Алматыдағы Республика алаңы: тарихы, не көруге болады және қалай жетуге болады

Республика алаңы — Алматының басты алаңы, Сәтбаев көшесінде, Назарбаев даңғылы мен Желтоқсан көшесінің арасында орналасқан. Мұнда Тәуелсіздік монументі тұр, 1986 жылы жастар осы алаңға наразылыққа шықты, 2022 жылғы қаңтарда әкімдік ғимараты осында өртенді. Ал 2026 жылдың шілдесінен бастап бұл 4,5 гектарлық жаңа қалалық бақ: бұрынғы ретсіз тұрақтың орнында енді ағаштар, субұрқақтар мен амфитеатрлар бар.

Тарихы: Жаңа алаңнан Республика алаңына дейін

Алаң 1980 жылы Дінмұхамед Қонаевтың шешімімен Қазақ КСР-інің 60 жылдығына орай салынды. Атауы дәуірмен бірге өзгеріп отырды:

• 1980 — Жаңа алаң;
• 1982 — Брежнев атындағы алаң;
• 1988 жылғы 1 сәуір — қайтадан Жаңа алаң;
• 1990 жылғы 23 мамыр — Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің шешімімен Республика алаңы.

Оңтүстік жағында 1979 жылы Қазақстан Компартиясының Орталық Комитеті үшін салынған ғимарат тұр. Партия басшылығы онда 1991 жылға дейін отырды, қазір мұнда Алматы әкімдігі жұмыс істейді. Ғимарат республикалық маңызы бар сәулет ескерткіші саналады. Алаңның өзі де қала құрылысы ескерткіштерінің тізімінде болған, бірақ 2015 жылы одан шығарылды.

Желтоқсан және 2022 жылғы қаңтар

1986 жылғы 16 желтоқсанда Қонаев қызметінен босатылып, республика басшылығына бұрын Ульянов облыстық комитетін басқарған Геннадий Колбин қойылды. Келесі күні жастар алаңға шықты. Наразылық екі күнге созылды, сол кезде қанша адам қаза тапқаны әлі күнге дейін нақты белгісіз. Желтоқсан оқиғасын еске алу үшін 2006 жылы Желтоқсан көшесінде «Тәуелсіздік таңы» монументі ашылды, жыл сайын 16 желтоқсанда оның басында рәсім өтеді.

2022 жылғы қаңтарда алаң тағы да оқиғалардың ортасында қалды. 5 қаңтарға қараған түні әкімдік ғимаратына өрт қойылды, кейін ол қалпына келтірілді. 2022 жылғы желтоқсанда алаңда қаңтар оқиғасының құрбандарына арналған «Тағзым» мемориалы ашылды. Бұл ақ және қара граниттен, тақтатастан жасалған сатылы кешен, стелалары тікелей субұрқақтардың ішінде тұр. Авторлары — сәулетшілер Алексей Ивженко мен Гайни Сағидуллаева.

Тәуелсіздік монументі

Монумент 1996 жылғы 16 желтоқсанда, Тәуелсіздіктің бес жылдығына орай ашылды. Авторы — Шоқан Уәлихановтың ұрпағы, сәулетші Шот-Аман Уәлиханов. Стеланың биіктігі шамамен 28 метр, ұшар басында қанатты қар барысының үстінде Алтын адам тұр. Бұл Есік қорғанынан табылған сақ жауынгеріне сілтеме, елдің басты нышандарының бірі. Етегінде Қазақстан тарихының негізгі кезеңдері бейнеленген қола барельефтер бар.

2025–2026 жылдары не өзгерді

2025 жылы қала субұрқақтарды күрделі жөндеуден өткізді: жұмыс мамырдан қазанға дейін жүрді. 2026 жылдың жазында ауқымды абаттандыру аяқталды, 10 шілдеде әкімдік бірінші кезеңнің дайын екенін хабарлады. Бұған дейін алаңның басым бөлігі күніне 500-ге жуық көлік тұратын тұрақ еді. Не істелді:

