Intel

Intel — дербес компьютер басталған компания. Ол алғашқы коммерциялық микропроцессорды шығарды, ноутбуктер мен серверлердің басым бөлігі әлі күнге дейін жұмыс істейтін x86 архитектурасын құрды және ондаған жыл бойы Кремний алқабының басты есімі болды. Кейін смартфондарды өткізіп алды, өндірісте TSMC-ден, ЖИ-де Nvidia-дан қалып қойды, 2024 жылы $19 млрд-қа жуық рекордтық шығын көрсетіп, акционерлерінің қатарына американ үкіметін алды. 2026 жылғы қазанда Intel қайтадан $600 млрд-тан астам тұрады, бірақ Илон Масктың Terafab зауытындағы орнын басты бәсекелесі иеленуі мүмкін. Аңыздың қалай құлап, қалай көтерілуге тырысып жатқанын айтып береміз.

Шығу тегі: Fairchild-тен кеткен екеу

Роберт Нойс пен Гордон Мур 1960 жылдардың соңында-ақ танымал болатын. 1957 жылы олар әріптестерімен бірге Fairchild Semiconductor-ды құрды, ал 1959 жылы Нойс практикалық кремний интегралдық схемасын ойлап тапқандардың бірі болды. Кейін оны «Кремний алқабының мэрі» деп атайтын болды. Мур 1965 жылы әйгілі заңын тұжырымдады: чиптегі элементтер саны жыл сайын екі есе артады (1975 жылы ол болжамды әр екі жылға түзетті).

1968 жылғы 18 шілдеде олар Fairchild-тен кетіп, өз компаниясын ашты. Алғашында ол негізін қалаушылардың инициалдары бойынша NM Electronics деп аталды, бірақ жыл соңына қарай Integrated Electronics — «интегралдық электроника» сөзінен Intel болды. Атаумен бір оқиға болды: ол Intelco қонақүй желісінде тіркелген екен, құқықты сатып алуға тура келді. Нойс алғашқы CEO болды, ал көп ұзамай компанияға кейін оның мінезін айқындайтын Энди Гроув келді.

Жадтан микропроцессорға: 1969–1981

Intel-дің 1969 жылғы алғашқы өнімі жад чипі болды. Бірақ компания тарихқа басқа бұйыммен енді: 1971 жылы алғашқы коммерциялық микропроцессор — бір кристалдағы компьютердің тұтас «миы» Intel 4004 шықты.

1978 жылы x86 архитектурасы басталған 8086 пайда болды. Ал 1981 жылы IBM Intel процессорындағы дербес компьютерін шығарды. Бұл келісімшарт x86-ты бүкіл индустрияның стандартына айналдырды: IBM PC-дің барлық клондары да Intel процессорларын сатып алды.

Гроув және үлкен бетбұрыс: 1980 жылдар

1980 жылдардың басында жапон өндірушілері жад бағасын құлатып, Intel бастаған бизнес шығынға батты. 1979 жылы президент болған Гроув қатаң шешім қабылдады: 1983 жылы компания микропроцессорларға шоғырланып, жад нарығынан біртіндеп кетті. 1987 жылы ол CEO болды, оның басшылығымен Intel әлемдегі ең ықпалды жартылай өткізгіш компаниясына айналды.

Intel Inside және Pentium: 1991–2006

1991 жылы Intel Inside науқаны басталды. Оған дейін сатып алушылар компьютерде кімнің процессоры тұрғанына мән бере бермейтін, ал одан кейін логотипі бар жапсырма сатып алудағы дәлелге айналды. 1993 жылы Pentium шығып, Intel брендін процессорды қатты дисктен ажырата алмайтындар да білетін болды.

