ҚазМұнайГаз

«ҚазМұнайГаз» — Қазақстанның мемлекеттік мұнай компаниясы және, шын мәнінде, Ұлттық қордан кейінгі елдің басты әмияны. ҚМГ республикада мұнай өндіруден, тасымалдаудан және өңдеуден бірінші орында тұр: Теңіздің бестен бір бөлігі, Қашаған мен Қарашығанақтағы үлестер, елдегі ең ірі төрт МӨЗ және Румыниядағы екі зауыт соның қолында. 2026 жылдың күзінде компания онжылдықтағы ең қымбат сауданың ортасында қалды: Bloomberg мәліметінше, Астана Теңіз келісімшартын 2033 жылдан кейін ұзарту үшін америкалық әріптестерден бір реттік шамамен $10 млрд және ҚМГ-ның жобадағы үлесін 20%-дан 35%-ға дейін көбейтуді сұрап отыр. Мұнай чемпионы қалай құрылған, неден табыс табады, шкафында қандай қаңқалар жатыр және оның тағдыры неге әрбір қазақстандықтың бюджетіне қатысты екенін талдаймыз.

Шығу тегі: «Қазақойл» мен құбырдан

Қазіргі Қазақстан аумағында мұнай фонтаны 1899 жылы-ақ атқылаған — Атырау облысындағы Қарашұңғыл кен орнында. 1911 жылы Доссорда өнеркәсіптік өндіріс басталды, 1945 жылы №441 зауыт, бүгінгі Атырау МӨЗ, алғашқы автобензин шығарды. 1979 жылы Теңіз бен Қарашығанақ, 2000 жылы Каспий қайраңынан Қашаған ашылды. Бірақ тәуелсіз Қазақстанда біртұтас ұлттық оператор ұзақ уақыт болмады.

Алғашқы талпыныс 1997 жылы құрылған «Қазақойл» болды; оның тұңғыш президенті Нұрлан Балғымбаев еді. Сол жылы ұзындығы 5 мың шақырымнан асатын құбырлары бар «ҚазТрансОйл» ұлттық компаниясы пайда болды. 2002 жылғы 20 ақпанда «Қазақойл» «Мұнай және газ тасымалы» ЖАҚ-пен біріктірілді — осылайша «ҚазМұнайГаз» ұлттық компаниясы» АҚ дүниеге келді. Логикасы қарапайым: өндіру, тасымалдау және өңдеу бір шаңырақ астында, ал мемлекет шетелдік мейджорлармен келіссөзде бір дауыспен сөйлейді.

Бұл кезде онжылдықтың басты мәмілесі ҚМГ-сыз жасалып қойған еді: 1993 жылы Қазақстан мен Chevron 40 жылға — 2033 жылға дейін — айрықша құқығы бар «Теңізшевройл» бірлескен кәсіпорнын құрды. Кейін жобаға ExxonMobil мен LukArco кірді, ал 20% мемлекеттік үлес «ҚазМұнайГазға» тиді. Дәл осы келісімшарт қазір қайта қаралып жатыр.

2006–2012: биржа, Румыния және Қарашығанақ

Алғашқы жылдары ҚМГ мәмілелер арқылы өсті. 2006 жылы оның өндіруші еншілес компаниясы «ҚазМұнайГаз» БӨ» Лондон және Қазақстан қор биржаларында IPO өткізіп, шамамен $2 млрд тартты. 2007 жылғы тамызда ҚМГ румыниялық Rompetrol Group-тың 75%-ын сатып алды, ал 2009 жылы қалған 25%-ын да иеленді. Жанармай құю бекеттерінің желісіне қоса Қазақстан Petromidia-ны — Қара теңіз жағасындағы Румынияның ең ірі МӨЗ-ін алды. 2014 жылы холдинг KMG International болып қайта аталды, дегенмен Еуропадағы бекеттер әлі де Rompetrol брендімен жұмыс істейді.

2012 жылы ҚМГ Қарашығанақтан 10% үлес алды, ал «ҚазТрансОйл» акциялары KASE-ге шықты. 2018 жылы елдің үш басты МӨЗ-і — Атырау, Павлодар және Шымкент зауыттарын жаңғырту аяқталды, содан кейін қазақстандық бензин ақыры анекдот тақырыбы болудан қалды.

