ExxonMobil

ExxonMobil — Батыстағы ең ірі жеке мұнай компаниясы, Джон Рокфеллер империясының тікелей мұрагері және Қазақстан мұнай саласындағы үш басты шетелдік ойыншының бірі. Оған Теңіздің төрттен бірі, Қашағанның 17%-ға жуығы және Каспий құбыр консорциумының 7,5%-ы тиесілі. Яғни қазақстандық мұнай әлемдік нарыққа шығатын тізбектің әр басты буынында американдықтар отыр. Қазір бұл жағдай қайтадан талқыға түсті: Bloomberg мәліметінше, Астана Теңіз келісімшартын 2033 жылдан кейін ұзарту жөнінде келіссөз бастап, серіктестерден бір реттік шамамен $10 млрд және ҚМГ үлесін 20%-дан 35%-ға дейін көтеруді сұрап отыр. ExxonMobil қалай құрылғанын, қандай жанжалдардан өткенін және Қазақстан үшін нені білдіретінін талдаймыз.

Шығу тегі: Standard Oil және оның сынықтары (1870–1911)

ExxonMobil шежіресі 1870 жылдан басталады: дәл сол жылы Джон Д. Рокфеллер серіктестерімен бірге Огайода Standard Oil компаниясын құрды. Бірнеше онжылдықта компания АҚШ-тағы мұнай өңдеу мен сатудың басым бөлігін қолына алды, ал 1882 жылы Standard Oil Trust ретінде рәсімделді — оның ең ірі еншілес компаниялары Нью-Джерси мен Нью-Йоркте болды.

Монополия 1911 жылы аяқталды: АҚШ Жоғарғы соты трестті 34 компанияға бөлу туралы шешім шығарды. Осы сынықтардан болашақ ExxonMobil-дің екі жартысы да өсіп шықты:

• Standard Oil of New Jersey (Jersey Standard) — болашақ Exxon. Сауда үшін компания Esso таңбасын алды: ол S және O, яғни Standard Oil бас әріптерінің ағылшынша айтылуы.
• Standard Oil of New York (Socony) — болашақ Mobil. 1931 жылы Socony Vacuum Oil-мен бірігіп, Socony-Vacuum болды, 1955 жылы Socony Mobil Oil деп аталды, ал 1966 жылы түпкілікті Mobil-ге айналды.

Тоқсан жылға жуық бұл екі компания бір-бірімен бәсекелесті, бірақ Рокфеллер арқылы «туыс» болып қала берді.

Esso Exxon-ға айналады (1972–1973)

Jersey Standard ұзақ уақыт үш түрлі брендпен — Esso, Enco және Humble атауларымен сауда жасады. 1972 жылы компания бірыңғай Exxon атауын таныстырды, ал көшу 1973 жылғы 1 қаңтарда аяқталды. Esso таңбасы жоғалып кеткен жоқ: АҚШ-тан тыс жерлерде оны жанармай бекеттерінен әлі күнге дейін көруге болады, Mobil да Американың бірқатар өңірлерінде сақталған.

Exxon Valdez (1989): атауы жалпы есімге айналған апат

1989 жылғы 24 наурызда Exxon Valdez танкері Аляскадағы Ханзада Уильям шығанағында Блай рифіне отырып қалды. Теңізге шамамен 10,8 млн галлон (41 мың текше метрге жуық) шикі мұнай төгіліп, жағалаудың 2100 км-ге жуығын мазут басты. Түрлі бағалаулар бойынша 100 мыңнан 250 мыңға дейін теңіз құсы, мыңдаған теңіз құндызы мен итбалық қырылды; жағажайлардан мұнай іздері онжылдықтар өткен соң да табылды. 2010 жылы Мексика шығанағындағы BP апатына дейін бұл АҚШ тарихындағы ең ірі мұнай төгілуі еді.

