Chevron

Chevron — әлемдегі ең ірі мұнай алпауыттарының бірі және қазақстандық мұнай саласындағы негізгі шетелдік инвестор. Ол Теңіздің жартысына, Қарашығанақтың 18%-ына және қазақстандық мұнайдың басты экспорт бағыты — Каспий құбыр консорциумының 15%-ына иелік етеді. Компания Рокфеллер империясының калифорниялық сынығынан өсіп шықты, әлемге Сауд Арабиясының мұнайын ашты, Gulf Oil, Texaco және Hess компанияларын жұтып қойды, ал 2024 жылы Калифорниядан Техасқа көшіп кетті. Бүгінде Chevron-ның құны 400 млрд доллардан асады және Астана елдегі ең қымбат мұнай келісімшарты бойынша дәл осы компаниямен саудаласып отыр: Bloomberg мәліметінше, Теңізді 2033 жылдан кейін ұзарту үшін Қазақстан 10 млрд доллар мен 35% үлес сұрап отыр. Үстелдің арғы жағында кім отырғанын талдаймыз.

Шығу тегі: Калифорния мұнайы және Рокфеллердің көлеңкесі

Chevron өз тарихын 1879 жылдың қыркүйегінен бастайды. Сол кезде Сан-Францискодағы кәсіпкерлер тобы — Чарльз Фелтон, Ллойд Тевис, Джордж Лумис және олардың серіктестері — Pacific Coast Oil Company компаниясына 1 млн доллар салды.

Pacific Coast Oil ұзақ уақыт дербес болып тұрған жоқ. 1900 жылы оны Джон Рокфеллердің Standard Oil тресі небәрі 761 мың долларға сатып алды. 1906 жылы тресттің калифорниялық активтері Standard Oil Company (California) компаниясына біріктірілді, салада оны жай ғана Socal деп атайтын. Ал 1911 жылы АҚШ Жоғарғы соты монополияға қарсы заң бойынша Standard Oil-ды 34 тәуелсіз компанияға бөлшектеді. Калифорниялық «еншілес» компания еркіндік алып, империяның ең мықты мұрагерлерінің біріне айналды. Chevron болашақ Exxon және Mobil компанияларымен әлі күнге дейін бәсекелесіп келеді.

Chevron сөзінің өзі 1930-жылдары кейбір бөлшек өнімдердің атауы ретінде пайда болды. Ол бүкіл корпорацияның атауына тек 1984 жылы, Gulf Oil-мен бірігуден кейін айналды.

1930-жылдар: шөлге тігілген бәс

Компания тарихындағы ең батыл қадам Америкадан тыс жерде жасалды. 1933 жылы Socal Сауд Арабиясында мұнай барлауға концессия алып, ол үшін California-Arabian Standard Oil Company (CASOC) еншілес компаниясын құрды. Бірнеше жыл бұрғылау нәтиже бермеді, ал 1936 жылы концессияның жартысын Texas Company — болашақ Texaco сатып алды. Сол кезде екі компания Азия мен Африкадағы сауда активтерін Caltex бірлескен кәсіпорнына біріктірді.

Серпіліс 1938 жылы келді: Дахрандағы Dammam No. 7 ұңғымасы тәулігіне 1500 баррельден астам мұнай берді. 1944 жылы CASOC Arabian American Oil Company — Aramco болып өзгертілді. 1947 жылы Aramco капиталына болашақ Exxon (30%) және Mobil (10%) кірді, ал 1948 жылы әлемдегі ең ірі мұнай кен орны — Гавар ашылды. 1973 жылғы Қиямет күні соғысынан кейін Эр-Рияд компанияны өзіне қарата бастады: 1974 жылы мемлекеттің үлесі 60%-ға жетті, ал 1988 жылы корольдік жарлықпен Saudi Aramco құрылды. Американдықтар активтен айырылды, бірақ одан орасан табыс тауып, Таяу Шығыста ондаған жыл бойы ықпал жүргізді.

