«Самұрық-Қазына»

«Самұрық-Қазына» — Қазақстанның ұлттық әл-ауқат қоры әрі акционерлік қоғам, оның жалғыз иесі — үкімет. Мемлекет ел экономикасы тұрған компаниялардағы үлестерін осы қор арқылы ұстайды: «ҚазМұнайГаз», «Қазатомөнеркәсіп», «Қазақстан темір жолы», KEGOC, «Қазақтелеком», «Қазпошта», Air Astana. 2025 жылы қор тобы 18,8 трлн теңге түсім мен 3,2 трлн теңге таза пайда тапты. 2026 жылғы қазанда қор Лондон, Гонконг және Қазақстан биржаларында листингі қарастырылған $1,5 млрд-тық облигация бағдарламасының меморандумын жариялады.

Екі холдингтен бір қорға дейін

2008 жылға дейін мемлекеттік активтер екі себетке бөлінген еді. «Самұрық» холдингі ұлттық компаниялардың үлестерін басқарды. «Қазына» тұрақты даму қоры даму институттарына жауап берді, оны 2006–2008 жылдары Қайрат Келімбетов басқарды.

2008 жылдың күзінде Қазақстанға әлемдік қаржы дағдарысы жетті, сосын екі себетті біріктіру туралы шешім шықты. 13 қазанда Нұрсұлтан Назарбаев экономиканың бәсекеге қабілеттілігі мен тұрақтылығы туралы № 669 жарлыққа қол қойды. Төрт күннен кейін үкімет № 962 қаулы қабылдады: «Самұрық» холдингі» АҚ мен «Қазына» АҚ «Самұрық-Қазына» ұлттық әл-ауқат қорына бірікті. Қордың акцияларына төлем ретінде 12 ұйымның мемлекеттік үлесі берілді, олардың ішінде «Қазатомөнеркәсіптің» 100%-ы бар. Басқарманың алғашқы төрағасы Келімбетов болды, ол қорды 2011 жылға дейін басқарды.

2009: қор банктерді құтқарады

Жаңа қордың алғашқы үлкен міндеті инвестиция емес, банк жүйесіндегі өрт болды. 2009 жылғы ақпанда «Самұрық-Қазына» $1,7 млрд-қа БТА Банкті бақылауына алды. Банктің директорлар кеңесін қор басқармасы төрағасының бұрынғы орынбасары Арман Дунаев басқарды, CEO болып Ұлттық банктің бұрынғы басшысы Анвар Сайденов келді. Ол кезде БТА-ның $12 млрд сыртқы қарызы бар еді, оның $3 млрд-ын сол жылы өтеу керек болатын.

Сол аптада қор «Альянс Банктің» дауыс беретін акцияларын сатып алды. Жеке акционерлер наразы болды: скандинавиялық East Capital БТА-дағы үлесі 19,4%-дан 3%-ға түскенін, ал құтқару «қазіргі акционерлердің келісімінсіз» жүргенін мәлімдеді.

Кейінгі жылдары қор негізінен дағдарыстың зардабын жойды: «құтқарылған» банктерді қайта құрылымдады, жылжымайтын мүлік нарығын қолдады, стратегиялық жобаларды қаржыландырды. Forbes Kazakhstan бағалауынша, дәл осы жұмыс бірнеше жыл бойы қордың күн тәртібін айқындады.

2011–2017: заң, стратегия және трансформация

2011 жылы қор басқармасын Тимур Құлыбаев басқарды, ал сол жылдың желтоқсанында оның орнына бұрынғы бірінші вице-премьер әрі Астана әкімі Өмірзақ Шөкеев келді. Ол қорды алты жыл басқарды.

2012 жылы «Ұлттық әл-ауқат қоры туралы» заң қабылданды. Заң «Самұрық-Қазынаны» активтердің табыстылығын арттырып, мемлекетке дивиденд төлейтін бизнес-құрылым ретінде сипаттады. Сол кезде 2012–2022 жылдарға арналған стратегия бекітіліп, қазынашылықты орталықтан басқару енгізілді. Қордың деректері бойынша, оның алғашқы кезеңі 47,4 млрд теңге әсер берді.

2014 жылдан қор трансформация бағдарламасын бастады. Forbes Kazakhstan деректері бойынша, одан мынадай нәтиже шықты:

• 2013–2015 жылдары топ компаниялары шығынды 150 млрд теңгеге қысқартты;
• 2015 жылы қор ЭЫДҰ қағидаттарына негізделген корпоративтік басқару кодексін қабылдады;
• 2016 жылы стратегиялық холдинг пен белсенді инвестор моделіне көшті, менеджменттің 40%-ын жаңартты, барлық қызметкерді лауазымға сәйкестігіне тексерді;
• топтағы компаниялар саны шамамен 600-ден 315-ке дейін азайды.