Соққы кезінде капитан көпірінде болмаған капитан Джозеф Хейзелвуд жұмыстан шығарылды; кейін ол негізгі айыптар бойынша ақталды. Exxon-ның өзі тазалауға шамамен $2 млрд, азаматтық және қылмыстық талаптарды реттеуге шамамен $1 млрд жұмсады. 1994 жылы алқа билер $5 млрд айыппұлдық өтемақы тағайындады, бірақ Жоғарғы сот 2008 жылы бұл соманы $507,5 млн-ға дейін қысқартты.

Ғасыр бірігуі (1998–1999)

1998 жылғы желтоқсанда Exxon мен Mobil қайтадан бір компания болуға келісті. Қол қойылған кезде мәміле $73,7 млрд деп бағаланды, жабылар сәтте — шамамен $81 млрд; бұл өз заманындағы ең ірі корпоративтік бірігу болды. Еуропалық комиссия оны 1999 жылғы 29 қыркүйекте, американдық FTC 30 қарашада мақұлдап, 2400-ге жуық жанармай бекеті мен бір мұнай өңдеу зауытын сатуды талап етті. Осылайша Standard Oil ыдырағаннан 88 жыл өткен соң оның ең ірі екі бөлігі қайтадан бір шаңырақ астына жиналды.

Жаңа компанияны Exxon басшысы Ли Рэймонд басқарып, 2005 жылға дейін билікте болды. Бұдан екі жыл бұрын, 1996 жылы, Mobil «Теңізшевройлдың» 25%-ын сатып алып, Каспий құбыр консорциумынан 7,5% үлес алған еді — ExxonMobil бұл активтерді Mobil-дің өзге мүлкімен бірге мұраға алды.

Тиллерсон дәуірі (2006–2016)

Рекс Тиллерсон Exxon-ға 1975 жылы мұнай өндіру инженері болып келді, ал 2006 жылғы 1 қаңтардан 2016 жылғы 31 желтоқсанға дейін директорлар кеңесінің төрағасы әрі CEO болды. 1998 жылдың өзінде ол компанияның ресейлік және каспийлік жобаларына жетекшілік етті, бұл «шығыс» бағыты оның визит карточкасына айналды: 2011 жылы ол «Роснефтьпен» арктикалық барлау жөнінде келісімге қол қойды. Компаниядан кеткен соң Тиллерсон АҚШ-тың 69-шы мемлекеттік хатшысы болды, бірақ бұл лауазымда небәрі 423 күн — 2017 жылғы ақпаннан 2018 жылғы наурызға дейін ғана отырды.

Гайана: ең үлкен ұтыс (2015–2025)

2015 жылы Гайана қайраңындағы Liza-1 ұңғымасы 90 метрден астам мұнайға қаныққан құмтасты ашты. Бұл бұрын іс жүзінде мұнайы болмаған елдегі алғашқы ірі жаңалық еді. Одан кейін Stabroek блогында 25-тен астам кен табылды, ал блоктың алынатын ресурстарын ExxonMobil шамамен 11 млрд баррель мұнай баламасы деп бағалайды.

ExxonMobil — 45% үлесі бар блок операторы, қытайлық CNOOC-те 25%, тағы 30% Hess-ке тиесілі болатын. 2023 жылы Chevron Hess-ті сатып алмақ болғанда, ExxonMobil басым сатып алу құқығына сілтеп, мәмілені арбитраж арқылы тоқтатпақ болды. 2025 жылғы шілдеде Халықаралық сауда палатасы Chevron жағында шешім шығарды, ал ол Hess-ті $53 млрд-қа сатып алуды аяқтады. ExxonMobil төрешілердің түсіндірмесімен келіспейтінін, бірақ шешімді құрметтейтінін мәлімдеді. Нәтижесінде гайаналық блоктағы көршісі Теңіздегі басты серіктесі болып шықты.

Гайананың өзі бірнеше жылда мұнай державасына айналды: 2025 жылы блоктағы өндіріс тәулігіне 700 мың баррельден асты, ал бесінші жүзбелі платформа-қойма (FPSO) 2026 жылдың жазында орнату орнына аттанды — онда өндіріс төртінші тоқсанда басталып, қуатты тәулігіне 250 мың баррельге арттырады деп жоспарланған.

