Илон Маск

Планетадағы ең бай адам, тарихтағы алғашқы триллионер және, бәлкім, өз заманының ең көп талқыланатын кәсіпкері. Илон Маск бір мезгілде Tesla-ны басқарады, 2026 жылғы маусымда тарихтағы ең ірі IPO өткізген SpaceX-ті бақылайды, X әлеуметтік желісіне иелік етеді және Grok ЖИ-ін әзірлейді. Ол кері қонатын зымырандар ұшырады, адамдарға Марсты уәде етеді және сонымен бірге әлеуметтік желіде Tesla роботаксилерінің түнде неге жүрмейтінін өзі түсіндіреді: лидарсыз көліктер сұр асфальттағы сұр мысықтарды байқамай қалудан қорқады. Маск болашақты да, жанжалдарды да бірдей жылдамдықпен жасай біледі.

Шығу тегі және отбасы

Илон Маск 1971 жылғы 28 маусымда ОАР-дың Претория қаласында туған. Ата-анасы — Эррол мен Мэй Маск. Туғаннан ОАР мен Канада азаматтығы бар, АҚШ азаматтығын 2002 жылы алған.

Бала кезінде Маск бағдарламалауды өз бетімен үйреніп, алғашқы ойынын — Blastar ғарыштық атыс ойынын — шамамен $500-ға сатқан. Сол кездің өзінде оның өмірінде кейін басты болатын екі тақырып тоғысты: код және ғарыш.

Білімі: Канада және Пенсильвания

1990 жылы Маск Кингстондағы (Онтарио) Куинс университетіне түсіп, 1992 жылы Пенсильвания университетіне ауысты, онда екі дәреже алды — физика бойынша өнер бакалавры және экономика бойынша ғылым бакалавры (дипломдары 1997 жылы берілген). 1995 жылы оны Стэнфордтың материалтану аспирантурасына қабылдады, бірақ ол оқуға бармай, интернет-бизнеспен айналысты.

Zip2 және PayPal: алғашқы жүздеген миллион, 1995–2002

1995 жылы Маск інісі Кимбал және Грег Коуримен бірге Zip2 — газеттерге арналған онлайн анықтамалықтар мен карталар сервисін құрды. 1999 жылғы ақпанда компанияны Compaq $307 млн-ға сатып алды, Маск өзінің 7% үлесі үшін $22 млн алды.

Сол 1999 жылы ол X.com онлайн-банкін құрды, ол 2000 жылғы наурызда Confinity-мен бірігіп, 2001 жылы PayPal деп аталды. 2002 жылы eBay PayPal-ды $1,5 млрд-қа сатып алды. Маск 11,72% үлесі бар ең ірі акционер ретінде $175,8 млн алып, оның барлығын дерлік жаңа жобаларға салды.

SpaceX: кері оралатын зымырандар, 2002–2020

2002 жылғы мамырда Маск өз қаражатынан $100 млн салып, SpaceX-ті құрды. 2008 жылы Falcon 1 алғаш рет орбитаға шықты, ал NASA SpaceX-пен ХҒС-қа ұшулар үшін $1,6 млрд-тық келісімшарт жасады. Одан әрі серпілістер басталды:

• 2012 жыл — Dragon кемесі ХҒС-қа түйісті.
• 2015 жыл — Falcon 9 бірінші сатысының жерге алғашқы қонуы: көп реттік зымырандар ғарышқа ұшыру бағасын күрт төмендетті.
• 2018 жыл — аса ауыр Falcon Heavy ұшырылды.
• 2020 жыл — Demo-2 миссиясы: жеке кеменің ХҒС-қа алғашқы басқарылатын ұшуы.

SpaceX-тің басты ақша қозғалтқышы Starlink спутниктік интернеті болды: 2025 жылғы мамырға қарай орбитада оның 7600-ден астам спутнигі жұмыс істеді — Жердің барлық жұмыс істейтін спутниктерінің шамамен 65%-ы. Бүгін Starlink SpaceX түсімінің шамамен 80%-ын әкеледі.

