TSMC

TSMC өз атымен ештеңе дерлік сатпайды, бірақ онсыз iPhone да, бүкіл ЖИ бумы сүйенетін Nvidia үдеткіштері де жұмыс істемейді. Тайвань компаниясы басқалар ойлап тапқан чиптерді шығарады және келісімшарттық өндірістің әлемдік нарығының шамамен 70%-ын алып отыр. 2026 жылғы қазанда оның құны $2,5 трлн-ға жуық, ол Аризонада, Жапонияда және Германияда зауыттар салып жатыр, сондай-ақ бұрын Intel басты серіктес саналған Илон Масктың Terafab зауыты туралы келіссөз жүргізуде. Америкадан Тайваньға оралған 55 жастағы инженердің планетадағы ең маңызды фабриканы қалай құрғанын айтып береміз.

Шығу тегі: Жапония сыбырлаған идея

Моррис Чанг 1931 жылы Қытайдың Нинбо қаласында туған. Гарвардта, кейін MIT-те оқып, машина жасау бойынша үш дәреже алды, ал 1964 жылы Стэнфордта электротехника бойынша докторлық диссертация қорғады. Ширек ғасырға жуық, 1958–1983 жылдары, ол Texas Instruments-те жұмыс істеп, компанияның бүкіл жартылай өткізгіштер бизнесіне жауап беретін вице-президентке дейін көтерілді.

TI-да Чанг кейін индустрияны өзгерткен бір детальді байқады: компанияның жапон зауыттары американдықтарға қарағанда жарамды чипті көбірек шығаратын. Қорытындысы қарапайым болды: озық өндірістің болашағы — Азияда. General Instrument президенті ретінде қысқа жұмыс істегеннен кейін ол Тайвань үкіметінің шақыруын қабылдап, мемлекеттік Өнеркәсіптік технологияларды зерттеу институтын (ITRI) басқарды.

TSMC сол жерде дүниеге келді. Компания 1987 жылғы 21 ақпанда Синьчжудағы институттың жанында тіркелді. Бастапқы капиталдың жартысына жуығын — 48,3%-ын — Тайвань үкіметі Ұлттық даму қоры арқылы берді. Нидерландтық Philips 27,6% үлес үшін $58 млн салып, өндірістік технологиялар мен патенттерді берді. Тағы 20%-ды Formosa Plastics бастаған сегіз жеке тайвань компаниясы жинады.

Модель қалай жұмыс істейді: өз чипі жоқ зауыт

Чангтың басты идеясы 1980 жылдар үшін оғаш көрінді. Ол кезде жартылай өткізгіш компаниялары чиптерді өздері ойлап тауып, өздері шығаратын. TSMC әлемдегі алғашқы «таза» фабрика болды: ол өз брендімен ештеңе жобаламайды, тек клиенттер тапсырыс бергенді шығарады. Компанияның өзі мұны «клиенттер өнімін өндіруге ғана толық шоғырлану» деп атайды.

Нарық үшін бұл революция болды. Өз зауытыңды салу — миллиардтаған доллар мен көп жылдық жұмыс. Ал TSMC-пен шағын инженерлер командасы чипті ойлап тауып, сызбаларды Тайваньға жіберіп, дайын пластиналарды ала алады. Осылайша зауыты жоқ тұтас компаниялар пайда болды — Nvidia, Qualcomm, Broadcom. Клиенттер TSMC-ге өз құпияларын сеніп тапсырады, өйткені ол олармен ешқашан бәсекелеспейді.

Бүгінгі ауқым мынадай:

• 2025 жылы 534 клиент және 12 682 өнім;
• 305 түрлі технологиялық процесс;
• 12 дюймдікке шаққанда жылына 17 млн-нан астам пластина;
• чиптерді келісімшарттық өндірудің әлемдік нарығының шамамен 70%-ы.

Биржа және өсу: 1990 және 2000 жылдар

1993 жылы TSMC Тайвань қор биржасына шықты, ал 1997 жылы Нью-Йорк биржасында листингке шыққан алғашқы тайвань компаниясы болды. Чанг оны 2005 жылға дейін CEO ретінде басқарды, ал директорлар кеңесінің төрағасы болып 2018 жылға дейін қалды.