Пермь бассейні және Pioneer (2023–2024)

2023 жылғы 11 қазанда ExxonMobil Техастағы ірі тақтатас өндірушілерінің бірі Pioneer Natural Resources-ты сатып алатынын жариялады. Мәміле толықтай акциямен жасалды: акционерлік капитал үшін $59,5 млрд, қарызды қоса алғанда шамамен $64,5 млрд, Pioneer-дің әр акциясы үшін $253. Ол 2024 жылғы 3 мамырда жабылды. Нәтижесінде ExxonMobil Пермь бассейнінде 1,4 млн таза акрдан астам жерге және шамамен 16 млрд баррель мұнай баламасы ресурсына ие болды. Одан ертерек, 2023 жылғы шілдеде компания CO₂ ұстау және айдау құбырлары желісінің операторы Denbury-ді $4,9 млрд-қа сатып алған еді.

Модель қалай жұмыс істейді

ExxonMobil — классикалық интеграцияланған мұнай-газ компаниясы: ол өзі өндіреді, өңдейді, химия өнімдерін шығарады және отын сатады. 2022 жылдан бастап есептілік төрт сегментке бөлінген:

• Upstream — мұнай мен газ өндіру. Ақшаның басты көзі: 2025 жылы сегменттер бойынша шамамен $32 млрд-тың $21,4 млрд-ын осы бағыт берді.
• Energy Products — өңдеу және отын, $7,4 млрд.
• Specialty Products — жағар майлар (соның ішінде Mobil 1) және арнайы өнімдер, $2,9 млрд.
• Chemical Products — мұнай-химия, әлсіз нарық аясында небәрі $0,8 млрд.

Соңғы жылдардағы рецепт қарапайым: өндіруі ең арзан баррельдерге (Пермь бассейні, Гайана, сұйытылған газ) басымдық беру, шығынды қатаң қысқарту және акционерлерге көп ақша қайтару. 2025 жылы компания тәулігіне орта есеппен 4,7 млн баррель мұнай баламасын өндірді — бұл 40 жылдан астам уақыттағы ең жоғары көрсеткіш, ал Пермь бассейні рекордтық 1,6 млн баррель берді. Компания дерегінше, құрылымдық шығындар бойынша жинақталған үнем 2026 жылдың ортасына қарай $16,3 млрд-қа жетті.

Сәтсіздіктер мен қиындықтар

• «Exxon knew» («Exxon білген»). 1977 жылғы шілдеде-ақ компанияның аға ғылыми қызметкері Джеймс Блэк басшылыққа қазба отынды жағу климатқа әсер ететінін баяндаған. 1980 жылдары Exxon байыпты климаттық зерттеулер жүргізді, ал 1982 жылғы ішкі есеп «апатты» салдар болуы мүмкін екенін ескертті. 1989 жылдан кейін компания климат ғылымына ашық күмән келтіре бастады. 2015 жылы InsideClimate News бұл оқиғаны жариялап, #ExxonKnew хештегі пайда болды. 2023 жылы Science журналындағы зерттеу Exxon-ның 1977–2003 жылдардағы модельдері жылынуды едәуір дәл болжағанын көрсетті. Компанияға қарсы АҚШ-тың ондаған штаты мен муниципалитеті сотқа жүгінді.
• Engine No. 1 көтерілісі. 2021 жылы Кристофер Джеймстің шағын Engine No. 1 хедж-қоры шамамен $40 млн-дық пакетпен — акциялардың небәрі 0,02%-ымен — акционерлердің сенімхаттары үшін күрес ұйымдастырды. 2021 жылғы 26 мамырдағы жиналыста қор директорлар кеңесіне үш үміткерін — Грегори Гофф, Кайса Хиетала және Александр Карснерді өткізді. Мұндай алпауыт үшін бұл бұрын-соңды болмаған жеңіліс әрі инвесторлардың энергетикалық ауысуға қатысты нақты стратегия талап ететінінің белгісі болды.
• «Сахалин-1»-ден шығу. 2022 жылғы наурызда ExxonMobil Ресейден кететінін жариялады, онда оған «Сахалин-1» жобасының 30%-ы тиесілі еді. Үлесті ретімен сату мүмкін болмады: 2022 жылғы қазанда Кремль жарлығымен ол Ресей мемлекетінің бақылауына берілді. Компания $4 млрд-тан астам соманы есептен шығарып, өз сөзімен айтқанда, үлесі «біржақты тәртіппен» жойылғаннан кейін елден шықты.
• Гайана арбитражы. Chevron-ды Stabroek-ке жібермеу әрекеті 2025 жылы жеңіліспен аяқталды.
• Қысқартулар. 2025 жылғы қыркүйекте компания бүкіл әлем бойынша 2000-ға жуық адамды жұмыстан шығаратынын және Шотландиядағы Fife этилен зауытын жабатынын жариялады.

