Қазақфильм

Мыңға жуық фильм, әл-Фараби даңғылындағы төрт алып павильон және тарихында эвакуацияланған «Мосфильм» де, Цой да, бұзық бала Қожа да бар. Шәкен Айманов атындағы «Қазақфильм» — Орталық Азияның басты киностудиясы әрі Қазақстанның ең даулы мәдени активі. 2026 жылы ол қайта жаңалықтарда: Абдолла Қарсақбаевтың 100 жылдығына орай студия көрерменге цифрланған классиканы қайтарып жатыр, сонымен қатар көпжылдық шығыннан, сыбайлас жемқорлық дауларынан және инфрақұрылымның тозуынан шығудың жолын іздеуде.

Шығу тегі: кинохроника студиясы (1934)

Студия өзінің ресми тарихын 1934 жылдан — Алматы кинохроника студиясынан бастайды. Алғашқы деректі фильмдер 1936 жылы шықты. Бұл — фактілер киносы еді: құрылыстар, колхоздар, мерекелер, жас республиканың оқиғалары. Ол кезде Алматыда көркем фильм өндірісі болған жоқ.

Соғыс: ОБКС және кеңес киносының 80%-ы (1941–1944)

Бәрін соғыс өзгертті. 1941 жылғы қыркүйекте Алматыда көркем фильмдер студиясы ұйымдастырылып, 15 қарашада ол эвакуацияланған «Мосфильм» және «Ленфильм» студияларымен бірігіп, Орталық біріккен киностудияға (ОБКС) айналды. 1944 жылға дейін мұнда соғыс кезіндегі барлық кеңес көркем фильмдерінің шамамен 80%-ы түсірілді. Қалаға елдің ең үздік режиссерлері, операторлары мен актерлері келді, дәл осы алаңда қазақстандық кинематографистердің алғашқы буыны өсіп шықты — олардың арасында ОБКС-те актер болып қызмет еткен жас Абдолла Қарсақбаев та бар.

1944 жылы эвакуацияланған студиялар еліне оралды, ал Алматыда техника, павильондар және үлкен киноның қалай жасалатынын біліп қалған адамдар қалды.

Ұлттық киноның тууы: 1950–1960 жылдар

Бұл дәуірдің басты тұлғалары — бүгін студия атын иеленген Шәкен Айманов, Мәжит Бегалин, Сұлтан Қожықов және Абдолла Қарсақбаев. Дәл 1950–1960 жылдары студия өз, қазақы үнімен сөйлей бастады. 1960 жылғы 9 қаңтарда ол «Қазақфильм» атауын алды.

1963 жылы Абдолла Қарсақбаев пен Тұрар Дүйсебаев Бердібек Соқпақбаевтың повесі бойынша «Менің атым Қожа» фильмін түсірді. Фильм Канн кинофестивалінің дипломын алып (1967), студияның алғашқы ірі халықаралық табысына айналды. Режиссер туралы толығырақ — Абдолла Қарсақбаев досьесінде.

Алтын қор: 1970–1980 жылдар

1970 жылы Сұлтан Қожықов Ғабит Мүсіреповтің сценарийі бойынша «Қыз Жібекті» түсірді — екі қазақ руының араздығы аясындағы махаббат туралы эпикалық хикая. Басты рөлдерді Асанәлі Әшімов, Құман Тастанбеков және Меруерт Өтекешева сомдады, фильм Қазақ КСР Мемлекеттік сыйлығын және 1972 жылы Тбилисидегі Бүкілодақтық кинофестивальдің үздік көркемдік безендіру сыйлығын алды.

Осы кезеңнің басқа белестері:

• Қарсақбаевтың «Алпамыс мектепке барады» (1976) фильмі — Ригадағы Бүкілодақтық кинофестивальдің балалар фильмдері байқауының бас жүлдесі;
• «Даладағы қуғын» (1979) — режиссер отбасының деректері бойынша, шамамен 12 млн көрермен және алты елге сатылым;
• 1984 жыл — студияға Шәкен Айманов есімі берілді.

«Қазақ жаңа толқыны» және «Ине» (1988)

1980 жылдардың соңында студияға Сергей Соловьев шеберханасының түлектері келді: Рашид Нұғманов, Абай Қарпықов, Серік Апрымов, Ардақ Әмірқұлов. Дәрежан Өмірбаев, Ермек Шынарбаев және басқалармен бірге оларды «қазақ жаңа толқыны» деп атады. Қозғалыстың бастау нүктесі — Виктор Цой басты рөлде ойнаған Нұғмановтың «Ине» (1988) фильмі: Vlast.kz дерегінше, фильмді 25 млн-нан астам көрермен тамашалаған, ал Алматы көріністері аясындағы былғары күртешелі Цой тұтас дәуірдің символына айналды.

