды. Желтоқсанда оның атауы Douyin болып өзгерді. Бұл — болашақ TikTok-тың қытайлық нұсқасы, ол әлі күнге дейін бөлек жұмыс істейді: Douyin Қытайдан тыс шықпайды, ал TikTok ел ішінде қолжетімсіз.

Әлемге шығу және Musical.ly (2017–2018)

2017 жылғы қыркүйекте ByteDance Douyin-нің шетелдік нұсқасын TikTok деген атпен халықаралық нарыққа шығарды. Екі айдан кейін, 2017 жылғы 9 қарашада, компания Musical.ly сервисін сатып алды. Онда жасөспірімдер музыкаға клип түсіретін. Мәміле шамамен $1 млрд-қа жетті.

Musical.ly-дің Батыста аудиториясы бар еді, ByteDance-тің — алгоритмі. 2018 жылғы 2 тамызда қосымшалар біріктірілді: Musical.ly аккаунттары мен деректері TikTok-қа көшті, ескі бренд жоғалды. Осыдан кейін TikTok Қытайдан басқа бүкіл әлемге ортақ бір сервиске айналды.

Шарықтау және алғашқы тыйымдар (2019–2021)

Өсу пандемияға тұспа-тұс келді. 2020 жылғы сәуірге қарай қосымша 2 млрд реттен астам жүктелді, ал шілдеде оның Douyin-сіз айлық белсенді пайдаланушысы 800 млн-ға жуықтады. 2021 жылғы қыркүйекте компания миллиард пайдаланушы туралы хабарлады.

Сонымен қатар саяси қиындықтар да көбейді. 2020 жылғы 29 маусымда Үндістан TikTok-ты қоса 59 қытай қосымшасына тыйым салды. Үкімет ұлттық қауіпсіздікке төнген қатерді және деректердің шетелге жіберілуі туралы шағымдарды алға тартты. Шешім Гималайдағы шекарада 20-дан астам үнді әскери қаза тапқан қақтығыстан бірнеше апта өткен соң шықты. Сол кезде TikTok-тың Үндістанда 200 млн-нан астам айлық белсенді пайдаланушысы бар еді.

2020 жылы АҚШ-та да TikTok-қа қысым күшейіп, компания басшылығы ауысты. 2020 жылғы 27 тамызда Disney-дің бұрынғы топ-менеджері, бас директор Кевин Мейер кетті. Оны уақытша Ванесса Паппас алмастырды, ал 2021 жылғы мамырда TikTok-ты сингапурлық Шоу Цзы Чу басқарды. TikTok Ltd. Кайман аралдарында тіркелген, штаб-пәтерлері Сингапур мен Лос-Анджелесте орналасқан.

«Сат немесе жабыл» заңы (2024–2025)

2024 жылғы 24 сәуірде АҚШ-та заңға қол қойылды. Ол ByteDance-тен америкалық TikTok-ты 2025 жылғы 19 қаңтарға дейін сатуды талап етті. Әйтпесе қосымша дүкендері мен хостинг-провайдерлер сервиспен жұмысты тоқтатуы тиіс еді. TikTok сөз бостандығына сілтеп, заңға шағымданды, бірақ АҚШ Жоғарғы соты оны бірауыздан қолдады.

2025 жылғы 18 қаңтардың кешінде америкалық пайдаланушылар «Sorry, TikTok isn’t available right now» деген хабарламаны көрді. Сервис өшіп қалды. 19 қаңтар күні таңертең Дональд Трамп тыйымның күшіне енуін жарлықпен кейінге қалдыратынын айтты. Сол күні TikTok жұмысын қалпына келтіре бастады және қосымшада Трампқа алғыс білдірді. Ол кезде компания АҚШ-тағы пайдаланушыларын 170 млн-нан асады деп санады.

Еуропадағы талаптар басқаша болды. 2025 жылғы 2 мамырда Ирландияның деректерді қорғау жөніндегі комиссиясы TikTok-қа €530 млн айыппұл салды. Оның €485 млн-ы еуропалықтардың деректерін Қытайға жібергені үшін: ондағы қызметкерлер оларға қашықтан қол жеткізе алатын, ал TikTok деректердің ЕО стандарттары деңгейінде қорғалғанын дәлелдей алмады. Тағы €45 млн — құпиялылық саясатында мұндай қолжетімділік туралы айтылмағаны үшін. Реттеуші компанияға деректер беруді тәртіпке келтіруге жарты жыл берді, әйтпесе оны тоқтатуға тура келеді. Басқа айыппұлдар да болды: мысалы, 2024 жылғы наурызда Италияның монополияға қарсы органы кәмелетке толмағандарды зиянды контенттен жеткіліксіз қорғағаны үшін €10 млн өндіріп алды.

АҚШ-тағы жаңа иесі (2025–2026)

2025 жылғы 14 қыркүйекте The Wall Street Journal АҚШ пен Қытай мәміленің негізгі шарттарына келісті деп хабарлады. Мәміле 2026 жылғы қаңтарда жабылды: америкалық бизнес TikTok USDS Joint Venture-ге өтті. Онда Oracle, Silver Lake инвестициялық қоры және Абу-Дабидің MGX қоры 15%-дан алды. ByteDance 19,9% үлесін сақтап қалды — бұл заң қосымшаны «шетелдік қарсыластың» бақылауында деп санайтын 20% шегінен сәл аз. Қалғанын басқа инвесторлар бөлісті, олардың арасында Майкл Деллдің отбасылық кеңсесі бар.