1984: Gulf Oil және жаңа атау

1984 жылы Socal Gulf Oil компаниясын шамамен 13 млрд долларға сатып алды — бұл сол кездегі тарихтағы ең ірі бірігу еді. Монополияға қарсы бақылаудан өту үшін Gulf-тың бірқатар еншілес компанияларын, АҚШ-тың шығысындағы жанармай бекеттерін және Филадельфиядағы мұнай өңдеу зауытын сатуға тура келді. Мәміле нәтижесінде корпорация Chevron Corporation деп атала бастады. Сол жылдың жазында, 1984 жылғы 25 маусымда АҚШ Жоғарғы соты Chevron мен Табиғи ресурстарды қорғау кеңесі арасындағы іс бойынша шешім шығарды. Компанияның атауы құқық оқулықтарына осылай енді, бұл туралы төменде айтамыз.

2001–2005: Texaco және Unocal

Ғасырлар тоғысында салада ірі бірігулер толқыны жүрді, ал Chevron оған 2001 жылы Aramco мен Caltex бойынша бұрынғы серіктесі Texaco-ны 45 млрд долларға сатып алумен жауап берді. Біріккен компания төрт жыл бойы ChevronTexaco деп аталды, ал 2002 жылы Сан-Франциско маңындағы Сан-Рамонда 92 акр аумақтағы кампусқа көшті.

2005 жылы Chevron Unocal компаниясын 18,4 млрд долларға сатып алып, қорларын шамамен 15%-ға арттырды. Texaco-мен бірге компанияға оның тарихындағы ең уытты мұра — эквадорлық іс те келді, ол туралы төменде.

2020–2025: Noble, PDC және Гайана үшін шайқас

Пандемия кезіндегі баға құлдырауын Chevron сатып алулар үшін пайдаланды. 2020 жылғы шілдеде ол Noble Energy компаниясын шамамен 5 млрд долларға сатып алатынын жариялады. 2023 жылғы тамызда PDC Energy бойынша мәмілені жапты: акциялармен 6,3 млрд доллар, ал қарызымен қоса 7,6 млрд доллар. Бұл — Денвер-Джулесберг бассейніндегі 275 мың нетто-акр жер, дәлелденген қоры 1 млрд баррель мұнай баламасынан асады, сондай-ақ Пермь бассейніндегі тағы 25 мың акр.

Ең басты мәміле Hess-пен болды. 2023 жылғы 23 қазанда Chevron бұл компанияны акциялармен 53 млрд долларға сатып алатынын жариялады. Мақсат — Hess-тің Гайана жағалауындағы Stabroek блогындағы үлесі еді, бұл соңғы онжылдықтағы әлемдегі ең ірі мұнай жаңалығы. Блок операторы ExxonMobil өзінде басым сатып алу құқығы бар екенін мәлімдеп, дауды Халықаралық сауда палатасының арбитражына берді. Бұған қоса, АҚШ Федералдық сауда комиссиясы мәмілені Джон Гесс Chevron директорлар кеңесіне кірмейді деген шартпен мақұлдады. Мәміле екі жылға жуық ауада ілініп тұрды, тек 2025 жылғы 18 шілдеде арбитрлер Exxon-ның талаптарын қанағаттандырмады. Сол күні Chevron сатып алуды аяқтады. Exxon арбитрлердің түсіндірмесімен келіспейтінін, бірақ шешімді құрметтейтінін мәлімдеді.

Модель қалай жұмыс істейді

Chevron — классикалық тігінен интеграцияланған мұнай компаниясы. Ақша екі үлкен бөлікте табылады:

• Апстрим — мұнай мен газды барлау және өндіру: АҚШ-тағы Пермь бассейні, Денвер-Джулесберг бассейні мен Баккен, Мексика шығанағы, Гайана, Оңтүстік-Шығыс Азия, Қазақстан. 2025 жылы бұл сегмент 12,8 млрд доллар тапты.
• Даунстрим — мұнай өңдеу, мұнай химиясы және Chevron, Texaco, Caltex брендтерімен жанармай сату. 2025 жылы — шамамен 3 млрд доллар пайда.