Зауыты жоқ клиенттерге жасалған бәс графикалық чиптер, телефон процессорлары мен желілік жабдықтар жыл сайын жаңара бастағанда ақталды. Әр жаңа буынға жұқарақ техпроцесс керек, ал мұндай зауыттарды салуға қаржысы жететін компаниялар азая берді. TSMC дәл осы мүмкіндікті бәріне бірдей сатты.

Apple және Intel-ді басып озу: 2011–2020

Apple-мен одақ бетбұрыс болды. 2011 жылы TSMC A5 және A6 процессорларын сынақ ретінде шығара бастады, ал 2014 жылға қарай Apple оның ең маңызды клиентіне айналды: тайвань желілерінде A8, A8X, A9 және A9X жасалды. 2020 жылы iPhone-ға арналған A14 чиптері мен Mac-қа арналған алғашқы «алма» процессоры M1 TSMC-нің 5 нм техпроцесімен шықты.

Сонымен қатар индустриядағы күштер тепе-теңдігі өзгерді. 2017 жылғы наурызда TSMC-нің нарықтық құны ($168,4 млрд) алғаш рет Intel құнынан ($165,7 млрд) асты. Бұл символдық сәт еді: өзі ештеңе ойлап таппайтын компания Кремний алқабының аңызынан қымбат болып шықты. Әрі қарай алшақтық тек ұлғайды, өйткені TSMC нарыққа 7 нм және 5 нм процестерін бірінші шығарды, ал Intel өзінің 10 нм-імен жылдар бойы қиналды.

2018 жылы Чанг зейнетке шықты. Төраға болып Марк Лю, ал CEO болып Си-Си Вэй тағайындалды.

ЖИ бумы: 3 нм, 2 нм және $1 трлн

TSMC 3 нм техпроцесімен чиптерді жаппай шығаруды 2022 жылдың төртінші тоқсанында бастады — дәл ChatGPT іске қосылып, ЖИ үдеткіштеріне сұранысты үдеткен кезде. Бүгінде TSMC-нің басты клиенттері — Nvidia, Apple, Broadcom және Qualcomm. 2024 жылы компанияның капиталдандыруы алғаш рет $1 трлн-нан асты.

2025 жылдың төртінші тоқсанында жаңа типті транзисторлары бар 2 нм процесі Синьчжу мен Гаосюндегі зауыттарда жаппай өндіріске шықты, компанияның сөзімен айтқанда, «жарамды өнім шығымы жақсы». Жетілдірілген N2P нұсқасы 2026 жылдың екінші жартысына жоспарланған. 2026 жылдың екінші тоқсанында 3 нм және 5 нм процестері бірге түсімнің үштен екісіне жуығын берді, ал 2 нм — әзірге 3%.

Тайваньнан тыс зауыттар

Ұзақ уақыт бойы TSMC өндірісінің барлығы дерлік бір аралда шоғырланған еді. Енді компания әлемге тарап жатыр — ішінара экономикалық себептермен, ішінара саяси қысыммен.

АҚШ: Аризона

Аризонадағы жоба 2020 жылы $12 млрд бюджетпен бекітілді, 2022 жылғы желтоқсанға қарай ол шамамен $35 млрд-қа дейін өсті. 2024 жылғы сәуірде компания американдық «Чиптер туралы заң» бойынша $6,6 млрд грант пен $5 млрд-қа дейін жеңілдетілген несие алды. Бірінші зауыт 2024 жылдың соңынан бері жаппай режимде жұмыс істейді, екіншісі 2027 жылдың екінші жартысында өнім шығаруы тиіс.

2025 жылғы 3 наурызда Ақ үйде Дональд Трамппен бірге Си-Си Вэй АҚШ-қа тағы кемінде $100 млрд инвестиция салатынын жариялады: үш зауыт, чиптерді қаптайтын екі кешен және зерттеу орталығы. Ал 2026 жылғы 16 шілдеде компания Аризонадағы төрт жаңа зауытқа тағы $100 млрд қосты — американдық міндеттемелердің жалпы көлемі $265 млрд-қа жетті. Бір аптадан кейін АҚШ тайвань тауарларына салынатын бажды 15%-дан шамамен 10%-ға дейін төмендетті.