Tesla: инвестордан CEO-ға дейін, 2004–2026

2004 жылғы ақпанда Маск жас Tesla Motors компаниясының A раундына $6,35 млн салып, директорлар кеңесінің төрағасы және ең ірі акционер болды. 2008 жылы ол компанияны CEO ретінде басқарды. 2010 жылы Tesla биржаға шықты, ал 2021 жылғы қазанда оның капиталдандыруы алғаш рет $1 трлн-нан асты. 2016 жылы Tesla Масктың немере ағалары құрған SolarCity күн энергиясы компаниясын $2 млрд-қа сатып алды.

2025 жылғы қарашада Tesla акционерлері Маск үшін теңдессіз сыйақы пакетін мақұлдады: компания капиталдандыруы $8,5 трлн-ға дейін өскен жағдайда он жылда $1 трлн-ға дейін. Компанияның өзі, электромобильдері және роботаксиге жасаған бәсі туралы толығырақ — Tesla досьесінде.

Neuralink, Boring және OpenAI: 2015–2018

• 2015 жылғы желтоқсанда Маск OpenAI-дың негізін қалаушылардың бірі болды. Ол $1 млрд салуға уәде етті, бірақ Wikipedia деректері бойынша шамамен $50 млн берді және 2018 жылы директорлар кеңесінен кетті. Содан бері ол компанияның ең қатаң сыншыларының бірі — толығырақ OpenAI досьесінде.
• 2016 жылы ми импланттарын әзірлейтін Neuralink компаниясының негізін қалаушылардың бірі болды. 2023 жылғы қыркүйекте ол клиникалық сынақтарға FDA мақұлдауын алды.
• 2017 жылы көлік туннельдерін қазатын The Boring Company-ді құрды: 2021 жылдың басында ол Лас-Вегас конференция орталығының астындағы туннельді тапсырды.

Twitter, X және xAI: 2022–2026

2022 жылғы 27 қазанда Маск Twitter-ді шамамен $44 млрд-қа сатып алуды аяқтап, бірден CEO болды. Мәміле ішінара шамамен $12,5 млрд несиемен қаржыландырылды. 2023 жылы ол сервистің атын X деп өзгертті. 2023 жылғы мамырда ол CEO лауазымын беріп, атқарушы төраға және техникалық директор болып қалды. Twitter-дің негізін қалаушы Джек Дорси компаниядағы 2,4% үлесін сақтап қалды.

2023 жылғы шілдеде Маск xAI ЖИ компаниясын, ал қарашада Grok чат-ботын іске қосты. 2026 жылы xAI SpaceX құрамына кірді.

Трамп үкіметі: 2025

2024 жылғы сайлауда Маск ең ірі жеке демеуші болды — $291 млн. Трамп жеңгеннен кейін ол арнайы мемлекеттік қызметкер мәртебесінде Үкімет тиімділігі департаментін (DOGE) басқарды: 2025 жылғы 20 қаңтардан 28 мамырға дейін. DOGE-тің мемлекеттік шығындарды қысқарту жөніндегі жұмысы, оның ішінде USAID бағдарламаларын қысқарту, қатаң сынға ұшырады. 2025 жылғы маусымда Маск бюджет заң жобасына байланысты Трамппен жария түрде араздасты, кейін кешірім сұрап, жазбаларының бір бөлігін өшірді.

Ақша

Forbes деректері бойынша, 2026 жылғы 4 қазанда Масктың байлығы $981 млрд, бұл әлемдегі бірінші орын. 2026 жылғы 12 маусымда SpaceX акциясы $135-тан Nasdaq биржасына шығып, $75 млрд тартты — тарихтағы кез келген IPO-дан көп — және алғашқы күннің қорытындысында $1,96 трлн тұрды. Маск сол күні тарихтағы алғашқы триллионер атанды. Кейін SpaceX акциялары төмендеп, қыркүйекте оның байлығы триллионнан төмен түсті.

• Tesla — акциялардың шамамен 11%-ы (2018 жылғы пакет бойынша әлі төленбеген опциондарсыз, олар тағы шамамен 8% қосуы мүмкін).
• SpaceX — опциондарды қоса алғанда шамамен 38%; SpaceX арқылы оған xAI-дағы үлес те тиесілі.