2025 жылы компания тәулігіне орта есеппен 3,72 млн баррель мұнай баламасын өндірді, бұл бір жыл бұрынғы 3,34 млн баррельмен салыстырғанда рекорд. 2026 жылдың екінші тоқсанында өндіріс тәулігіне 4,07 млн баррельге дейін өсті. Бұл модельде Қазақстанның орны ерекше: Bloomberg мәліметінше, 2025 жылдың күзінде Chevron өндірісінің шамамен 17%-ы Теңізге тиесілі болды, ал кеңейту жобасы толық қуатқа шыққаннан кейін бұл үлес 28%-ға дейін өсуі тиіс. Сол дерек бойынша онда өзіндік құн баррельге шамамен 5,44 доллар — портфельдегі ең төмен көрсеткіштердің бірі.

Компания акционерлерге орасан қаржы қайтарады: 2025 жылы — 27,1 млрд доллар, оның ішінде 12,8 млрд доллар дивиденд және 12,1 млрд доллар акцияларды кері сатып алу. 2026 жылдың басында дивиденд 4%-ға көтеріліп, тоқсанына бір акцияға 1,78 долларға жетті. 2023 жылдың соңындағы ең ірі акционерлер қатарында — Vanguard, BlackRock және Уоррен Баффеттің Berkshire Hathaway компаниясы.

Сәтсіздіктер мен қиындықтар

Эквадор. Texaco Эквадор Амазониясында 1960-жылдардан 1992 жылға дейін жұмыс істеді, ал жергілікті тұрғындар оны Лаго-Агрио ауданындағы өзендер мен жерлерді ауқымды ластады деп айыптады. 1993 жылы американдық заңгер Стивен Донцигер 30 мыңнан астам фермер мен байырғы тұрғынның атынан талап арыз берді. Texaco сатып алынғаннан кейін жауап беру Chevron-ға жүктелді. 2011 жылы Эквадор соты талапкерлерге 18 млрд доллар өндіріп берді, кейін сома 9,5 млрд долларға дейін азайтылды. Chevron төлеуден бас тартып, қарсы шабуылға шықты. 2014 жылы АҚШ федералдық судьясы Льюис Каплан рэкет туралы іс (RICO) бойынша эквадорлық шешім алаяқтық пен сыбайлас жемқорлық арқылы алынғанын мойындады. 2018 жылы Гаагадағы Тұрақты төрелік сот басқа елдер бұл шешімді мойындамауы және орындамауы тиіс деп қаулы етті. Донцигер 2020 жылы адвокаттық лицензиясынан айырылып, кейін сотты құрметтемегені үшін сотталды. Ол барлығы 993 күн үй қамағында болып, 2022 жылғы сәуірде бостандыққа шықты. Экобелсенділер үшін бұл іс — корпорацияның заңгерге қысым көрсетуінің символы, ал Chevron үшін — сотта дәлелденген жалғандық.

Қазақстандағы айыппұлдар мен арбитраждар. 2007 жылы Қазақстан билігі ТШО-ға күкіртті сақтау кезіндегі бұзушылықтар үшін 609 млн доллар айыппұл салды. 2026 жылғы қаңтарда Лондондағы арбитраж Chevron-ның 18% үлесі бар Қарашығанақ консорциумымен дауда негізінен Қазақстан жағын ұстады. Мемлекет мақұлданбаған шығын асып кетуі мен компаниялар бюджет есебінен өздеріне өтеп алған шығындар үшін 6 млрд доллар талап еткен еді. Vlast өндіріліп берілген соманы шамамен 4 млрд доллар деп бағалады.