Жапония және Германия

• Кумамото, Жапония. JASM бірлескен кәсіпорны: TSMC-де 70%, Sony-де 20%, Denso-да 10%. Құны $8,6 млрд болатын бірінші зауыт 2024 жылғы желтоқсаннан бері жұмыс істейді, екіншісі салынып жатыр.
• Дрезден, Германия. Bosch, Infineon және NXP-мен бірге салынып жатқан ESMC зауыты (әрқайсысында 10%). TSMC €3,5 млрд салады, Германия €5 млрд субсидия береді. Құрылыс 2024 жылғы тамызда басталды, ашылуы 2029 жылға жоспарланған.

Сәтсіздіктер мен қиындықтар

Әлем электроникасының жартысы тәуелді компанияның кез келген қатесі әлемдік жаңалыққа айналады:

• 2018 жылғы вирус. Тамызда жеткізуші вирусқа тексерілмеген зиянды бағдарламасы бар жабдықты орнатты. WannaCry нұсқасы Тайнань, Синьчжу және Тайчжундағы зауыттарда 10 мыңнан астам машинаны жұқтырды, кей желілер бір күн бойы тұрды, түсім шығыны шамамен $256 млн деп бағаланды. «Біз таңғалдық әрі есеңгіредік», — деп мойындады сол кезде Си-Си Вэй.
• Аризонадағы кешігулер. 2023 жылғы шілдеде білікті жұмысшылардың жетіспеуіне байланысты бірінші американдық зауыттың іске қосылуы 2024 жылдың соңынан 2025 жылға шегерілді. Кейін бұрынғы қызметкерлер компания тайвандық және азиялық жұмысшыларға басымдық береді деп кемсітушілік туралы сотқа шағым түсірді.
• Huawei. 2020 жылы американдық экспорттық бақылаудың қысымымен TSMC Huawei-ге жеткізілімді тоқтатты. 2024 жылы компания АҚШ билігіне оның озық чиптері Huawei-ге үшінші фирма арқылы жеткенін хабарлады.
• 2 нм құпиясының жылыстауы. 2025 жылғы тамызда қазіргі екі және бұрынғы алты қызметкердің 2 нм техпроцесінің құпияларына қол жеткізгені анықталды. Фигуранттардың бірі Tokyo Electron-да жұмыс істеген, компания оны жұмыстан шығарды. Тайваньда тұтқындаулар болды.
• Жер сілкінісі және геосаясат. 2024 жылғы 3 сәуірде Тайваньдағы соңғы 25 жылдағы ең күшті жер сілкінісінен кейін TSMC цехтардың бір бөлігін эвакуациялады. Ал компанияның басты тәуекелі — Қытай мен Тайвань арасындағы шиеленіс. Соның салдарынан Уоррен Баффеттің Berkshire Hathaway компаниясы 2022 жылы TSMC акцияларын $4,1 млрд-қа сатып алып, бір тоқсаннан кейін пакеттің 86%-ын сатып жіберді.
• Су. Синьчжудағы зауыттар күніне шамамен 150 мың тонна су тұтынады — бұл қаланың бүкіл сумен жабдықтауының шамамен 10%-ы.

Ақша

TSMC-нің соңғы жылдардағы өсуі мынадай (CompaniesMarketCap деректері бойынша долларлық түсім):

• 2021 — $57,4 млрд;
• 2022 — $73,9 млрд;
• 2023 — $70,5 млрд (осы жылдардағы жалғыз құлдырау);
• 2024 — $88,3 млрд;
• 2025 — шамамен $122 млрд (+35,9%), таза пайда — шамамен $55 млрд.

2026 жылдың екінші тоқсанында түсім $40,2 млрд болды, бұл бір жыл бұрынғыдан 36% көп, ал таза пайда 77%-ға өсті. Жалпы маржа — 67,7%, таза маржа — 55,6%: әр түскен доллардың жартысынан астамы пайда болып қалады. Үшінші тоқсанға компания $44,6–45,8 млрд болжайды. 2026 жылға арналған күрделі шығындар $60–64 млрд-қа дейін көтерілді.

Құрылымы бойынша TSMC әлдеқашан ЖИ компаниясына айналды: 2025 жылы түсімнің 58%-ы жоғары өнімді есептеулерге (серверлер, ЖИ үдеткіштері), 29%-ы смартфондарға, заттар интернеті мен автомобильдерге 5%-дан келді. CompaniesMarketCap бағалауынша, 2026 жылғы 3 қазанда TSMC шамамен $2,45 трлн тұрды — әлемде алтыншы орын.

