Наурызым қорығы: не көруге болады және қалай жетуге болады

Наурызым қорығы — Қостанай облысындағы ерекше аймақ: мұнда бетегелі дала, реликті қарағайлы ормандар және көктем мен күзде жүздеген мың құс аялдайтын тұзды көлдер бір аумақта қатар жатыр. Қорық ЮНЕСКО-ның «Сарыарқа — Солтүстік Қазақстанның даласы мен көлдері» нысанына кіреді. Оған тек гидпен, алты экосоқпақтың бірімен баруға болады, ал ең қолайлы уақыт — мамыр мен қыркүйек: жазда өрт қаупіне байланысты аумақ жабылады.

Наурызым туралы қысқаша

• Қайда: Қостанай облысының Наурызым және Әулиекөл аудандары, орталық үйі — Қостанайдан шамамен 200 км оңтүстікте орналасқан Қарамеңді ауылында.
• Аумағы: үш учаскеде 191 381 га — Наурызым (139 714 га), Сыпсын (38 720 га) және Терсек (12 947 га). Күзет аймағымен бірге — шамамен 3 мың км².
• Мәртебесі: республикалық маңызы бар қорық, ХТҚО бойынша ең жоғары қорғау санаты (Ia), 2008 жылдан ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік мұрасы, 2009 жылдан Рамсар сулы-батпақты алқабы.
• Тіршілігі: жоғары сатыдағы өсімдіктердің 687 түрі, 280-ге жуық құс түрі, сүтқоректілердің 44–47 түрі, балықтың 10 түрі.
• Қашан бару керек: мамыр және қыркүйек.

Тарихы: бір кездері жабылып қалған қорық

Наурызым — елдегі ең көне қорықтардың бірі. 1930 жылдардың басында бұл даланы профессор Франц Шиллингер бастаған экспедиция зерттеп, ірі дала қорығына таптырмас орын деп таныды. Құру туралы қаулы 1931 жылғы 30 маусымда шықты, ал 1934 жылы қорық Қазақ АКСР деңгейінде ресімделді. Ол кезде аумағы 250 мың гектарға, кейін 320 мың гектарға дейін жетті.

1951 жылы, кеңестік қорықтарды «оңтайландыру» науқаны кезінде, Наурызым жабылып, орнына орман шаруашылығы құрылды. Қорықты бұрынғы учаскелері мен көлдерімен қайта қалпына келтіру тек 1966 жылы мүмкін болды. Бүгінде бұл — ең қатаң режимдегі ерекше қорғалатын табиғи аумақ.

Үш учаске және климат

Қорық биіктігі 120–125 метр үстіртте жатыр және бір-бірінен 9–14 км қашықтықтағы үш учаскеге бөлінген:

• Наурызым — негізгі учаске: Ақсуат және Сарымойын тұщы әрі тұзды көлдер жүйесі, сулы шалғындар, Наурызым орманы, Аққансай дала өзені.
• Сыпсын — қайың-көктерек шоқ ормандары, құрғақ шалғындар, бетегелі дала және Наурызым-Қарасу өзенінің жайылмасындағы батпақты көлдер.
• Терсек — ежелгі Тұран теңізінің түбінде өскен шоқ қарағайлы орман және Дана-Бике өзені аңғарындағы беткейлі бетегелі дала.

Климаты күрт континенттік. Қаңтарда орташа −18 °C, аяз −45 °C-қа дейін жетеді, қар қараша соңынан наурыз соңына дейін жатады, ал жер бір метрге жуық тереңдікке дейін қатады. Жазда орташа +24 °C, ең ыстық күндері +41 °C-қа дейін көтеріледі, ылғалдылық 30%-дан да төмендейді. Жылына шамамен 230 мм жауын-шашын түседі, күн 2000 сағаттан астам шуақ шашады. Осындай қатал жағдайдан алуан түрлі ландшафт қалыптасқан: сортаңнан бірер шақырым жерде қарағайлы орман тұр.

Өсімдіктер: мұз дәуірінен қалған қарағайлар

Қорықта жоғары сатыдағы өсімдіктердің 687 түрі тіркелген. Басты байлығы — реликті қарағайлы ормандар: оңтүстік дала үшін қарағай, қайың мен көктерек сирек құбылыс, ал мұнда олар ғасырлар бойы өсіп тұр. Биік, жарық, қылқан иісі аңқыған Наурызым орманы — қорықтың ең көрікті жері.

Далада қау, бетеге, жусан мен алуан шөп басым, ал мамырда бәрі гүлге оранады. Жергілікті эндемиктердің бірі — қырғыз қайыңы, Қызыл кітапқа енген өсімдіктер қатарында — Шренк қызғалдағы мен дөңгелек жапырақты шық шөп. Мұның бәрі бағбансыз өседі: қорық — ботаникалық бақ емес, мұнда табиғат өз заңымен өмір сүреді.

Аңдар мен құстар

Дала дегеніміз тек шөп пен тыныштық деп ойласаңыз, Наурызым бұл пікіріңізді тез өзгертеді. Мұнда құстың 280-ге жуық түрі, оның ішінде 40-тан астам сирек түрі, сүтқоректілердің 45-ке жуық түрі, бауырымен жорғалаушылар мен қосмекенділер, балықтың 10 түрі және омыртқасыздардың мыңнан астам түрі тіркелген.