Теңіздегі шығын асып кетуі. Теңізді кеңейту жобасы (БКЖ) бастапқыда 37 млрд долларға бағаланып, 2022 жылдың ортасында іске қосылуы тиіс еді. 2024 жылғы наурызға қарай смета 48,5 млрд долларға дейін өсті, ал мерзімдер екі рет жылжытылды. Алғашқы мұнай тек 2025 жылғы қаңтарда алынды.

Қысқартулар және саясат. 2025 жылғы ақпанда Chevron 2026 жылдың соңына дейін қызметкерлердің 20%-ына дейін қысқартатынын жариялады. Бөлек бас ауруы — Венесуэла: 2025 жылғы ақпанда Трамп әкімшілігі компанияның лицензиясын қайтарып алды, ал тамызда жаңасын берді.

Бұл Қазақстан үшін нені білдіреді

Қазақстан үшін Chevron — жай ғана шетелдік инвестор емес, елдің басты мұнай активі бойынша серіктес. 1993 жылы жас мемлекет пен американдық компания 40 жылға Теңізшевройл бірлескен кәсіпорнын құрды. Қазір ТШО-ның 50%-ы Chevron-ға, 25%-ы ExxonMobil-ға, 20%-ы ұлттық компания ҚазМұнайГазға тиесілі, тағы 5%-ы «Лукойл» құрылымында. Теңіз 1979 жылы ашылды. Бұл — қысымы жоғары әрі күкіртті газы бар өте терең (шамамен 4 км) кен орны, ал 1985 жылы мұнда бір жылдан астам сөндірілген өрт пен атқылау болды. Батыстың технологиясы мен қаржысынсыз оны игеру өте қиын болар еді.

ТШО-дан бөлек, Chevron-ның Қазақстанда мыналары бар:

• Қарашығанақтағы 18% — 1997 жылдан бергі серіктестік, өнімді бөлу туралы келісім 2038 жылға дейін жарамды;
• Каспий құбыр консорциумындағы (КҚК) 15% — Chevron өзін оның ең ірі жеке акционері деп атайды; 2025 жылы құбыр арқылы тәулігіне орта есеппен 1,5 млн баррель мұнай өтті, оның 1,4 млн баррелі — қазақстандық мұнай;
• Атырау полиэтилен құбырлары зауытындағы 100%;
• Алматыдағы кеңсе.

Соңғы жылдардағы басты оқиға — Теңізді кеңейтудің іске қосылуы. 2025 жылғы 24 қаңтарда ТШО болашақты кеңейту жобасының алғашқы мұнайын алды. Жоба жылына шамамен 12 млн тонна, яғни тәулігіне 260 мың баррель қосып, жалпы өндірісті тәулігіне шамамен 1 млн баррель мұнай баламасына жеткізеді. ТШО деректері бойынша, жоба аясында қазақстандық тауарлар мен қызметтерге шамамен 19,5 млрд доллар жұмсалды, жергілікті компаниялар 1250-ден астам келісімшарт алды, ал құрылыстың шарықтау шегінде 90 мыңға жуық адам жұмыс істеді.

Бюджетке түсетін пайда айтарлықтай. Bloomberg мәліметінше, 1993 жылдан бері ТШО Қазақстанға 201 млрд доллардан астам төлеген, 2024 жылы — 6,5 млрд доллар. 2025 жылы ТШО-ның мемлекетке тікелей төлемдері 10,6 млрд долларға дейін өсті, өндіріс 39 млн тонна болды, ал ҚМГ серіктестіктен 1,311 млрд доллар дивиденд алды.