Тәуелсіздік: аман қалу және үлкен бюджеттер (1992–2014)

КСРО ыдырағаннан кейін студия 100%-ы Мәдениет министрлігіне тиесілі мемлекеттік акционерлік қоғамға айналды. Orda.kz басылымы басшылардың ауысуын былай сипаттайды:

• Ардақ Әмірқұлов (1992–2002) — ең ұзақ мерзім, ауыр 90-жылдардағы тұрақтандыру;
• Сергей Әзімов (2002–2007) — жаңа есімдер және Orda.kz бюджетін 34 млн долларға бағалайтын «Көшпенділер» эпопеясы;
• Анар Қашағанова (2007–2008) — студияны басқарған жалғыз әйел;
• Ермек Аманшаев (2008–2014) — ең өнімді кезең және тұңғыш президент туралы «Көшбасшы жолы» эпопеясы;
• Бақыт Қайырбеков (2015–2019), Арман Әсенов (2019–2020), Ақан Сатаев (2020–2022).

Студияның өз деректері бойынша, 1991 жылдан бері оның фильмдері Канн, Берлин және Венецияны қоса алғанда 60 елдегі 250-ден астам халықаралық фестивальге қатысып, 370-тен астам марапат алған.

Модель қалай жұмыс істейді

«Қазақфильм» — Голливуд мейджоры емес, мемлекеттік өндірістік база. Студия мемлекеттік тапсырыс бойынша фильм түсіреді, павильондар мен техниканы жеке продюсерлерге жалға береді және толық цикл қызметін көрсетеді: дайындық пен түсірілім орнын іздеуден бастап постпродакшн, маркетинг және дистрибуцияға дейін. Әл-Фараби даңғылы, 176 мекенжайындағы аумақта әрқайсысы 1500 м²-ден асатын, төбесінің биіктігі жеті метрден жоғары төрт павильон жұмыс істейді.

2024–2025 жылдардан бастап модель өзгеріп келеді. Мәдениет және ақпарат министрі Аида Балаеваның сөзінше, кино саласына жыл сайынғы мемлекеттік қаржыландырудың кемінде 30%-ы тікелей «Қазақфильмге» бағытталуы тиіс. 2025 жылғы мамырда студия президенті Айдар Омаров коммерциялық фильмдер прокатынан түсетін табыстың 5–10%-ы күрделі жөндеу қорына аударылатынын хабарлады. Kinopark Kinoplexx студия аумағында екі қабаттағы шамамен 1000 м² жалға алып, оларды электр жүйесін ауыстыруды қоса толық қайта жаңартуды өз мойнына алды.

Сәтсіздіктер мен қиындықтар

Соңғы жылдар студия үшін жағымсыз жаңалықтар кезеңі болды:

• 2023 жылғы қарашада «Түркістан» бутафориялық қамалы нарықтық құнынан 44 есе арзан сатылғаны анықталды; студияның бұрынғы президенті сыбайлас жемқорлыққа күдікті деп танылды;
• 2023 жылғы желтоқсанда прокуратура ұлттық киноға бөлінген 400 млн теңге бюджет қаражатының жымқырылғанын мәлімдеді;
• 2024 жылғы маусымда студияның бұрынғы вице-президенті Серік Жұбандықов шартты жаза алды;
• 2025 жылғы ақпанда студияға 2,8 млн теңге айыппұл салынды;
• 2025 жылдың көктемінде «Қыз Жібектегі» камзолға қатысты оқиға тексерілді, содан кейін студия реквизитті қатаңырақ қадағалауға уәде берді.

Басты мәселе — ақша мен тозу. Министр Балаеваның айтуынша, студия көп жылдан бері шығынды болып отыр, ал 2025 жылғы көктемдегі косметикалық жөндеу соңғы 15 жылдағы алғашқы жөндеу болды. Басшылықтың мойындауынша, электр және инженерлік желілер 30 жылда тозған. Жеке түйткіл — мұрағат: көптеген кеңестік негативтер Мәскеудегі Госфильмофондта сақтаулы, оларды қалпына келтіру үшін сол жақта цифрлауға тура келеді.