Кім басқарады

2024 жылғы маусымнан бері Си-Си Вэй директорлар кеңесінің төрағасы әрі CEO (бас директор болып ол 2018 жылы тағайындалған). Ол 1953 жылы Тайваньда туған, Цзяотун ұлттық университетінде оқыған, Йельде докторлық диссертация қорғаған, Texas Instruments пен STMicroelectronics-те жұмыс істеген, ал TSMC-ге 1998 жылы вице-президент болып келген. 2024 жылы Time оны ЖИ саласындағы ең ықпалды 100 адамның тізіміне енгізді. Штаб-пәтері — Синьчжу ғылыми паркінде. 2025 жылдың соңында компанияда 90 557 адам жұмыс істеді.

Бұл сатып алушы үшін нені білдіреді

Егер сізде iPhone, Mac, GeForce бейнекартасы немесе заманауи процессоры бар ноутбук болса, ішінде TSMC-нің тайвань желілерінен шыққан чип тұрғаны анық дерлік. Сондықтан компания қуаттарының тапшылығы, Синьчжудағы жер сілкінісі немесе жаңа баждар электроника бағасына тез әсер етеді — оның ішінде Қазақстандағы дүкен сөрелерінде де. TSMC-нің өзі сатып алушылармен тікелей жұмыс істемейді: оның клиенттері — дүкендер емес, өндірушілер.

Қызықты деректер

• TSMC негізін қалаушы компанияны іске қосқанда 55 жаста еді: үлкен істі 20 жасыңда гаражда бастау міндетті емес.
• 2020 жылы TSMC чип өндірушілердің ішінде бірінші болып RE100 бастамасына қосылып, 2050 жылға қарай 100% жаңартылатын энергияға көшуге уәде берді.
• Компания даниялық Ørsted-пен теңіздегі жел электр станцияларының энергиясына 20 жылдық келісімшартқа қол қойды — бұл сол кездегі әлемдегі ең ірі корпоративтік «жасыл» энергия тапсырысы еді.
• 1994 жылдан бері компания түсімі жылына орта есеппен шамамен 17%-ға өсті.
• Тайвань биржасындағы тикері — 2330, Нью-Йоркте — TSM.
• Си-Си Вэй 2026 жылғы қаңтарда көпіршік туралы әңгімелерге қысқа жауап берді: «ЖИ шынайы — және жай ғана шынайы емес, ол біздің күнделікті өмірімізге ене бастады».

Қазір не болып жатыр (2026 жылғы қазан)

2026 жылғы 3 қазанда Илон Маск Tesla, SpaceX және xAI үшін чип шығаруы тиіс Техастағы Terafab зауытын TSMC-мен талқылап жатқанын растады. «Әзірге тек талқылау, бірақ одан бір нәрсе шығуы мүмкін», — деп жазды ол. Қызығы, сәуірде Маск Terafab жобасының өзін TSMC «соншама көп чип жасай алмайды» деп түсіндірген еді. 2026 жылғы сәуірден бері зауыттың технологиялық серіктесі 14A процесімен Intel саналатын. Екі нұсқа талқылануда: TSMC зауытқа өзі иелік етіп, басқарады, ал SpaceX ақша салып, сатып алуға кепілдік береді, немесе бақылау SpaceX-те қалады. Салалық басылымдардың деректері бойынша, келіссөздер бастапқы сатыда.

Сонымен қатар TSMC келесі A14 техпроцесін дайындап, американдық өндірісін кеңейтіп жатыр. Басты тәуекелдер өзгерген жоқ: бір уыс алып клиенттерге тәуелділік, баждар және Тайваньның Қытаймен қарым-қатынасы. Бірақ әзірге бүкіл ЖИ әлемі бір тар мойынға тіреліп тұр — ал ол тар мойын Синьчжуда.

Дереккөздер: Wikipedia — TSMC, Wikipedia — Моррис Чанг, Wikipedia — Си-Си Вэй, TSMC — компания профилі, TSMC — 2026 жылғы II тоқсан қорытындысы, TrendForce — 2026 жылғы II тоқсан нәтижелері, CompaniesMarketCap — TSMC капиталдандыруы, Focus Taiwan — Аризонаға тағы $100 млрд, Security Affairs — 2018 жылғы вирус, ANI — Terafab туралы келіссөздер