2015–2022: қарыздар, Қашаған және халықтық IPO

2014–2015 жылдардағы мұнай құлдырауы сатып алулар мен мегажобаларға несие жинаған компанияға қатты соқты. Ковенанттарды бұзбау үшін ҚМГ 2015 жылы «Самұрық-Қазына» қорына KMG Kashagan B.V. компаниясының жартысын сатты — Қашағанның 16,88%-ы осы компанияға тиесілі. Оны кері сатып алу тек 2022 жылғы қыркүйекте, $3,8 млрд-қа мүмкін болды. Компанияның өз бағалауынша, мәміледен кейін топтың қарызы $8,4 млрд-тан шамамен $10,7 млрд-қа дейін өсті.

2022 жылғы желтоқсанда мемлекет биржаға енді бас компанияның өзін шығарды. Акциялар 8 406 теңгелік тіркелген бағамен сатылды; 18,3 млн бағалы қағаз, яғни капиталдың 3%-ы, 153,8 млрд теңгеге — шамамен $330 млн-ға орналастырылды. Бастапқыда 5% сату жоспарланған, бірақ соңында қазақстандық азаматтарға басымдық беріп, үш пайызбен шектелді. 130 мыңға жуық өтінім түсті, қаражаттың 48,5%-ын ҚР азаматтары, 47,2%-ын қазақстандық компаниялар әкелді, шетелдіктерге бар болғаны 4,3% тиді. Сауда 8 желтоқсанда KASE мен AIX-те басталды. Орналастыру бағасы бойынша бүкіл ҚМГ шамамен 5,1 трлн теңге тұрды.

2023–2025: акционерлер қатарында Қаржымині және Теңіздің іске қосылуы

2023 жылдың соңында меншік иелерінің құрылымы тағы өзгерді. Қарашадан бастап ҚМГ акцияларын Қаржы министрлігі ала бастады, ал желтоқсанда ол «Самұрық-Қазынадан» шамамен 23,5 млн бағалы қағазды 10 653,65 теңгеден — 250 млрд теңгеге сатып алды. Қорытынды көрініс мынадай:

• «Самұрық-Қазына» — 67,42%;
• ҚР Қаржы министрлігі — 20%;
• ҚР Ұлттық банкі — 9,58%;
• KASE мен AIX-тегі жеке инвесторлар — 3%.

2025 жыл ҚМГ үшін көлем жағынан рекордтық болды. Болашақ кеңейту жобасы нысандарының мерзімінен бұрын іске қосылуы Теңіздің үлесін екі есеге жуық арттырды: оның өндірісіндегі ҚМГ үлесі 39 млн тоннаның 7,8 млн тоннасын құрады. Жалпы топ бойынша мұнай мен конденсат өндіру 10%-ға өсіп, 26,2 млн тоннаға жетті, газ өндіру шамамен 20%-ға артты. Өңдеу 9,5%-ға көтеріліп, 21 млн тоннаға жетті, ал қазақстандық зауыттардағы өңдеу тереңдігі рекордтық 90,1%-ға жетті.

Модель қалай жұмыс істейді

ҚМГ — тігінен интеграцияланған холдинг: 105 заңды тұлға, оның 55-і Қазақстанда, қалғаны Румыния, Грузия, Канада және Түркияны қоса алғанда 15 елде. Бизнес үш үлкен буынға бөлінеді.

Өндіру. Меншікті кен орындары және шетелдік операторлар игеретін үш алыптағы үлестер:

• Теңіз — 20%, 2025 жылы ҚМГ үлесіне тәулігіне 171 мың баррель;
• Қашаған — 16,88%, тәулігіне 66 мың баррель;
• Қарашығанақ — 10%, тәулігіне 24 мың баррель.