«Халықтық IPO»

Сонымен қатар мемлекет азаматтарды акцияға тартуға тырысты. «Халықтық IPO» бағдарламасы 2011 жылдың күзінде басталды: 2012–2015 жылдары биржаға он компания шығарып, халыққа олардың құнының кемінде оннан бірін сату жоспарланды.

Жоспар ішінара ғана орындалды. 2012 жылғы қараша–желтоқсанда «ҚазТрансОйл» 27,9 млрд теңгеге акция сатты, оларды 35 мыңға жуық бөлшек инвестор алды. Екі жылдан кейін KEGOC 13,1 млрд теңгеге қағаз орналастырды, жеке тұлғалардан 42 мыңға жуық өтінім түсті. 2014 жылдың соңына дейін осы мерзімге жоспарланған сегіз компанияның тек екеуі KASE-ге шықты. 2014 жылғы желтоқсанда екеуінің де акциясы орналастыру бағасынан төмен саудаланды.

2017–2021: Есімов және «Қазатомөнеркәсіптің» Лондонға шығуы

2017 жылғы желтоқсанда қорды Ахметжан Есімов басқарды. Оның тұсында «Самұрық-Қазына» сол кездегі ең ірі сатылымын өткізді: 2018 жылғы қарашада «Қазатомөнеркәсіптің» 15%-ы Лондон қор биржасында депозитарлық қолхат үшін $11,60-тан орналастырылды — бұл баға диапазонының төменгі шегі. Қор $451 млн алды, өтінім $769 млн-ға түсті, ал қағаздардың 47,5%-ын қазақстандық инвесторлар алды.

2021 жылғы наурызда премьер Асқар Мамин ұжымға басқарманың жаңа төрағасы Алмасадам Сәтқалиевті таныстырды. KEGOC-тың бұрынғы президенті бұған дейін жеті жыл «Самұрық-Энерго» директорлар кеңесін басқарған, ал 2018 жылдан қорда активтерді басқаруға жауап берген.

2022: «жоқ болып кетеді»

2022 жылғы қаңтар оқиғаларынан кейін қор президенттің тікелей сынына ұшырады. Ірі бизнес өкілдерімен кездесуде Қасым-Жомарт Тоқаев «Самұрық-Қазынаны» ауқымды, ашық емес және тиімсіз деп атап, басшылық реформаны жүзеге асыра алмаса, қормен бірге «жоқ болып кетеді» деді. 24 қаңтарда Сәтқалиев ұлттық компанияларды салалық министрліктерге беруге қарсы шықты, ал 25 қаңтарда қор реформа жоспарын жариялады.

Сол жылдың желтоқсанында «ҚазМұнайГаздың» IPO-сы өтті. Қор мұнай компаниясының 3%-ын бір акциясы 8 406 теңгеден сатып, 153,8 млрд теңге, шамамен $330 млн алды. 129,9 мың өтінімнің 128,7 мыңын Қазақстан азаматтары берді, олардың үлесіне түсімнің 48,5%-ы тиді.

2023–2025: Жақыпов және Air Astana

2023 жылғы 3 сәуірде премьер Әлихан Смайылов басқарманың жаңа төрағасы Нұрлан Жақыповты таныстырды. ММХҚИ түлегі Credit Suisse-те талдаушы, RBS пен UBS-те инвестбанкир, «Қазатомөнеркәсіпте» даму жөніндегі директор болып істеген, Қазақстанда Rothschild & Co атынан өкілдік еткен, ал 2020 жылдан Kazakhstan Investment Development Fund басқарушы компаниясын басқарған.

2024 жылғы ақпанда биржаға Air Astana шықты. Ол бірден үш алаңда — AIX, KASE және Лондон биржасында — орналасқан алғашқы қазақстандық компания болды. Сатушылар — қор, британдық BAE Systems және әуе компаниясының өзі. Орналастыру шамамен $370 млн әкеліп, Air Astana-ны $847 млн-ға жуық бағалады. Қордың үлесі 51%-дан 41%-ға, BAE үлесі 49%-дан 15,3%-ға түсті.