Бұл Қазақстан үшін нені білдіреді

Қазақстан үшін ExxonMobil — елдің мұнай экономикасы тұрған үш алыптың бірі. Компания мұнда 25 жылдан астам уақыт бойы үш құрылым арқылы жұмыс істеп келеді: ExxonMobil Kazakhstan Inc., ExxonMobil Kazakhstan Ventures Inc. және Mobil Caspian Pipeline Company. Оның позициялары:

• Теңіздегі 25%. «Теңізшевройл» ЖШС үлесі 1996 жылы оны сатып алған Mobil-ден қалды. Қалғаны былай бөлінген: Chevron — 50%, ҚМГ — 20%, «Лукойл» құрылымы — 5%. 2025 жылы Теңізде 39 млн тоннадан астам мұнай өндірілді — болашақ кеңейту жобасы (БКЖ) іске қосылғаннан кейін 2025 жылғы мамырда өндіріс тәулігіне 932 мың баррельге дейін жетті.
• Қашағандағы 16,81%. ExxonMobil NCOC консорциумына Eni, Shell, TotalEnergies және ҚазМұнайГазбен тең дәрежеде (әрқайсысы 16,81%) кіреді, тағы 8,4% CNPC-де және 7,56% Inpex-те. Қашаған 2000 жылы ашылды, коммерциялық өндіріс тек 2016 жылы басталды, ал 2025 жылы ол 18 млн тоннадан астам мұнай берді.
• КҚК-дағы 7,5%. Каспий құбыр консорциумы Теңізден Новороссийскіге дейін шамамен 1500 км-ге созылып, Қазақстанның мұнай экспортының дерлік барлығын тасымалдайды.

Алайда қарым-қатынас мінсіз емес. 2023 жылдан бері Қазақстан NCOC қатысушыларына, соның ішінде ExxonMobil-ге қарсы $160 млрд-тан астам талаппен арбитраж жүргізіп келеді — мемлекет 1997 жылғы өнімді бөлу туралы келісімді әділетсіз, ал оператор шығындарын асыра көрсетілген деп санайды. Бөлек дау күкіртті сақтағаны үшін шамамен $5 млрд экологиялық айыппұл бойынша жүріп жатыр. 2025 жылғы наурызда арбитраж Қазақстанға оны іс аяқталғанша өндіріп алуға тыйым салды.

ExxonMobil-дің де өз кернейі бар. 2026 жылғы тамызда Bloomberg компанияның Астанадағы билікке жасаған презентациясына сілтеп, Теңіз өндірісі келесі жылы-ақ тұрақты деңгейге шығып, 2035 жылға қарай тәулігіне шамамен 500 мың баррельге дейін — шыңнан 40%-ға жуық — құлайтынын хабарлады. Оның орнына американдықтар Қашағанды тәулігіне 600 мың баррельге дейін кеңейту үшін ҚМГ-мен $80 млрд-тық бірлескен кәсіпорын құруды ұсынады — бірақ тек даулар мен айыппұл реттелгеннен кейін ғана. Енді бұған Астананың Теңіз бойынша талаптары қосылды — $10 млрд және ҚМГ үшін 35%. 2033 жылдан кейінгі келісімшартты ұзарту жөніндегі келіссөздер қатаң болмақ, ал ExxonMobil Chevron-мен бірге үстелдің арғы жағында отырады.