Тасымалдау. ҚМГ «ҚазТрансОйлдың» 90%-ына (қалған 10%-ы «Халықтық IPO» қатысушыларында) және Каспий құбыр консорциумының 20,75%-ына иелік етеді. КҚК — басты экспорттық құбыр, оның теңіз терминалы арқылы 2025 жылы 70,5 млн тонна кетті. Меншікті флоты да бар: Каспий, Қара және Жерорта теңіздерінде жалпы дедвейті 300 мың тоннадан асатын 15 кеме.

Өңдеу және өткізу. Атырау МӨЗ (99,53%), Павлодар МӨЗ (100%), Шымкент зауытының жартысы (49,72%) және «Каспий Битумның» жартысы. Румынияда — KMG International арқылы Petromidia мен Vega, мұнда ҚМГ-ның үлесі 54,6%. Тағы бір жаңа бағыт — мұнай-химия: KPI зауыты 2025 жылы 377 мың тонна полипропилен шығарып, ішкі нарықтың шамамен үштен екісін жабады.

Модельдің басты ерекшелігі: ҚМГ ең майлы ақшаны өз өндірісінен емес, бірлескен кәсіпорындардың дивидендтерінен алады. 2025 жылы компания 985 млрд теңге ($1,89 млрд) дивиденд алды, оның $1,311 млрд-ы — «Теңізшевройлдан». Сондықтан Теңіздегі үлестің кез келген өзгерісі компания қаржысын тікелей өзгертеді.

Сәтсіздіктер мен қиындықтар

Жаңаөзен, 2011

Топ тарихындағы ең қараңғы бет. 2011 жылғы мамырда Маңғыстау облысындағы «Өзенмұнайгаз» мұнайшылары зияндылық үшін үстемеақы мен жалақыны көтеруді талап етіп, ереуілге шықты. Сот ереуілді заңсыз деп таныды, мұнай компаниясы мыңға жуық адамды жұмыстан шығарды, ал жұмыстан шығарылғандар бірнеше ай бойы Жаңаөзеннің орталық алаңында тұрды. 16 желтоқсанда полиция Тәуелсіздік күнін мерекелеу алдында алаңды тазартуға кірісіп, оқ атты. Ресми деректер бойынша 16 адам қаза тапты, жүзге жуығы жараланды; құқық қорғаушылар мен оппозиция бұдан көп сандарды айтты. Қалада төтенше жағдай енгізілді, Президент Назарбаев бірқатар шенеунікті және ҚМГ тиесілі қорды басқарған күйеу баласы Тимур Құлыбаевты қызметтен босатты. Наразылыққа қатысушыларға қатысты сот процестері азаптау туралы шағымдармен қатар жүрді, оларды Human Rights Watch пен Amnesty International тіркеді.

Румын хикаясы

Rompetrol-ды сатып алу ҚМГ-ға еуропалық МӨЗ-бен бірге румын мемлекетімен көпжылдық соғысты әкелді. Дау мәні — Petromidia-ның шамамен $600 млн тарихи қарызы, ол 2003 жылы-ақ үкіметтің шұғыл қаулысымен облигацияларға айналдырылған. 2013 жылы Бухарест пен ҚМГ меморандумға қол қойды: қазақстандық тарап мемлекеттің пакетінің бір бөлігін $200 млн-ға сатып алуы тиіс еді. 2016 жылғы мамырда Румынияның ұйымдасқан қылмысқа қарсы прокуратурасы DIICOT KMG International мен Rompetrol Rafinare-дің 3 млрд леуден асатын активтеріне тыйым салды. 2019 жылғы желтоқсанда іс жабылды — оның ішінде ескіру мерзімінің өтуіне байланысты, — ал Жоғарғы кассациялық сот 2020 жылғы шілдеде тек шамамен $106 млн-ды тыйым астында қалдырды. Меморандумның мерзімі 2025 жылғы 30 сәуірде аяқталды, ҚМГ оны ұзартпады, нәтижесінде Румыния уәде етілген $200 млн-сыз Rompetrol Rafinare-дің 44,7%-ын сақтап қалды.