Бірлескен кәсіпорынды Адам Прессер басқарды. Ол TikTok-қа 2022 жылы келіп, операциялық жұмыс пен қауіпсіздікке жауап берген, ал оған дейін WarnerMedia-да топ-менеджер болған. Шоу Цзы Чу директорлар кеңесіне кірді. Алгоритмнің америкалық нұсқасы енді АҚШ пайдаланушыларының деректерімен қайта оқытылып, Oracle бұлтында жұмыс істейді. Дәл осы ережелер CapCut пен Lemon8-ге де қолданылады. Мәміле кезінде АҚШ-та TikTok-ты 200 млн-нан астам адам және 7,5 млн компания пайдаланды.

Oracle арқылы бұл тарихқа Ларри Эллисон да қосылды — ол Oracle-дың негізін қалаған.

Мәселелер мен даулы эпизодтар

TikTok-тың дағдарыстарының дені екі тақырыптың төңірегінде: Қытаймен байланыс және балалар қауіпсіздігі.

• Деректер және Қытай. Үндістандағы тыйым да, америкалық заң да, ирландиялық айыппұл да бір сұрақтан туды — пайдаланушылардың деректеріне кім және қайдан қол жеткізе алады.
• Цензура. 2019 жылы The Guardian және басқа басылымдар TikTok Тяньаньмэнь мен ұйғырлардың құқықтары туралы роликтерді шектеді деп жазды. Компания өшірудің бір бөлігін қате деп атады, ал зерттеулер ауқымын әртүрлі бағалайды.
• Балалар. 2021 жылғы қаңтарда Италия реттеушісі жасы расталмаған пайдаланушыларды бұғаттауды талап етті, содан кейін TikTok 500 мыңнан астам аккаунтты өшірді. BBC тергеуінен кейін тікелей эфирге шығудың ең төменгі жасы 16-дан 18-ге көтерілді.
• Meta-мен соғыс. 2022 жылғы наурызда The Washington Post Meta TikTok-қа қарсы науқандар үшін консалтинг фирмасына ақша төлеген деп хабарлады. 2026 жылы қақтығыс жарнамаға ауысты: TikTok қыркүйекте Meta жарнамасын орналастырудан бас тартты, ал 8 қазаннан бастап Meta АҚШ, Канада, Жапония және тағы төрт елде өз платформаларында ByteDance жарнамасына тыйым салды.

TikTok Қазақстанда

TikTok-тың Қазақстандағы ресми өкілдігі туралы ашық дереккөздерде мәлімет жоқ, бірақ компания биліктің өкілдерімен тікелей жұмыс істейді. 2023 жылғы маусымда ақпарат министрі Дархан Қыдырәлі TikTok-тың үкіметтермен байланыс жөніндегі вице-президенті Такуя Ямагучимен кездесті. Министр Қазақстанды Creator Fund-қа — авторлар роликтері үшін ақша алатын бағдарламаға қосуды сұрады. Қазақ тіліндегі интерфейсті кеңейту, видеоларды қазақшаға автоматты аудару және қазақ тіліндегі контентті модерациялау да талқыланды. Министрліктің дерегінше, TikTok сол кезде Астана мен Алматыда өкілдік ашуды жоспарлаған.

2024 жылдың көктемінде қарым-қатынас шиеленісті. Мәжіліс депутаты жастарды TikTok тәрбиелеп жатыр деп шағымданды, ал мәдениет және ақпарат министрі Аида Балаева сервисті бұғаттау мүмкіндігін жоққа шығармады. TikTok жазбаша жауап берді: компания «қатты таң қалған», себебі министрлік оның жобаларын қолдап келеді. Сол жерде TikTok 2023 жылы Қазақстанда ережені бұзғаны үшін 4 млн-нан астам роликті өшіргенін айтып, елдегі аудиториясын күн сайынғы «миллиондаған» пайдаланушы деп атады.

Қазақстандық авторлар мұнда үлкен аудитория жинайды. Мысалы, алматылық Алина Ким TikTok-та миллиондаған жазылушы жинады.

Қазір не болып жатыр (2026 жылғы қазан)

• 2026 жылғы қаңтардан бері америкалық TikTok Адам Прессер басқаратын бірлескен кәсіпорынға тиесілі. ByteDance-тің ондағы үлесі — 19,9%.
• Жаһандық TikTok-ты Шоу Цзы Чу басқарады, ByteDance-тің өзін — 2021 жылы бас директор лауазымында Чжан Иминнің орнын басқан Лян Жубо. Чжан төраға болып қалды.
• 8 қазаннан бастап Meta жеті елде Facebook пен Instagram-да ByteDance жарнамасын және TikTok-қа байланысты науқандарды өткізбейді. Олардың арасында Қазақстан жоқ.
• Еуропалық реттеушілер 2026 жылдың жазында TikTok кәмелетке толмағандарды жеткіліксіз қорғайды деп мәлімдеп, жылдық түсімнің 6%-ына дейін айыппұл салуы мүмкін екенін ескертті.

Дереккөздер: Wikipedia — TikTok, Wikipedia — ByteDance, TechCrunch — Үндістандағы TikTok тыйымы, ABC News — TikTok-тың АҚШ-та өшіп, қайта қосылуы, Data Protection Commission — €530 млн айыппұл, Variety — мәміленің жабылуы және АҚШ-тағы бірлескен кәсіпорын, Bes.media — ақпарат министрінің TikTok-пен кездесуі, Tengrinews — TikTok-тың бұғаттау туралы сөзге жауабы, Engadget — Meta сервистерінде ByteDance жарнамасына тыйым