Қазақстандағы жобалар ExxonMobil-дің өз есептілігіне де әсер етеді. 2026 жылғы 19 қаңтарда Теңіздегі электр станциясының трансформаторлары өртеніп, Теңіз бен Королевское кен орындарында өндіріс тоқтатылды, КҚК арқылы бес экспорттық партия жойылды. Бірінші тоқсанда компания Қазақстандағы іркілістерді өндірістің төмендеу себептерінің бірі ретінде тікелей атады, ал екінші тоқсанда олардың болмауы нәтижені жақсартқанын атап өтті. 2026 жылғы 18 шілдеде Новороссийск маңындағы КҚК терминалында дрондар ExxonMobil жалдаған Nordic Zenith танкеріне шабуыл жасады.

Ақша

ExxonMobil — әлемдегі ең қымбат энергетикалық компаниялардың бірі. companiesmarketcap дерегінше, 2026 жылғы қазанның басында оның капиталдандыруы шамамен $674 млрд болды (әлемдегі барлық жария компаниялар арасында 22-орын). 2025 жылдың соңында ол $507,8 млрд тұрды, ал 2020 жылдың соңында небәрі $174,3 млрд болатын: ол кезде пандемия акцияларды 41%-ға құлатты.

Жылдар бойынша түсім мен таза пайда (SEC есептілігі негізінде stockanalysis деректері):

• 2021 — $277,1 млрд түсім, $23,0 млрд пайда;
• 2022 — $398,7 млрд және энергетикалық дағдарыс аясында рекордтық $55,7 млрд;
• 2023 — $334,7 млрд және $36,0 млрд;
• 2024 — $339,2 млрд және $33,7 млрд;
• 2025 — $323,9 млрд және $28,8 млрд.

2025 жылғы операциялық ақша ағыны $52 млрд құрады, ал акционерлерге компания $37,2 млрд қайтарды: $17,2 млрд дивиденд түрінде және $20 млрд акцияларды кері сатып алу арқылы. 2026 жылғы бірінші жартыжылдықта пайда $18,7 млрд болды, оның $14,5 млрд-ы екінші тоқсанға тиесілі. Қызметкерлер саны 2025 жылдың соңында шамамен 58 мың адам (2019 жылы 75 мыңға жуық болған).

Кім басқарады

2017 жылғы 1 қаңтардан бастап директорлар кеңесінің төрағасы әрі CEO — Даррен Вудс. Ол 1965 жылы Уичитада (Канзас) туған, Техас A&M университетінде электр инженері мамандығы бойынша оқып, Kellogg-та MBA алған, ал Exxon-ға 1992 жылы келген. Тағайындалғанға дейін өңдеу мен химия бағытын басқарды, 2016 жылы компания президенті болды, ал Тиллерсонды Мемлекеттік департаментке шақырғанда, CEO лауазымында оның орнын басты. 2026 жылы Вудс компанияны бұрынғыдай басқарып келеді және турашылдығымен танымал: 2026 жылғы қаңтарда ол Венесуэланы «инвестиция салуға жарамсыз» деп атады, ал Дональд Трамп жауап ретінде Exxon-ды «тым айлакер» (too cute) деп атап, оны венесуэлалық жобаларға жібермеймін деп қорқытты.

Штаб-пәтері — Хьюстон маңындағы Спринг қаласындағы корпоративтік кампус: компания 2022 жылы Ирвингтен сонда көшуге шешім қабылдады. 2026 жылғы 1 шілдеден бастап жария бас құрылымы Нью-Джерсидің орнына Техаста тіркелген ExxonMobil Holdings Corporation болды. Нью-Йорк биржасындағы тикер өзгерген жоқ — XOM.