Беделге алғашқы ауыр соққы бір жылдан кейін келді. Профессор Томас Найсли Pentium-ның қалқымалы нүктелі бөлудің кейбір операцияларында қателесетінін анықтады. Intel алдымен пайдаланушыларды қате сирек әрі маңызсыз деп сендіруге тырысты, бірақ IBM осы чипі бар компьютерлерді сатуды тоқтатты. 1994 жылғы 20 желтоқсанда компания процессорларды шартсыз ауыстыратынын жариялап, $475 млн-ды есептен шығарды. Кейін Гроув мойындады: «Біз адамдарға неге алаңдау керегін, неге алаңдамау керегін нұсқай аламыз деп ойладық».

2006 жылы Intel Core архитектурасын шығарып, ноутбуктер мен ДК нарығындағы көшбасшылығын ұзақ уақытқа бекітті.

Жіберіп алған мүмкіндіктер: iPhone, 10 нм және Apple

Компания тарихындағы ең әйгілі «жоқ» iPhone-мен болды. Бұрынғы CEO Пол Отеллини кейін The Atlantic-ке берген сұхбатында Intel алғашқы iPhone-ға чип жасамағанын мойындады: «Біз оны ақыры ала алмадық немесе бас тарттық — қалай қарайтыныңызға байланысты». Нақты көлемдер болжамнан шамамен жүз есе көп болып шықты. Мобильді революция Intel-ді айналып өтті.

Әрі қарай өндірістегі проблемалар басталды. 10 нм техпроцесі 2016 жылға жоспарланған еді, бірақ ол жылдар бойы кешікті. Intel оны реттеуге тырысып жатқанда TSMC нарыққа 7 және 5 нм-ді шығарды. 2017 жылы-ақ TSMC нарықтық құны бойынша алғаш рет Intel-ден қымбат болды.

2020 жылғы 22 маусымда Apple екі жыл ішінде Mac-ты Intel процессорларынан өз чиптеріне көшіретінін жариялады. TSMC жасаған Apple M1 чипіндегі алғашқы Mac сол жылдың соңында шықты.

Гелсингер және зауыттарға бәс: 2021–2024

2021 жылғы ақпанда компанияны Пэт Гелсингер басқарды. Оның IDM 2.0 стратегиясы Intel-ге технологиялық көшбасшылықты қайтарып, оны басқа компаниялар үшін келісімшарттық өндірушіге — яғни TSMC-нің бәсекелесіне айналдыруы тиіс еді. Intel АҚШ пен Еуропада жаңа зауыттарды жариялады, ал 2024 жылғы қарашада американдық «Чиптер туралы заң» бойынша $7,86 млрд тікелей грант алды.

Бірақ ақша нәтижеге қарағанда тезірек кетіп жатты. 2025–2026 жылдары іске қосылуы тиіс $28 млрд-тық Огайо зауыты 2025 жылы бірінші корпустың құрылысы тек 2030 жылы аяқталатындай етіп шегерілді. 2024 жылы Intel $53,1 млрд түсім мен $18,8 млрд таза шығын көрсетті. Сол жылдың тамызында компания дивидендтерді тоқтатып, шығындарды $10 млрд-тан астамға қысқартатынын жариялады, ал оның акциялары бір кеште шамамен 20%-ға құлады. 2024 жылғы 1 желтоқсанда Гелсингер кетті: Bloomberg деректері бойынша, директорлар кеңесі оған таңдау ұсынған — зейнетке шығу немесе жұмыстан босатылу.

Лип-Бу Тан, Трамп және Nvidia: 2025

2025 жылғы 18 наурызда Cadence-тің бұрынғы басшысы, малайзиялық венчурлық инвестор Лип-Бу Тан CEO болды. Ол артықты сатудан бастады: сәуірде Intel өзінің Altera бөлімшесінің 51%-ын Silver Lake қорына сатты. Шілдеде 24 мың адамды — қызметкерлердің шамамен 15%-ын қысқарту расталды, ал еуропалық зауыт жоспарлары жиналды.

