SpaceX

SpaceX — Илон Маск 2002 жылы бір күні адамдарды Марсқа жіберу үшін құрған компания, ал жол-жөнекей ол бүкіл ғарыш индустриясын төңкеріп тастады. Көп реттік зымырандар, ХҒС-қа астронавттардың жеке ұшулары, миллиондаған абоненті бар Starlink спутниктік интернеті — мұның бәрі SpaceX. 2026 жылы ол Масктың xAI ЖИ-стартапын жұтып, тарихтағы ең ірі IPO өткізді және құны $2 трлн-нан асты. Енді Маск оны «суперинтеллект компаниясы» деп атайды және SpaceXAI ЖИ-бөлімшесінің атын SpaceXSI деп өзгертпек.

Шығу тегі: үш сәтсіздік және соңғы мүмкіндік

SpaceX 2002 жылғы 14 наурызда Калифорниядағы Эль-Сегундода пайда болды. Маск ғарышқа шығуды күрт арзандатқысы келді. Алғашқы зымыран шағын Falcon 1 болды.

Бастама апатты болды. 2006–2008 жылдары Falcon 1-дің қатарынан үш ұшырылымы сәтсіз аяқталып, компания банкроттықтың аз-ақ алдында қалды. 2008 жылғы 28 қыркүйектегі төртінші әрекет соңғы мүмкіндік еді — және ол сәтті шықты. SpaceX сұйық отынмен жұмыс істейтін зымыранды орбитаға шығарған алғашқы жеке компания болды.

Үш айдан кейін, 2008 жылғы желтоқсанда NASA SpaceX-пен Халықаралық ғарыш станциясына жүк жеткізуге $1,6 млрд-тық келісімшарт жасасты. Бұл келісімшарт іс жүзінде компанияны құтқарды.

Dragon және ХҒС: 2012

2012 жылғы мамырда Dragon жүк кемесі ХҒС-қа түйісті. Бұған дейін мұны тек мемлекеттер жасайтын — SpaceX мұны істей алған алғашқы жеке компания болды. Осы сәттен бастап оны тек әуесқойлар ғана емес, NASA, әскерилер және спутниктердің коммерциялық операторлары да байыпты қабылдай бастады.

Көп реттік зымырандар: 2015–2018

Масктың басты идеясы — зымыран ұшақ сияқты көп рет ұшуы керек. 2015 жылғы желтоқсанда Falcon 9-дың бірінші сатысы алғаш рет оралып, тік қонды. 2017 жылғы наурызда SpaceX SES-10 миссиясымен бұрын ұшқан сатыны алғаш рет қайта ұшырды. Зымырандар ондаған жыл бойы бір реттік саналған сала үшін бұл әуе шарларынан кейін әуе желілерінің пайда болуындай еді.

2018 жылғы 6 ақпанда Falcon Heavy ұшты — сол кездегі компанияның ең қуатты зымыраны. Жүк ретінде Маск ғарышқа өзінің Tesla Roadster көлігін жіберді. Ұшырылым тарихтағы ең әсерлі PR-қадамдардың біріне айналды: Tesla ешбір автоөндіруші армандамаған жарнама алды.

Бүгін Falcon 9 — әлемдік ғарышкерліктің негізгі жұмыс аты. Wikipedia деректері бойынша, 2026 жылғы 10 қыркүйекке қарай Falcon зымырандары 699 ұшырылым жасады, оның 696-сы толық сәтті. SpaceX ұлттық ғарыш бағдарламаларынан көп зымыран ұшырады.

Адамдар ғарышқа: 2020

2020 жылғы 30 мамырда Crew Dragon кемесі NASA астронавттары Боб Бенкен мен Даг Хёрлиді ХҒС-қа жеткізді. Шаттлдар бағдарламасы жабылған 2011 жылдан бері алғаш рет американдықтар АҚШ аумағынан ғарышқа ұшты — және алғаш рет жеке кемемен. Осыдан кейін Crew миссиялары үйреншікті іске айналды, ал SpaceX NASA-ның орбитаға апаратын басты «таксиі» болды.