Қызықты деректер

• Esso — бұл жай ғана дауыстап айтылған S және O әріптері, яғни Standard Oil.
• 1999 жылғы бірігу Жоғарғы сот 1911 жылы бөлшектеген Рокфеллер трестінің ең ірі екі бөлігін қайта біріктірді.
• Тиллерсон 2013 жылы Путиннен Достық орденін алды, ал төрт жылдан кейін АҚШ-тың мемлекеттік хатшысы болды.
• Engine No. 1 акциялардың небәрі 0,02%-ына ие бола тұрып, директорлар кеңесінен үш орын жеңіп алды.
• Спрингтегі кампус жалпы ауданы шамамен 280 мың шаршы метр болатын 20 кеңсе ғимаратынан тұрады және 10 мыңға жуық қызметкерге есептелген.
• 2025 жылғы өндіріс — тәулігіне 4,7 млн баррель мұнай баламасы — компания үшін 40 жылдан астам уақыттағы ең жоғары көрсеткіш болды.

Қазір не болып жатыр (2026)

2026 жыл ExxonMobil үшін сілкініс жылы болды. Иранмен соғыс пен Ормуз бұғазының жабылуы Катар мен БАӘ-дегі өндіріске соққы берді: жарты жылда Таяу Шығыстағы іркілістерден келген тікелей шығынды компания $900 млн деп бағалады. Бірінші тоқсанда бұған АҚШ-тағы қысқы дауыл мен Қазақстандағы іркілістер қосылды, бірақ мұнайдың жоғары бағасы пайдаға шешті: екінші тоқсанда пайда $14,5 млрд-қа жетті, Пермь бассейні тәулігіне рекордтық 1,8 млн баррель мұнай баламасын берді, ал бесінші гайаналық платформа төртінші тоқсанда өндіріс бастау үшін орнату орнына аттанды.

Заңды тұрғыдан компания техастық болды, саясатта Венесуэла үшін Ақ үймен араздасты, ал Қазақстанда соңғы 30 жылдағы ең маңызды келіссөздерге кірісіп отыр. Таразыда — Теңізді 2033 жылдан кейін ұзарту, Қашағанды кеңейтудің тағдыры және $160 млрд-тық дау. ExxonMobil үшін бұл — елдің ең ірі кен орнының төрттен бірін және 30 жыл бойы табыс тауып келе жатқан жобадағы орнын сақтап қалу мәселесі. Қазақстан үшін — ел 2030 жылдары өзінің басты кен орындарынан қанша ақша алатыны туралы мәселе.

Дереккөздер: Wikipedia — ExxonMobil, Wikipedia — ExxonMobil тарихы, Wikipedia — Exxon Valdez мұнай төгілуі, Wikipedia — ExxonMobil және климат, Wikipedia — Engine No. 1, Wikipedia — Даррен Вудс, Wikipedia — Рекс Тиллерсон, Wikipedia — Қашаған, Wikipedia — КҚК, ExxonMobil — 2025 жылдың қорытындысы, ExxonMobil — 2026 жылғы II тоқсан қорытындысы (SEC), ExxonMobil — Техасқа көшу, ExxonMobil — Pioneer мәмілесі, ExxonMobil — Гайанадағы жобалар, ExxonMobil — Қазақстан, Mobil — 1996 жылғы жылдық есеп (SEC), companiesmarketcap — капиталдандыру, Stockanalysis — қаржылық көрсеткіштер, NPR — Exxon мен Mobil бірігуі, Bloomberg Law — Engine No. 1, CNN — Hess пен Гайана арбитражы, Pipeline & Gas Journal (Reuters) — «Сахалин-1»-ден шығу, Fortune — Вудс және Венесуэла, Nasdaq — 2026 жылғы I тоқсан қорытындысы, The Astana Times — Теңіздегі өрт, ҚР Үкіметі — ExxonMobil-мен кездесу, Forbes Kazakhstan — Теңіз келісімшартын ұзарту, Orda.kz — Қашаған бойынша арбитраж, Orda.kz — Қашағанды кеңейту келіссөздері, ICIJ — Қазақстанның $160 млрд-тық талабы, Energy Connects (Bloomberg) — Теңіз бойынша болжам, gCaptain — КҚК терминалы маңындағы танкерге шабуыл