Маск қайырымдылығымен онша танылмаған: Forbes оған филантропия бойынша ең төменгі бағаны қояды.

Жеке өмірі

Маск үш рет үйленген: жазушы Джастин Уилсонға (2000–2008) және екі рет актриса Талула Райлиге (2010–2012 және 2013–2016). 2018–2021 жылдары оның серіктесі әнші Граймс болды. Масктың 14 баласы бар, оның ішінде үшем және екі жұп егіз. Ол Техас штатының Остин қаласында тұрады.

Қызықты деректер

• Онлайн-банкі басталған X.com доменін Маск 2017 жылы PayPal-дан сатып алды — және алты жылдан кейін сатып алған Twitter-ді X деп атады.
• Ол жеті компанияның негізін қалаушылардың бірі.
• 2019 жылы Маск лидарды «ақымақтардың ісі» деп атады — және Tesla-ны әлі күнге дейін тек камералармен қалдырып келеді.
• Ол 2025 жылғы қазанда Wikipedia-ға балама ретінде іске қосқан Grokipedia энциклопедиясы 2026 жылғы сәуірге қарай іс жүзінде тоқтатылды.

Бұл Қазақстан үшін нені білдіреді

Маск қазақстандықтарға Starlink арқылы ең жақын. Алдымен сервис пилоттық режимде жұмыс істеп, мектептерді интернетке қосты: 2024 жылдың ортасына қарай «Қолжетімді интернет» ұлттық бағдарламасы арқылы 1700-ден астам мектеп қосылды. 2025 жылғы 12 маусымда Цифрлық даму министрлігі Starlink-пен ақпараттық қауіпсіздік пен байланыс туралы қазақстандық заңдарды сақтау жөнінде келісімге қол қойды, ал 2025 жылғы 13 тамызда спутниктік интернет елде ресми түрде іске қосылды. Шалғай ауылдар мен трассалар үшін бұл жердегі желілерге нақты балама.

Маск төңірегіндегі даулар

• 2022 жылғы желтоқсанда X оның ұшағының ұшуларын бақылаған ElonJet аккаунтын бұғаттап, NYT, Washington Post және CNN журналистерін уақытша бандады.
• Масктың 2025 жылы Трамптың ұлықтау рәсіміндегі қимылын көпшілік нацистік сәлемдесу деп қабылдады, оны, атап айтқанда, Германияда айыптады.
• Grok чат-боты бірнеше рет конспирологияны, антисемиттік пікірлерді таратып, адамдардың келісімінсіз ашық суреттерін жасады.
• Билл Гейтс Маскты USAID-ті қысқарту әлемдегі ең кедей балалардың өміріне қымбатқа түседі деп айыптады.
• 2020–2021 жылдары оны COVID-19 туралы негізсіз мәлімдемелер таратқаны үшін сынады.

Қазір не болып жатыр (2026 жылғы қазан)

Маск — Tesla мен SpaceX басшысы, X пен xAI иесі және Жердегі ең бай адам. Tesla лидарсыз роботаксилерді тәулік бойы жұмыс істету үшін күресіп жатыр: 2025 жылғы маусымда іске қосылған Остиндегі сервис әзірге тек 23:00-ге дейін жүреді. SpaceX рекордтық IPO-дан кейін өткен жылғы шамамен $5 млрд шығынына қарамастан триллиондарына лайық екенін инвесторларға дәлелдеуі керек. Ал Масктың өзі X-те кез келген басқа CEO-дан көп жазады — және оның әр жазбасы нарықтарды жүздеген миллиардқа қозғалта алады.

Дереккөздер: Wikipedia — Илон Масктың өмірбаяны, Forbes — профиль және байлық, Al Jazeera — SpaceX IPO-сы және алғашқы триллионер, The Times of Central Asia — Starlink-тің Қазақстанда іске қосылуы, Electrek — Маск Robotaxi-дің түнгі жұмысы туралы