Семей орманы: Ертіс бойындағы таспа ормандар және олардың бүгінгі жайы

«Семей орманы» — Абай облысындағы мемлекеттік орман табиғи резерваты: Семейді айнала Ертіс бойымен созылып жатқан 654 мың гектарға жуық қарағайлы таспа орман, дала және құм. Бұл — елдің шығысындағы ең ірі орман алқаптарының бірі әрі соңғы жылдары қазақстандық экологияның ең ауыр тақырыбы: 2023 жылы мұнда тәуелсіз Қазақстан тарихындағы ең сұмдық орман өрттерінің бірі болды, 2026 жылдың шілдесінде орман қайта жанды, ал 2026 жылдың қазанында ҰҚК заңсыз ағаш кесу схемасы бойынша тергеу бастады. Бұл қандай жер, оны неге көру керек және мәселенің бір бөлігіне айналмау үшін оған қалай бару керегін айтамыз.

«Семей орманы» деген не және ол қайда орналасқан

Резерват Абай облысында (2022 жылға дейін — Шығыс Қазақстан облысы) орналасқан, бірнеше ауданды және Семей қаласының маңын қамтиды. Аумағы — шамамен 654 мың гектар, бұл Алматыдан он есеге жуық үлкен.

Басты байлығы — Ертіс өңірінің таспа ормандары. Бұл ежелгі өзен арналарының құмды жерлерінде жіңішке әрі ұзын жолақ болып өсетін қарағайлы ормандар. Мұндай пішіндегі орман әлемде сирек кездеседі, ал «Семей орманы» олардың Қазақстандағы ең үлкен бөлігін қорғайды.

Аздап тарих

Резерват Үкіметтің 2003 жылғы 22 қаңтардағы № 75 қаулысымен құрылды. Оған бұрын Семей Ертіс өңірінде жұмыс істеген он мемлекеттік орман шаруашылығы мен жануарлар дүниесін қорғау мекемесі біріктірілді. 2005 және 2008 жылдары резерватқа жаңа жерлер қосылды.

Резерват мәртебесі — құлыптаулы мұражай емес. Мұнда табиғатты қорғау, орманды қалпына келтіру және шектеулі шаруашылық бірге жүреді, сондықтан «Семей орманында» филиалдар мен орманшылықтар жұмыс істейді: Бородулиха, Семей, Жаңа Шүлбі және басқалары.

Табиғаты: мұнда не өседі, кім мекендейді

Өсімдіктер

Орманның негізі — кәдімгі қарағай, оның қасында қайың мен көктерек өседі. Резерватта 61 тұқымдасқа жататын 344 өсімдік түрі сипатталған: мұнда дала да, орман да, құм да, бұталы алқаптар, шалғын мен сулы-батпақты жерлер де бар. Пейзажы да сондай: қарағай арасымен жүріп келе жатып, бірнеше шақырымнан кейін ашық далаға немесе құм төбелерге шығасыз.

Аңдар мен құстар

Орманда елік, бұлан, жабайы шошқа, түлкі мен қоян бар. Бірақ резерваттың басты мақтанышы — Қазақстанның Қызыл кітабына енген құстар:

• қара дегелек;
• сұңқылдақ аққу;
• балықшы торғай (скопа);
• бүркіт пен ақ құйрықты субүркіт;
• ителгі мен лашын;
• безгелдек.

Резерват арқылы өтетін Ертіс суларында Қызыл кітаптағы сібір бекіресі мен таймен де кездеседі.

2023 жылғы өрт: бәрін өзгерткен қасірет

2023 жылғы 8 маусымда резерватта орман өрті басталып, шамамен 60 мың гектарды шарпыды. Орман шаруашылығының 14 қызметкері қаза тапты — оларды өрт сөндіру кезінде жалын қоршап алды.

2024 жылдың мамырында сот резерват директоры мен Жаңа Шүлбі филиалының басшысын 7 жылға бас бостандығынан айырды: сот тұжырымы бойынша, олар өрт сөндіруді тиісінше ұйымдастырмаған, жағдайды дұрыс бағаламаған және адамдардың қауіпсіздігін қамтамасыз етпеген. 2024 жылдың тамызында апелляция үкімді өзгеріссіз қалдырды.