Модель қалай жұмыс істейді

SpaceX-тің бір-бірін қоректендіретін бірнеше бизнесі бар:

• Ұшырылымдар — Falcon 9 және Falcon Heavy NASA, әскерилер және жеке клиенттер үшін спутниктерді, жүктерді және адамдарды орбитаға шығарады;
• Starlink — спутниктік интернет. Алғашқы жұмыс спутниктері 2019 жылы орбитаға шықты, ал 2026 жылдың екінші тоқсанында сервистің 12 млн абоненті болды — бір жыл бұрынғыдан екі есе көп;
• Starshield — әскерилер мен мемлекеттік тапсырыс берушілерге арналған спутниктер мен қызметтер;
• Starship — SpaceX Ай мен Марсқа ұшқысы келетін аса ауыр, толық көп реттік жүйе. 2021 жылы NASA оны Artemis бағдарламасының Айға қону модулі ретінде таңдады;
• SpaceXAI — 2026 жылғы ақпаннан бастап: Grok чат-боты, X әлеуметтік желісі және Мемфистегі Colossus есептеу кластерлері.

Логика қарапайым: арзан көп реттік зымырандар SpaceX-ке мыңдаған Starlink спутнигін өзі ұшыруға мүмкіндік береді, ал Starlink-тен түскен ақша Starship-ті әзірлеуді қаржыландырады.

Starship: әдіс ретіндегі жарылыстар

SpaceX Starship-ті өз стилінде сынайды — жылдам және апатқа дайын болып. 2023 жылғы 20 сәуірдегі алғашқы ұшу сатылар ажырағанға дейін жарылыспен аяқталды, екіншісінде де екі бөлік те жоғалды. Бірақ әр ұшырылым сайын жүйе алға жылжыды. 2024 жылғы 12 қазанда, бесінші ұшуда, ұшыру мұнарасы оралған үдеткішті механикалық «қолдарымен» алғаш рет ұстап алды.

Кері кетулер де болды: 2025 жылдың басында кеме ұшу кезінде екі рет қирады, ал 2025 жылғы 18 маусымда Starbase-те от сынағы кезінде аппарат жарылды. Бетбұрыс 2026 жылы болды. 22 мамырда жаңа V3 нұсқасының он екінші ұшуында Starship пайдалы жүкті алғаш рет орбитаға шығарды — Starlink спутниктерінің шамамен 44 тонналық макеттері. 24 шілдеде он үшінші ұшуда кеме 20 нақты Starlink V3 спутнигін орбитаға орналастырды.

xAI-мен бірігу және IPO: 2026

2026 жылғы 2 ақпанда SpaceX Масктың тағы бір бизнесі — xAI ЖИ-стартапын жұтты. Мәміле акциялар алмасу арқылы өтті: SpaceX $1 трлн-ға, xAI $250 млрд-қа, бірге $1,25 трлн-ға бағаланды. Бұл тарихтағы ең ірі жұту. 6 шілдеде ЖИ-бөлімше SpaceXAI атауын алды, ал 2026 жылы оның құрамына бағдарламашыларға арналған Cursor сервисі де енді, ол бойынша мәміле $60 млрд-қа бағаланды.

2026 жылғы наурызда SpaceX, Tesla және xAI Остин маңында алып жартылай өткізгіштер зауытын салатын Terafab бірлескен жобасын бастады. Мамырда SpaceXAI Anthropic-пен келісімшартқа қол қойды: Colossus 1 кластерінің барлық қуаты үшін айына $1,25 млрд.

2026 жылғы 20 мамырда SpaceX IPO-ға құжат тапсырды, ал 11 маусымда акцияларды данасына $135-тен орналастырды. Компания $1,77 трлн бағамен $75 млрд тартты — бұл сомасы бойынша да, бағасы бойынша да тарихтағы ең ірі IPO. Nasdaq-тағы SPCX тикерімен сауда 12 маусымда басталды.

Сәтсіздіктер мен қиындықтар

• Экология және қауіпсіздік. 2024 жылғы тамызда Техастың экология реттеушісі ұшыру алаңы маңындағы бұзушылықтар үшін компанияға нұсқамалар берді, EPA SpaceX-ті таза су туралы заңды бұзғаны үшін шамамен $150 мыңға айыппұл салды. 2025 жылғы маусымда Starbase-те кран құлағаннан кейін OSHA шамамен $116 мың айыппұл салды.
• Starship апаттары. Әр сәтсіз ұшырылым — бағдарламаның кешігуі және реттеушілердің жаңа сұрақтары.
• Орасан шығындар. 2025 жылы $18,7 млрд түсіммен SpaceX $4,9 млрд таза шығынға батты. 2026 жылдың екінші тоқсанында инфрақұрылым мен әзірлемелерге шығындар $18 млрд-қа дейін өсті — өткен жылдан алты еседен астам көп.
• Саясат және Украинадағы Starlink. 2022 жылғы ақпаннан бастап Starlink Украинаны байланыспен қамтамасыз етеді — алдымен тегін, кейін Пентагон есебінен. Масктың жеке компаниясының соғыстағы рөлі талай рет дау тудырды.