2025 жылғы тамыз компания тарихындағы ең оғаш ай болды. 7 тамызда Дональд Трамп Танның Қытаймен байланысы үшін отставкаға кетуін талап етті, ал жеке кездесуден кейін оны «өте құрметті» адам деп атады. 18 тамызда SoftBank $2 млрд салды. Ал 22 тамызда АҚШ үкіметі Intel-дің шамамен 10%-ына ие болды: «Чиптер туралы заң» бойынша уәде етілген $11,1 млрд гранттар акцияға айналдырылды. «Америка Құрама Штаттары енді INTEL-дің 10%-ына толық иелік етеді және бақылайды», — деп жазды Трамп.

2025 жылғы 18 қыркүйекте жақында ғана елестету мүмкін емес жаңалық келді: Nvidia Intel-ге $5 млрд инвестиция салып, компаниялар дата-орталықтар мен ДК-ге арналған чиптерді бірге жасауға келісті. Дженсен Хуанг мұны «тарихи ынтымақтастық» деп атады, Intel акциялары сауда ашылғанға дейін шамамен 30%-ға секірді.

Модель қалай жұмыс істейді

Intel — индустриядағы сирек жағдай: ол чиптерді әрі жобалайды, әрі өзі шығарады. Қазір бизнес бірнеше бөлікке бөлінеді:

• Клиенттік процессорлар — ноутбуктер мен ДК-ге арналған Core Ultra, ақшаның басты көзі;
• Дата-орталықтар мен ЖИ — Xeon серверлік процессорлары;
• Intel Foundry — Intel-дің өзіне чип жасайтын және сыртқы клиенттерді тартуға тырысатын зауыттар;
• Mobileye (автономды жүргізу) және Altera-дағы үлестер.

Басты интрига — Foundry. Бұл бөлімшенің 2025 жылғы сыртқы түсімі $10,3 млрд операциялық шығынмен небәрі $307 млн болды. Тан кезіндегі алғашқы аталған клиент 2026 жылғы шілдеде Fortinet болды. Бірақ нағыз сынақ Terafab болуы тиіс еді.

Сәтсіздіктер мен жанжалдар

• FDIV қатесі (1994). Pentium-ды кері қайтару $475 млн тұрды және сатып алушылармен қалай сөйлеспеу керегінің оқулықтағы мысалына айналды.
• ЕО айыппұлы (2009). Еурокомиссия AMD-ны ығыстыруға арналған жеңілдіктер үшін Intel-ге €1,06 млрд айыппұл салды. 2022 жылғы қаңтарда ЕО соты комиссия талдауын толық емес деп айыппұлды жойды.
• Spectre және Meltdown (2018). Осалдықтар 1995 жылдан бері шығарылған Intel-дің барлық процессорларына әсер етті.
• Raptor Lake (2024). 13 және 14-буын процессорлары жоғары кернеуден тозды. Intel микрокодтың бірнеше жаңартуын шығарып, кепілдікті екі жылға ұзартты.
• Рекордтық шығын және қысқартулар. 2024 жылғы шығын, дивидендтердің тоқтауы және ондаған мың адамның жұмыстан шығарылуы: қызметкерлер саны 2024 жылғы 109 мыңнан 2025 жылы 85,1 мыңға дейін азайды.

Ақша

Intel-дің соңғы жылдардағы қаржылық тарихы — құлдырау тарихы:

• 2019 — түсім $71,9 млрд, пайда $21 млрд;
• 2021 — түсім шыңы, $79 млрд;
• 2023 — $54,2 млрд, пайда небәрі $1,6 млрд;
• 2024 — $53,1 млрд және $19,2 млрд шығын;
• 2025 — $52,9 млрд және шамамен $0,3 млрд шығын.

2025 жылы клиенттік процессорлар $32,2 млрд, дата-орталықтар $16,9 млрд әкелді. 2026 жылдың екінші тоқсанында түсім 25%-ға өсіп, $16,1 млрд болды, ал дата-орталықтар 59%-ға өсті. Сонымен бірге есеп бойынша компания $11 млрд таза шығын алды — бұл толығымен дерлік АҚШ үкіметі үшін резервте тұрған акцияларды қайта бағалаудан. Үшінші тоқсанға Intel $15,8–16,8 млрд күтеді.