Орман қалай қалпына келтіріліп жатыр

2023 жылдан кейін қалпына келтіру ісіне едәуір күш жұмсалды. Тек 2025 жылдың өзінде Абай облысында 21 миллионнан астам қарағай көшеті отырғызылды. Бірақ бұл тез бітетін іс емес: Экология министрлігінің бағалауынша, көшеттің 40–50%-ы ғана тамыр жаяды, ал күйген жерде толыққанды орман қайта өсуі үшін 30–40 жыл керек.

Сонымен қатар орман күзеті қайта жарақтандырылды: резерват 53 жаңа өрт сөндіру көлігін, 40 шағын орман патрульдік кешенін және 10 тракторды алды, өрт мұнараларына бақылау камералары орнатылды.

Қазір не болып жатыр (2026 жылғы қазан)

2026 жылғы шілдедегі өрт

2026 жылғы 16 шілдеде Бородулиха филиалының Камышенка орманшылығында өрт шықты. Оны сөндіруге 805 адам, 194 техника және 8 тікұшақ шығып, тікұшақтар 800 тоннаға жуық су төкті. 370 гектар орман жанды. 2023 жылмен салыстырғанда бұл аз, ал Экология министрлігі мұны жаңа техникамен тікелей байланыстырады: шағын патрульдік көліктер өрт ошағына 7–8 минутта жетеді.

Ағаш кесу ісі

2026 жылғы 2 қазанда ҰҚК мен Бас прокуратура ҚК-нің 366-бабының 3-бөлігі (пара алу) бойынша сотқа дейінгі тергеу жүріп жатқанын хабарлады. Тергеу нұсқасы бойынша, резерват қызметкерлері ақшаға құнды орман учаскелеріне заңсыз ағаш кесіп, сатуға рұқсат берген. Тінту кезінде бухгалтерлік құжаттар, учаскелерді бөлу туралы жазбалар және қолма-қол ақша алынды. Күдіктілердің аты-жөні жарияланбайды; сот үкімі шыққанға дейін олар кінәсіз деп саналады.

Заңсыз ағаш кесу — орманның ескі дерті: мұнда санитарлық тазарту сылтауымен сау ағаштар талай рет шығарылған.

Оған баруға бола ма

Болады, бірақ бұл Бурабай секілді курорт емес: туристерге арналған инфрақұрылым аз, артықшылығы да осында. Тыныштық, қылқан жапырақтың иісі, орман ортасындағы құм төбелер және соқпақта елік көріп қалу мүмкіндігі — ығы-жығы адамсыз, жүгері сататын шатырларсыз.

Сапар алдында білу керегі:

• Бұл — ерекше қорғалатын табиғи аумақ. Кез келген жерде еркін жүруге болмайды — ашық учаскелер мен бағыттарды резерваттың өзінен нақтылаңыз: Семей, Тұқтабаев көшесі, 19, телефон +7 (7222) 77-71-46.
• Аптап ыстықта орманға кіруге тыйым салынады. Өрт қаупі төтенше жоғары кезеңде резерват орманға баруға тыйым салады — мысалы, 2022 жылдың қыркүйегінде +38 °C ыстықта солай болды. Жазда сапар алдында тыйымның бар-жоғын міндетті түрде тексеріңіз.
• Ең қолайлы уақыт — көктемнің соңы мен күздің басы: ыстық азырақ, өрт қаупі төменірек.
• Ыңғайлы аяқ киім, су, репеллент пен дүрбі алыңыз: құс мұнда ойлағаннан көп.

Не істеуге болмайды

• орманда от жағуға және темекі шегуге;
• қоқыс, әсіресе шыны тастап кетуге: ыстықта ол линза секілді әсер етеді;
• бұтақ сындырып, өсімдік жұлуға;
• жол жоқ жерге көлікпен немесе квадроциклмен кіруге;
• жабық аймақтарға кіруге.

Орман өрттерінің көбі адамнан басталады: сөндірілмеген от, темекі тұқылы, тастай салған бөтелке. 2023 жылдан кейін мұны мұнда тым жақсы түсінеді.

Мұның маңызы неде

Таспа ормандар құмды ұстап тұрады, шаңды дауылдарды тежейді және Ертіс өңірінің шұғыл континенттік климатын жұмсартады. Семей мен маңайындағы ауылдар үшін бұл жұмыс орны да: орманшылар, өрт сөндірушілер, көшетханалар. Мұндай орманды жоғалту оңай, ал қайта өсіру — тұтас бір буынның ғұмырлық ісі.

Егер сізге далалық қорықтар жақын болса, Наурызым қорығы туралы оқыңыз — онда да реликті қарағайлы ормандар бар, тек дала ортасында.