Сыбайлас жемқорлық істері

ҚМГ-ның бірінші тұлғаларына қарсы шулы үкімдер аз, бірақ еншілес компанияларда олар үнемі кездеседі. 2010 жылы 2008 жылы пара үшін сотталған ҚТЖ-ның бұрынғы басшысы Жақсыбек Көлекеевтің ҚМГ басқарушы директоры болып тағайындалуы дау тудырды. 2019 жылғы ақпанда «ҚазМұнайГаз Өнімдері» бұрынғы басшысы Қуандық Құлмырзин бағыныштысынан пара алғаны үшін 129 млн теңгеге жуық айыппұл және мемлекеттік ұйымдарда жұмыс істеуге өмір бойы тыйым алды. 2025 жылғы қыркүйекте Маңғыстау облысында Oil Services Company сервистік еншілес компаниясының топ-менеджерлері сотталды: директор орынбасары жабдықты қабылдау кезіндегі ұрлық үшін жеті жыл алды.

Тар жерлер

Бір құбырға тәуелділік — басты тәуекел. 2025 жылғы қарашада оқиғаға байланысты КҚК терминалындағы SPM-2 шығарылмалы айлақ құрылғысы істен шықты, экспорттың бір бөлігін «ҚазТрансОйл» желісі арқылы бағыттауға тура келді. Топтың теңіз тасымалы бір жылда 18,7%-ға қысқарды. Бұған «Лукойлға» қарсы санкцияларды қосыңыз — ол ҚМГ-ның бір мезгілде Теңізде, Қарашығанақта және КҚК-да серіктесі.

Бұл Қазақстан үшін нені білдіреді

ҚМГ — жай компания емес, мемлекеттің өз мұнайына қатысу тәсілі. Елдің ең ірі жобаларының барлығы дерлік — Теңіз, Қашаған, Қарашығанақ — 1990-жылдардың келісімшарттары бойынша жұмыс істейді, онда негізгі үлесті шетелдіктер алған. ҚМГ арқылы Қазақстан әйтеуір үстел басында отыр.

Қазіргі келіссөздердің бағасы да осыдан. PACE Analytics есебінше, ҚМГ-ның Теңіздегі үлесін 20%-дан 35%-ға арттыру компанияның дивидендтерін жылына шамамен $1,311 млрд-тан $2,29 млрд-қа дейін көбейтер еді — шамамен $983 млн, немесе 513 млрд теңге қосылады. ҚМГ-ның Теңіз өндірісіндегі үлесі 7,8 млн тоннадан 13,65 млн тоннаға дейін өсер еді. Салыстыру үшін: 2025 жылы ТШО-ның мемлекетке барлық тікелей төлемдері $10,6 млрд болды.

Сарапшылар арасында келісімшартты ұзарту керек пе деген сұраққа бірауызды жауап жоқ. Жақтаушылар Теңіздің күкіртсутегі мөлшері 13%-дан асатын ең күрделі кен орны екенін, ал батыстық серіктестер технология мен геосаяси сақтандыру беретінін еске салады. Сыншылар, мысалы, сарапшы Олжас Байділдинов Болашақ кеңейту жобасының $48,5 млрд бюджеті шамадан тыс көтерілген, ал қазіргі модель өндірістің тек төрттен біріне жуығын бақылайтын мемлекетке әділетсіз деп санайды. Екі тарап бір нәрседе келіседі: шарттарды — үлестерді, салықтарды, ішкі нарыққа міндетті жеткізілімдерді қайта жазу керек.

Жеке инвестор үшін ҚМГ — KASE-дегі ең өтімді «көгілдір фишка». Қарапайым қазақстандық үшін — бюджет пен Ұлттық қордың ақша көзі, ішкі нарықтағы бензин бағасы және ондаған мың жұмыс орны: топта 52 мыңнан астам адам жұмыс істейді.

Ақша

ҚМГ қаржысы мұнай мен теңгеге ілесе тербеледі. Соңғы жылдардағы ХҚЕС бойынша түсім:

• 2022 — 8,69 трлн теңге ($18,9 млрд), таза пайда 1,31 трлн теңге ($2,8 млрд);
• 2023 — 8,32 трлн теңге ($18,2 млрд), пайда 924 млрд теңге ($2,0 млрд) — Brent 18%-ға арзандағандықтан минус 29%;
• 2024 — 8,33 трлн теңге ($17,8 млрд), пайда 1,09 трлн теңге ($2,3 млрд);
• 2025 — 9,37 трлн теңге ($18,0 млрд), пайда 1,07 трлн теңге ($2,1 млрд), EBITDA 2,39 трлн теңге ($4,6 млрд).