SpaceX және Қазақстан

Қазақстан үшін SpaceX — ең алдымен Starlink. Алғашында спутниктік интернет ауыл мектептері үшін пилоттық режимде жұмыс істеді: 2024 жылғы сәуірде оған 447 мектеп қосылған болса, шілдеде — 1729 мектеп. 2025 жылғы 12 маусымда Цифрлық даму министрлігі мен SpaceX Қазақстан заңнамасын сақтау туралы келісімге қол қойды. Ол терминалдарды ресми сатуға жол ашты: қазақстандықтар оларды заңды түрде сатып алып, пайдаланып, тіркей алады. Міндетті шарт — ұлттық қауіпсіздік талаптары бойынша елде жерүсті станциясын салу. Кабель тарту ұзақ әрі қымбат ауылдар үшін бұл қалыпты интернет алудың нақты мүмкіндігі.

Ақша

CompaniesMarketCap деректері бойынша, 2026 жылғы қазанның басында SpaceX-тің нарықтық құны шамамен $2,09 трлн болды — бұл құны бойынша әлемдегі жетінші компания.

• 2025 жылғы түсім — $18,7 млрд, таза шығын — $4,9 млрд;
• 2026 жылдың екінші тоқсанындағы түсім — $7,8 млрд (өткен жылмен салыстырғанда +90%), шығын — $541 млн;
• компанияда 22 621 адам жұмыс істеді (2026 жылғы сәуір).

Маскқа капиталдың шамамен 49%-ы және супер дауыс құқығы бар акциялардың арқасында дауыстардың 84%-ы тиесілі, Alphabet-ке — шамамен 4%. Компания 2030 жылға қарай жылдық түсімді $1 трлн-ға жеткізуді көздейді. Маск бұл туралы «бір кездері Starlink әлемдегі интернеттің басым бөлігін қамтамасыз етуі әбден мүмкін» деп атап өтті.

Кім басқарады

Бас директор және директорлар кеңесінің төрағасы — Илон Маск. Операциялық бизнесті президент әрі COO Гвинн Шотвелл басқарады: ұшырылымдарды сату, NASA және әскерилермен жұмыс соның жауапкершілігінде. Штаб-пәтер 2024 жылдан бері Техастағы Starbase-те орналасқан, Falcon мен Dragon өндірісі және ұшуды басқару орталығы Калифорниядағы Хоторнда қалды.

Қызықты деректер

• Компания Falcon 1-дің үш сәтсіз ұшырылымынан кейін құрып кете жаздады — төртіншісі құтқарды.
• 2012 жылы ХҒС-қа келген алғашқы жеке кеме — Dragon жүк кемесі.
• Маскта SpaceX акцияларының шамамен 49%-ы бар, бірақ дауыстардың 84%-ы.
• 2021 жылы SpaceX Swarm Technologies стартапын $524 млн-ға сатып алды, ал 2025 жылы Starlink-тің смартфондармен тікелей байланысына арналған жиіліктер үшін EchoStar-ға $17 млрд төледі.

Қазір не болып жатыр (2026)

2026 жылғы 4 қазанда Маск мемлекеттік ведомстволарға «жасанды интеллект» орнына «суперинтеллект» деп жазуды міндеттеген Трамп жарлығының ізімен SpaceXAI-ды SpaceXSI деп өзгертуге уәде берді. Бұл орындалса, SpaceX-тің ЖИ-бизнесі сегіз айға жетпей үшінші атауын алады. Толығырақ — ребрендинг туралы жаңалықта.

Қатар SpaceX Starship V3-ті дамытып, Луизианада екінші жеке ғарыш айлағын салып, ЖИ-есептеулерге арналған спутниктерді әзірлеп, Tesla-мен бірге Terafab жобасын жүргізіп жатыр. Үш сәтсіз ұшырылымнан басталған компания бүгін әлемде бәрінен көп ұшырады, интернет сатады және ЖИ-инфрақұрылым салады.

Дереккөздер: Wikipedia — SpaceX, Fox News — 2026 жылдың екінші тоқсанының қорытындылары, CompaniesMarketCap — капиталдандыру, Forbes Kazakhstan — Қазақстандағы Starlink, Bes.media — SpaceX-пен келісім, Forbes — SpaceXSI деп өзгерту, Teslarati — атау өзгерістерінің тарихы