Бірақ келісімшарттың мерзімі 2033 жылы аяқталады, және сауда осы жерден басталады. 2025 жылғы қаңтарда Қасым-Жомарт Тоқаев үкіметке ӨБК-ны ұзарту жөніндегі келіссөздерді «мүмкін, еліміз үшін тиімдірек жаңартылған шарттармен» белсендірек жүргізуді тапсырды. 2025 жылғы қазанда Майк Вирт Bloomberg-ке Chevron үкіметпен ұзартуды талқылап жатқанын айтып, мұны мұрагеріне қалдырмай, өзі аяқтағысы келетінін қосты. 2026 жылдың күзінде алғашқы сандар белгілі болды: Bloomberg мәліметінше, Қазақстан 10 млрд доллар біржолғы төлем және ҚМГ үлесін 20%-дан 35%-ға дейін ұлғайтуды сұрап отыр. Келіссөздер бастапқы сатыда, Энергетика министрлігі оларға түсініктеме бермейді. Chevron үшін бұл — өндірісінің бестен бір бөлігінің мәселесі, Қазақстан үшін — алдағы онжылдықтардағы басты мұнай келісімшарты. ҚМГ үлесінің өсуі ТШО-дағы серіктес ExxonMobil мүддесіне сай келе ме — бұл да әзірге ашық сұрақ.

Ақша

Chevron қаржысы мұнай бағасымен бірге құбылады. Жылдар бойынша түсім мен таза пайда (компания есептілігі негізіндегі StockAnalysis деректері):

• 2021 — түсім 155,1 млрд доллар, таза пайда 15,6 млрд доллар;
• 2022 — 235,9 млрд доллар және баға күйзелісі аясында рекордтық 35,5 млрд доллар;
• 2023 — 194,8 млрд доллар және 21,4 млрд доллар;
• 2024 — 195,6 млрд доллар және 17,7 млрд доллар;
• 2025 — 184,7 млрд доллар және 12,3 млрд доллар.

2026 жылдың екінші тоқсанында компания 12,1 млрд доллар таза пайда тапты — бұл 2025 жылғы бүкіл жылдық пайдамен шамалас. CompaniesMarketCap деректері бойынша жыл соңындағы капиталдандыру: 2021 — 226,2 млрд доллар, 2022 — 347,1 млрд доллар, 2023 — 281,6 млрд доллар, 2024 — 256,7 млрд доллар, 2025 — 302,3 млрд доллар. 2026 жылғы 2 қазанда Chevron-ның құны 405,4 млрд доллар болды — әлем компаниялары арасында 36-орын. 2025 жылғы 31 желтоқсандағы қызметкерлер саны — 43 039 адам.

Кім басқарады

2018 жылғы 1 ақпаннан бастап Chevron директорлар кеңесінің төрағасы және бас атқарушы директоры — Майкл (Майк) Вирт. Мамандығы бойынша ол инженер-химик, Chevron-да 1982 жылдан бері жұмыс істейді. Шамамен он жыл мұнай өңдеу мен химия бағытын басқарды, 2017 жылы директорлар кеңесі төрағасының орынбасары болды, ал 2018 жылы бас атқарушы директор қызметінде Джон Уотсонның орнын басты. 2025 жылдың күзінде Bloomberg Виртті 68 жаста деп жазды. 2026 жылғы шілдедегі екінші тоқсан есебінде Вирт әлі де бас атқарушы директор ретінде сөйлейді. Қаржы директоры — Эймир Боннер.

Компанияның кеңсесі енді Хьюстонда, Смит-стрит, 1400 мекенжайында. Сан-Рамоннан көшу туралы 2024 жылғы 2 тамызда жарияланды. Ресми себебі — серіктестер мен қызметкерлерге жақын жұмыс істеу ыңғайлылығы: Хьюстон маңында Chevron-ның онсыз да 7 мыңға жуық қызметкері жұмыс істейтін. Фонында Калифорнияның қатаң реттеуі және штаттың климатқа байланысты мұнайшыларға қарсы талап арызы тұрды. Техас губернаторы Грег Эбботт бұл жаңалықты «Drill baby drill» деген сөздермен қарсы алды.