2025 жылғы 24 қазанда үкімет компанияларды нарыққа шығарудың жаңа жоспары бар № 894 қаулыны бекітті. Онда, атап айтқанда, «Қазақтелекомның» SPO-сы 2029 жылға дейін және «Қазақстан темір жолының» IPO-сы 2026 жылы қарастырылған.

Ақша

Қордың шоғырландырылған есептілігі бойынша, 2025 жылы топ түсімі 18,77 трлн теңге болды, бір жыл бұрын — 16,43 трлн. Таза пайда 3,31 трлн-нан 3,21 трлн теңгеге азайды. Жыл соңындағы активтер — 44,2 трлн теңге, капитал — 27,2 трлн. 2026 жылғы ақпанда Нұрлан Жақыпов қордың басқаруындағы активтерді $88 млрд деп бағалады, бұл бір жыл бұрынғыдан 9%-ға көп.

Қазір не болып жатыр (2026 жылғы қазан)

Қордың директорлар кеңесін премьер-министр Олжас Бектенов, басқармасын Нұрлан Жақыпов басқарады. Жылдың басты тақырыбы — «Қазақстан темір жолының» IPO-сы, оның жалғыз акционері әлі де қор. Мерзім жылжып жатыр: 19 мамырда көлік министрі Нұрлан Сауранбаев 2026 жылы IPO мүмкін емес екенін айтып, бағдар ретінде 2027 жылдың бірінші тоқсанын атады. 25 мамырда қор мен ҚТЖ 2026 жылғы мақсатты растады, маусымның соңында компания Гонконгте листингке өтінім берді. 10 қыркүйекте Astana Finance Days-те Жақыпов инвесторларға акциялардың 20%-ына дейін ұсынылуы мүмкін екенін, ал алаң ретінде HKEX, Лондон биржасы және AIX болатынын айтты.

Сонымен бірге қор «Қазақтелекомдағы» үлесін көбейтіп жатыр. 2026 жылғы сәуірде ол KASE-де оператордың жай акцияларының 10,43%-ын сатып алды, сөйтіп жай акциялардағы үлесі 80,85%-дан 91,28%-ға өсті. Қор мәмілені «компанияның өсу кезеңінде үлесті шоғырландыру» деп түсіндірді.

2026 жылғы қазанда «Самұрық-Қазына» $1,5 млрд-тық орта мерзімді облигация бағдарламасының меморандумын жариялады:

• листинг Лондон биржасында, HKEX-те, KASE мен AIX-те болуы мүмкін, Лондон мен Гонконгке өтінім беріліп қойды;
• ұйымдастырушылар Citigroup, Guotai Junan Securities (Hong Kong) және Standard Chartered болуы мүмкін;
• ең төменгі номинал — €100, АҚШ инвесторлары үшін — $200;
• ақша мұнай-газ, көлік, энергетика, тау-кен және телеком салаларындағы еншілес компанияларға, стратегиялық жобаларға және қарызды қайта қаржыландыруға жұмсалады.

Алғашқы шығарылым күні әлі жарияланған жоқ. Бағдарлама лимитін кейін $1,5 млрд-тан жоғары көтеруі мүмкін.

Дереккөздер: Wikipedia — Samruk-Kazyna, Үкіметтің № 962 қаулысы — қордың құрылуы, Kapital — Қайрат Келімбетовтің досьесі, EMEA Finance — қор БТА мен «Альянсты» бақылауға алды, Tengrinews — 2011 жылы қорды Құлыбаев басқарды, Forbes Kazakhstan — «Самұрықтағы» Шөкеев дәуірі, Forbes Kazakhstan — «Халықтық IPO» қорытындысы, Inbusiness — «Қазатомөнеркәсіптің» IPO-сы, Forbes Kazakhstan — Есімовтің кетуі және Сәтқалиевтің келуі, Informburo — Тоқаевтың сынынан кейінгі қор реформасы, Kapital — «ҚазМұнайГаз» IPO-сының қорытындысы, Forbes Kazakhstan — Нұрлан Жақыповтың тағайындалуы, «Самұрық-Қазына» — Air Astana IPO-сының қорытындысы, «Самұрық-Қазына» — 2025 жылғы шоғырландырылған есептілік, Digital Business — Жақыпов 2025 жылдың қорытындысы туралы, Interfax — ҚТЖ IPO-сының мерзімі, Kapital — ҚТЖ 2026 жылғы IPO жоспарын сақтап отыр, Kapital — қор «Қазақтелекомның» 10,43%-ын сатып алды, Kursiv — қордың $1,5 млрд-тық облигациялары