Ең құнды құс — ақ тырна, яғни Сібір ақ тырнасы. Ол — планетадағы ең сирек тырналардың бірі, ал Наурызым оны қорғауға арналған халықаралық аумақтар желісіне кіреді: қорық көлдері оның қоныс аудару жолындағы аялдама болып табылады.

Ақ тырнадан бөлек, мұнда дала қыраны, бүркіт, дуадақ пен безгелдек ұя салып, аң аулайды. Көктем мен күзде көлдерге жүздеген мың қаз, үйрек пен балшықшы құс қонады — бердвотчерлер үшін бұл елдің солтүстігіндегі ең жақсы орын.

Аңдардан қасқыр, қарсақ, түлкі, борсық, елік, бұлан, жабайы шошқа, сілеусін, дала сасықкүзені мен суыр мекендейді. Кейде даладан киік үйірі өтеді. Көлдерде мөңке, оңғақ және шортан бар.

Мұның бәрін неге қорғау керек

Наурызым — Еуразиядағы дала, қарағайлы орман және көл жүйелері бір аумақта бастапқы қалпына жуық сақталған санаулы жерлердің бірі. Дәл осы әралуандық оны ЮНЕСКО тізіміне енгізді.

Қорық ғалымдары ондаған жыл бойы «Табиғат шежіресін» жүргізіп келеді: суда жүзетін құстарды санайды, қыран ұяларын және суыр колонияларын бақылайды, өрттен кейін орманның қалай қалпына келетінін тіркейді. Бұл — Қазақстандағы дала туралы ең ұзақ бақылау қатарларының бірі.

Наурызым қорығына қалай баруға болады

Жай келіп серуендеу мүмкін емес: қорық — қатаң режимдегі аумақ, оған тек ұйымдасқан түрде, ілесіп жүретін маманмен кіргізеді. Аумақта алты экосоқпақ бар — екеуі ағартушылық, төртеуі ғылыми. Ең танымалы Терсек орманына апарады және екі күнге есептелген. Танысу 2012 жылдан жұмыс істеп тұрған визит-орталықтан басталады; бағыттарда шатырлар, киіз үйлер мен үйшіктер бар, үй тамағымен — борщ, бауырсақ, шөп шайымен — тамақтандырады.

Сапарды Қарамеңдідегі қорық әкімшілігімен алдын ала келісу немесе туроператор арқылы брондау қажет. Құны мен бағдарламасы бағытқа байланысты — брондау кезінде нақтылаңыз.

Көлікпен

Қостанайдан Қостанай — Қарамеңді тасжолымен үш сағаттай жол. Қорыққа баратын жол жөнделген, бірақ жол бойындағы сервис аз: жанармай мен суды алдын ала алыңыз.

Автобуспен

Қостанайдан Қарамеңдіге қалааралық автобус қатынайды. Әрі қарай — жергілікті такси немесе трансфер, оны қорықпен алдын ала келіскен дұрыс.

Турмен

Қостанайдан ұйымдастырылатын турлар әдетте жолды, тамақты және биолог-экскурсоводты қамтиды. Логистикамен айналысқыңыз келмесе, бұл ең оңай жол.

Қашан бару керек

Жазда Наурызым туристерге жабық: бұл өрт қаупі жоғары маусым, құтқарушылар ешкімді өткізбейді. Сондықтан екі мүмкіндік бар — мамыр мен қыркүйек. Мамырда дала гүлдеп, құстар ұшып өтеді, қыркүйекте орман алтынға боялып, көлдерде ұшып кетер алдындағы үйірлер жиналады.

Өзіңізбен бірге алыңыз:

• ыңғайлы треккинг аяқкиімін — көп жүруге тура келеді;
• дүрбі — онсыз қыран мен елікті көру қиын;
• ұзын объективті камера;
• термос, жеңіл тамақ және су;
• желден қорғайтын күрте және масаға қарсы құрал — көл жағасында олар әрдайым бар.

Наурызым туралы мифтер

«Қорыққа аяқ басуға болмайды»

Келісімсіз болмайды. Гидпен экосоқпақ бойынша — болады, бағыттар соған арналып жасалған.

«Онда тек дала ғана бар»

Онда қарағайлы ормандар, қайың шоқтары, тұщы және тұзды көлдер, сирек құстар бар. Табиғат атласы, тек тірі күйінде.

«Бұл тек ғалымдарға қызық»

Аспандағы ақ тырнаны немесе тұзды көл үстіндегі күн батуын бағалау үшін биолог болу шарт емес. Фотографтарға, бердвотчерлерге және қала күйбеңінен шаршағандардың бәріне мұнда ұнайды.

Наурызым — жаппай туризмге арналған жер емес. Бұл тыныштықты естігісі, қылқан иісін жұтқысы және жолсілтемелерде жазылмаған Қазақстанды көргісі келетіндерге арналған сапар.

Дереккөздер: Казахстанская правда — «Притяжение Наурзума», 2026 жылғы қыркүйек, 24.kz — қорықтағы экотуризм, Qazaq Geography — қорық туралы анықтама, Wikipedia — Naurzum Nature Reserve