Қызықты деректер

• Әйгілі «Шеврон доктринасы» — соттар федералдық ведомстволардың заңдарды түсіндіруімен келісуі тиіс деген қағида. Chevron бойынша 1984 жылғы шешім 40 жыл бойы американ құқығында ең жиі сілтеме жасалатын шешімдердің бірі болды, тек 2024 жылғы 28 маусымда Жоғарғы сот оның күшін жойды.
• Компания 16 штатта Standard тауар белгісіне иелік етеді және оны жоғалтып алмау үшін әрқайсысында бір-бірден Standard жанармай бекетін ұстайды.
• Chevron танкерлерінің бірі компанияның директорлар кеңесінде болған Кондолиза Райстың есімімен аталды. Кейін кеменің атауы Altair Voyager болып өзгертілді.
• Компания «The human energy company» ұранын 2007 жылдан бері қолданады.
• 2004–2006 жылдары Теңізді кеңейту үшін Сарықамыс ауылынан 3500-ге жуық тұрғын көшірілді, оған 73 млн доллар жұмсалды.

Қазір не болып жатыр (2026)

Chevron 2026 жылды өрлеумен өткізіп жатыр. Екінші тоқсанда өндіріс жылдық есепте 20%-ға өсті, американдық мұнай өңдеу зауыттары тәулігіне рекордтық 1,07 млн баррель өңдеді, ал шығындарды 3 млрд долларға қысқарту бағдарламасы мерзімінен жарты жыл бұрын орындалды. Hess-тен алынған синергия бір жылда 1,5 млрд долларды құрады. Компания бизнесін мұнайдан тыс кеңейтіп жатыр: Батыс Техастағы Microsoft дата-орталығына 2,67 ГВт электр энергиясын жеткізуге 20 жылдық келісімге қол қойды, ал Иракта Батыс Құрна-2 және Насирия жобаларына қатысу туралы алдын ала келісімдер жасады. 2026 жылғы сәуірде Chevron PDVSA-мен активтер алмасып, венесуэлалық Petroindependencia-дағы үлесін 49%-ға жеткізді.

Қазақстан үшін ең маңызды сюжет — Теңіз. Chevron-ның қолында тәулігіне шамамен миллион баррель өндіретін жаңартылған кен орны және келісімшарттың қалған жеті жылы бар. Астананың қолында — Қарашығанақ бойынша арбитраждағы жақында алынған жеңіс, жаңа экологиялық талаптар (2026 жылғы сәуірде ТШО-ға шығарындыларды асырғаны үшін 53,7 млн теңге айыппұл салынды) және Chevron-ға Теңіз қажет екенін түсіну. Алғашқы сандарға қарағанда, ұзарту бағасы жоғары болады. Вирт мәмілені зейнетке шыққанға дейін жапқысы келеді.

Дереккөздер: Wikipedia — Chevron Corporation, Википедия — Chevron, Wikipedia — Aramco тарихы, Wikipedia — Теңіз кен орны, Wikipedia — Стивен Донцигер және эквадорлық іс, Chevron — Қазақстандағы қызметі, Chevron — 2025 жылғы 10-K жылдық есебі, Business Wire — Chevron-ның 2025 жылғы қорытындылары, Business Wire — 2026 жылғы екінші тоқсан қорытындылары, Axios — Hess мәмілесі бойынша арбитраж, Texas Tribune — Хьюстонға көшу, Offshore Technology — PDC Energy сатып алу, ТШО — БКЖ алғашқы мұнайы, AJOT — Теңізді кеңейту сметасы, Forbes Kazakhstan — Теңіз бойынша талаптар, Kursiv — Қазақстан Теңіздің 35%-ын қалайды, PetroCouncil.kz — Вирт келісімшартты ұзарту туралы, Vlast — Қарашығанақ бойынша арбитраж, CompaniesMarketCap — Chevron капиталдандыруы, StockAnalysis — қаржылық көрсеткіштер