Көрермен үшін бұл нені білдіреді

Қазақстандық көрермен үшін «Қазақфильм» — ең алдымен өз классикасына қолжетімділік. 2022 жылдан бері студия 14 фильмді қалпына келтірді, тек 2024 жылы — сегізін, олардың арасында «Қыз Жібек», «Көксерек», «Ана туралы аңыз», «Атамекен» және «Алдар Көсе» бар. Бір ғана «Қыз Жібекті» қалпына келтіру үш айға созылды. 2026 жылы, Қарсақбаевтың 100 жылдығына орай, Baiqonyr фестивалінде цифрланған «Алпамыс» көрсетілді, бұл белгілі бір деңгейді белгілейді: ескі фильмдер жақсы сапада — үлкен экранда және онлайнда.

Индустрия үшін студия — өңірдегі ең ірі түсірілім базасы әрі шетелдік продакшндарға арналған әлеуетті алаң. Прокаттан үлес пен жеке жалгерлерге негізделген жаңа модель жұмыс істесе, Қазақстанда 30 жыл бойы жетіспеген нәрсе пайда болады: өзін-өзі ақтайтын ұлттық студия.

Ақша

«Қазақфильм» 100% Мәдениет және ақпарат министрлігіне тиесілі. Ірі БАҚ-та түсім мен пайда туралы ашық есеп жоқ; министр студияның шығынды екенін ашық мойындайды. Негізгі қаражат көзі — кино өндірісін мемлекеттік қаржыландыру, оған қоса павильондарды жалға беру және қызметтер. Мемлекет басшысы отандық кинематографтың дамуы ерекше бақылауда болатынын мәлімдеді, ал 2023 жылы «Қазақфильм» ұлттық киностудия мәртебесін алды.

Кім басқарады

2023 жылғы 28 шілдеден бастап студияны актер және продюсер Азамат Сатыбалды басқарды — ол бұрын ҚазҰӨА ректоры және Мүсірепов атындағы Жасөспірімдер театрының директоры болған. 2024 жылғы 1 тамызда ол кететінін жариялап, президенттің міндетін уақытша атқарушы болып Айдар Омаров тағайындалды. 2025 жылғы мамырдағы жарияланымдарда ол енді студия президенті ретінде аталады. Министр Балаева студияны актерлер мен режиссерлер емес, кәсіби бизнес-менеджерлер басқаруы керек екенін атап өтті.

Қызықты деректер

• Бүкіл тарихында студия 959 фильм — көркем, деректі және анимациялық фильмдер шығарды (ресми сайт деректері).
• 2026 жылғы қазанда «Қазақфильмнің» Жұлдыздар аллеясында Абдолла Қарсақбаевтың 100 жылдығы атап өтілді.
• 2008–2014 жылдары студия Нұрсұлтан Назарбаев туралы «Көшбасшы жолы» эпопеясын шығарды; Азамат Сатыбалды — Қазақстанның екі президентін де сомдаған жалғыз актер.
• Студия мұрағатында Қарсақбаев фильмдерінің дыбыс жолдары жоқ — бұл туралы 2020 жылы режиссердің отбасы ашық мәлімдеді.
• 2025 жылы «Менің атым – Қожа» фильмінің жалғасы жарияланды — Соқпақбаев кейіпкерлері ересейген күйде көрсетілді.

Қазір не болып жатыр (2026)

Студия бір мезгілде екі режимде өмір сүруде. Біріншісі — мерейтойлық: Қарсақбаевтың 100 жылдығы, мұрағаттарды цифрлау, классиканы көрсету. Екіншісі — реформалық: инженерлік желілерді прокат есебінен жөндеу, Kinopark сияқты жалгерлер, мемлекеттік қаржыландырудың кепілдендірілген үлесі және бизнес-басқаруға бет бұру. 2026 жылғы басты сұрақ — «Қазақфильм» кеңестік даңқ музейінен Еуропа мен Азия продюсерлері келгісі келетін жұмыс істейтін студияға айнала ала ма.

Дереккөздер: «Қазақфильмнің» ресми сайты, Vlast.kz — «қазақ жаңа толқыны», Inbusiness.kz — қазақстандық кинематограф тарихынан, Kazakhcinema.kz — студия туралы, Orda.kz — студия басшылары, Kapital.kz — 2024 жылғы басшылық ауысуы, Kapital.kz — «Қазақфильм» жаңалықтары, Kursiv — министр студияның жағдайы туралы, Zakon.kz — прокат табысынан күрделі жөндеу қоры, Informburo — 2025 жылғы студия жаңалықтары, Қазинформ — «Қыз Жібекке» 40 жыл, 24KZ — алтын қор фильмдерін қалпына келтіру, Tengrinews — Қарсақбаев отбасының мұрағат туралы үндеуі, «Казахстанская правда» — студия басшысы Президент қабылдауында