Нарық бетбұрысқа сенді. CompaniesMarketCap деректері бойынша, 2024 жылдың соңында Intel небәрі $87,6 млрд, 2025 жылдың соңында $172,7 млрд, ал 2026 жылғы 3 қазанда шамамен $631 млрд тұрды.

Кім басқарады

CEO — Лип-Бу Тан (2025 жылғы 18 наурыздан бері). Ол 1959 жылы Муарда (Малайзия) туған, 1987 жылы Walden International венчурлық қорын құрған, 2009–2021 жылдары Cadence Design Systems-ті басқарған және 2022–2024 жылдары Intel директорлар кеңесінің құрамында болған. Директорлар кеңесінің төрағасы — Фрэнк Йери, қаржы директоры — Дэйв Зинснер. Штаб-пәтері — Калифорниядағы Санта-Кларада.

Intel және Қазақстан

2004 жылғы мамырда Intel Алматыда Қазақстан, Орталық Азия және Оңтүстік Кавказ үшін жауап беретін аймақтық өкілдік ашты. Ол кезде компания республикада компьютер құрастыратын 280 компаниямен жұмыс істеді. Қазақстандық сатып алушы үшін Intel бүгін де ноутбуктер мен ДК-дегі процессорлардың екі басты брендінің бірі.

Қызықты деректер

• Компания өз атауын Intelco қонақүй желісінен сатып алуға мәжбүр болды.
• 12 жасында Роберт Нойс ағасымен бірге планер жасап, онымен сарайдың шатырынан ұшқан. Ал миллионер болғанда жеке тұрақ орны сияқты артықшылықтардан бас тартты.
• Гордон Мур әйелімен бірге 2000 жылы қор құрып, оған шамамен $5 млрд салды.
• Pentium-дағы бөлу қатесі аңызға айналған Quake ойынының үстінде жұмыс істеген Майкл Абрашқа кедергі келтірді.
• Мемлекеттік пакеттің алғашқы күнінде-ақ АҚШ үкіметі $1,9 млрд қағаз жүзіндегі пайда алды.
• 2025 жылдың үшінші тоқсанында Intel серверлік процессорлар нарығының 63,3%-ын алып отырды, AMD-де — 36,5%.

Қазір не болып жатыр (2026 жылғы қазан)

2026 жылдың көктемінде Intel басты клиентін тапқандай көрінді. 23 сәуірде Илон Маск Tesla Техастағы Terafab зауыты үшін 14A техпроцесінің алғашқы ірі сыртқы тапсырысшысы болатынын мәлімдеді, онда Tesla, SpaceX және xAI үшін чиптер жасалуы тиіс. Бірақ қазанның басында Масктың сол жоба бойынша TSMC-мен келіссөз жүргізіп жатқаны белгілі болды. «Әзірге тек талқылау, бірақ одан бір нәрсе шығуы мүмкін», — деп жазды ол 3 қазанда. Егер тайвандықтар Terafab-қа келсе, Intel келісімшарттық бизнесінің ең көрнекті клиентінен айырылуы мүмкін.

Сонымен бірге компанияның сүйенетін тірегі бар: өзінің 18A техпроцесіндегі Panther Lake чиптері 2026 жылғы қаңтарда шығып, жаппай өндірілуде, түсім өсіп келеді, ал Nvidia, SoftBank және АҚШ үкіметі оның акционерлері болды. Енді Intel өз зауыттары тек өзіне ғана керек емес екенін дәлелдеуі тиіс.

Дереккөздер: Wikipedia — Intel, Wikipedia — Роберт Нойс, Wikipedia — FDIV қатесі, Wikipedia — Лип-Бу Тан, Intel — 2025 жыл қорытындысы, Intel — 2026 жылғы II тоқсан қорытындысы, CompaniesMarketCap — Intel капиталдандыруы, BNN Bloomberg — Intel-дің 10%-ы АҚШ үкіметінде, Engadget — Отеллини iPhone туралы, Караван — Intel-дің Алматыдағы өкілдігі, Tesla North — Маск TSMC-мен келіссөз туралы