2025 жылы Brent орта есеппен бір жыл бұрынғы $80,8-дің орнына бар болғаны $69,1 тұрды, ал теңгедегі түсімді девальвация тартып шықты: орташа бағам долларына 521 теңгеге дейін әлсіреді. Есесіне таза қарыз үштен екіге азайып, 375 млрд теңгеге ($742 млн) — тарихи минимумға түсті. Өтімділік $6,2 млрд-қа дейін өсті, кредиттік рейтинг — инвестициялық деңгейде.

2026 жылдың бірінші жартыжылдығы серпінді болды: түсім 5,57 трлн теңге ($11,45 млрд, +23,7%), таза пайда 904 млрд теңге ($1,86 млрд, +69%). Өндіріс 4,6%-ға төмендегенімен, баррелі орта есеппен $92,3 болған Brent көмектесті.

Дивидендтер тұрақты және пайдамен салыстырғанда қарапайым: 2022, 2023 және 2024 жылдар үшін 300 млрд теңгеден (акцияға 491,71 теңге) және 2026 жылғы 29 мамырда бекітілген 2025 жыл үшін 350 млрд теңге (акцияға 573,66 теңге). Негізгі бөлігін, әрине, мемлекет алады.

Нарық ҚМГ-ға жасалған бәсті бағалады: 2026 жылғы 2 қазанда KASE-де акция 35 750 теңгеде жабылды — IPO бағасынан 4,25 есе жоғары және жылдық диапазонның жоғарғы шегіне жақын. 610 млн акция болғанда бұл шамамен 21,8 трлн теңге капиталдандыру, немесе Ұлттық банктің ресми бағамы бойынша шамамен $48,7 млрд.

Кім басқарады

Басқарма төрағасы — Асхат Хасенов. Ол ҚМГ-ға 2022 жылғы қаңтардан бастап вице-министр болған Энергетика министрлігінен келді; 2024 жылғы 15 мамырда ол төраға міндетін атқарушы болып тағайындалды, ал 2024 жылғы 28 мамырда акционерлер оны басқарма басшысы ретінде ресми бекітіп, директорлар кеңесіне енгізді. Хасенов мансабын 2005 жылы «Торғай Петролеумда» оператор болып бастады, кейін мұнай-газ саласының диспетчерлік басқармасында және Мұнай және газ министрлігінде жұмыс істеді.

Оның алдындағы Мағзұм Мырзағалиев компанияны 2022 жылғы сәуірден 2024 жылғы мамырға дейін басқарды, ал бұған дейін энергетика министрі және Президент көмекшісі болған. Бұл ҚМГ үшін әдеттегі траектория: басқарма төрағасы — нарықтық емес, көбіне мемлекеттік тұлға, ол Президент Әкімшілігі мен үкіметтің келісімімен тағайындалады.

2026 жылы команда жаңарды. Шілдеде басқарма төрағасының орынбасары болып KMG International басшысы Ерік Сағиев тағайындалды — ол тасымалдау мен шетелдік активтерге жетекшілік етеді. Тамызда директорлар кеңесіне «Самұрық-Қазынадан» Silleno мұнай-химия жобасының бұрынғы басшысы Жандос Қайыргелді кірді. Кеңесте тоғыз адам, оның төртеуі — тәуелсіз директорлар.

Қызықты деректер

• Атырау МӨЗ тәуелсіз Қазақстаннан жарты ғасырға жуық үлкен: №441 зауыт алғашқы бензинді 1945 жылы шығарған.
• 1932 жылдың өзінде Ембі мұнайшылары 2 500–2 800 метр тереңдікке бұрғылады — тек КСРО-да емес, Еуропада да алғаш рет.
• Елдегі алғашқы мұнай құбыры 1912 жылы салынды: Доссордан 60 шақырым, оның 16 шақырымы — Каспий түбімен.
• 2022 жылғы IPO-да өтінімдердің 95%-ын Қазақстан азаматтары берді — бұл жергілікті нарық тарихындағы ең ірі орналастыру болды.
• 2021 жылы ҚМГ алғашқы қазақстандық өздігінен көтерілетін бұрғылау қондырғысы Satti-ді суға түсірді.
• Компания тек мұнаймен шектелмейді: 2026 жылы TotalEnergies-пен $1,2 млрд тұратын 1 ГВт жел электр станциясы жобасына қол қойып, елдегі толық циклді «жасыл» сутектің алғашқы пилотын іске қосты.

Қазір не болып жатыр (2026)

Жылдың басты тақырыбы — Теңіз. 2025 жылғы қыркүйекте Chevron басшысы Майк Уирт келісімшартты ұзарту туралы келіссөздер басталғанын жариялады. Енді Bloomberg мәліметінше, Қазақстанның ұстанымы айқындалды: шамамен бір реттік $10 млрд және ҚМГ үшін жобаның 35%-ы. Қазір Chevron-да 50%, ExxonMobil-де 25%, ҚМГ-да 20%, тағы 5%-ы «Лукойл» құрылымында. Келіссөздер бастапқы сатыда, ал сарапшылар қазірдің өзінде ескертуде: капиталдағы үлес бір реттік төлемнен маңыздырақ, бірақ басқару құқықтары кеңеймесе, 35%-дың өзі көп нәрсені өзгертпейді.

Қатарынан ҚМГ «лукойлдық» үлестердің тағдырын шешіп жатыр. 2025 жылғы қазандағы АҚШ санкцияларынан кейін ресейлік компанияға Теңіздің 5%-ына, Қарашығанақтың 13,5%-ына және КҚК-ның 12,5%-ына иелік ету қиындады. ҚМГ-ның басым сатып алу құқығы бар, 2026 жылғы ақпанда компания келіссөздердің жалғасып жатқанын растады; активтерге басқа сатып алушылар да қызығушылық танытты.

Қалған күн тәртібі де қанық: ақпанда Қаратон Тұзасты блогындағы ашылым расталды, шілдеде Жаңаөзенде 120 МВт газ электр станциясы алғашқы тогын берді, ал Silleno мұнай-химия жобасы қуаты 1,25 млн тонна полиэтилен зауытын іске қосуға дайындалуда. Мұнай $90-нан жоғары және қарыз рекордтық төмен болған тұста ҚМГ Chevron және ExxonMobil-мен саудаға өз тарихындағы ең күшті позицияда кіріп отыр. Мәселе — мемлекет оны нәтижеге айналдыра ала ма.

Дереккөздер: Wikipedia — KazMunayGas, Wikipedia — Tengizchevroil, Wikipedia — 2011 жылғы Жаңаөзен оқиғалары, Wikipedia — Rompetrol, ҚМГ — сала тарихы, ҚМГ — 2025 жылғы нәтижелер, ҚМГ — 2023 жылғы нәтижелер, KASE — ҚМГ-ның 2026 жылғы бірінші жартыжылдық нәтижелері, KASE — ҚМГ-ның 2026 жылғы жартыжылдық есебі, ҚМГ 2025 жылдық есебі — мегажобалар, ҚМГ 2025 жылдық есебі — өңдеу, ҚМГ 2025 жылдық есебі — тасымалдау, ҚМГ — Қашағандағы үлесті кері сатып алу, Forbes Kazakhstan — ҚМГ IPO қорытындысы, The Astana Times — IPO басталуы, Forbes Kazakhstan — ҚМГ акционерлері қатарындағы Қаржымині, Forbes Kazakhstan — Теңіз келісімшартын ұзарту керек пе, Kapital.kz — Хасеновтің тағайындалуы, Kapital.kz — 2024 жылғы дивидендтер, Bes.media — ҚМГ және «Лукойл» активтері, Romania Insider — Rompetrol ісі, Economedia — Petromidia бойынша меморандумның аяқталуы, KASE — KMGZ баға белгілеулері