• биіктігі 6 метрден асатын 250-ге жуық ірі ағаш, 80 мыңға жуық бұта мен көпжылдық өсімдік, көгалдар мен беде алаңқайлары отырғызылды. Жобалаушылардың айтуынша, бірде-бір ескі ағаш кесілмеген;
• ескі субұрқақтар жөнделді, сәндік су айдындары мен үстімен жүруге болатын интерактивті субұрқақтар қосылды — балаларға әсіресе ұнайды;
• балалар алаңдары, екі амфитеатр, серуен жолдары, орындықтар, велотұрақтар және қоғамдық дәретханасы бар павильондар салынды;
• 129 жаңа шам және кешкі уақытта ағаштарды жарықтандыру орнатылды;
• алаңның дәл жанында жаңа аялдама, қосымша бағдаршамдар және реттелетін өткелдер пайда болды;
• нөсер кәрізі жаңартылды, көгалдар ұңғымалардан алынатын техникалық сумен суарылады.

Тұжырымдаманы британдық LDA Design бюросы жасады, оны Алматыға жергілікті Garden Architect компаниясы бейімдеді. Алаң — Сәтбаев көшесін қайта жаңартудың бірінші кезеңі: Луганский көшесінен Байзақов көшесіне дейінгі 3,7 км учаскені 2026 жылдың соңына дейін бітіреміз деп отыр. Жалпы құнын әкімдік барлық жұмыс аяқталған соң жариялайды.

Алаңдағы іс-шаралар

• Жаңа жыл. Әдетте мұнда қаланың басты шыршасы қойылып, жәрмеңкелер мен сахналар ашылады.
• Наурыз. Халық серуені, киіз үйлер, ұлттық тағамдар мен концерттер.
• 16 желтоқсан. Тәуелсіздік монументінің басында ресми рәсімдер өтеді, кешке мерекелік бағдарламалар болады.
• Қалалық шаралар. Фестивальдер, жүгіру жарыстары, флешмобтар: алаң кең, сахна мен көрермен аймағы тез құрылады.

Нақты шаралардың афишасын Алматы әкімдігінің сайты мен әлеуметтік желілерінен қараңыз: бағдарлама мен өтетін орын жыл сайын өзгеріп отырады.

Маңында не көруге болады

Орталық мемлекеттік музей

Елдің ең ірі тарихи музейі көгілдір күмбезді ғимаратта, Самал-1 шағын ауданында орналасқан. Алаңнан жоғары қарай жаяу 20 минуттай жүресіз. Ішінде көне қорғандардан бастап кеңес дәуіріне дейінгі экспозиция бар. Бұрын бармаған болсаңыз, Қазақстан тарихын бір-екі сағатта шолып шығудың ең жақсы жолы осы.

Республика сарайы

Қаланың басты концерт залы Достық пен Абай даңғылдарының қиылысында тұр, кейінгі кеңестік модернизмнің айқын үлгісі. Мұнда ірі концерттер мен шоуларға барады, ал кіреберістегі алаң — қаладағы кездесудің үйреншікті орындарының бірі.

Көктөбеге апаратын аспалы жол

Төменгі бекет Республика сарайының қасында, алаңнан жаяу 20 минуттай жерде. Көтерілу бірнеше минутқа созылады, жоғарыдан қала алақандағыдай көрінеді. Бағасын, жұмыс кестесін және аспалы жолдан басқа баламаларды жеке материалда талдадық.

Балалар ғылыми музейі — жақында

2022 жылғы қаңтарда зардап шегіп, 2023 жылы мемлекетке өткен бұрынғы «Алмалы» сауда-ойын-сауық орталығының орнында Алматыдағы тұңғыш балалар ғылыми музейі салынып жатыр. Оны Science Centre Singapore орталығымен бірге жасап жатыр. Алғашында 2026 жылғы 1 маусымға дейін ашамыз деген, енді жыл соңына дейін ашуды уәде етіп отыр.

Ескі орталықты аралауды жалғастырғыңыз келсе, «Алтын шаршы» туралы гидімізге көз салыңыз, ал қаланың қалай құрылғанын түсіну үшін Алматы аудандары туралы материалды оқыңыз.

Қалай жетуге болады

• Қоғамдық көлік. Абаттандырудан кейін алаңның жанында жаңа аялдама пайда болды. Бағыттар мезгіл-мезгіл өзгеретіндіктен, оларды 2ГИС немесе Onay қосымшасынан тексерген ыңғайлы. Ең жақын метро бекеті — «Абай», одан жаяу 15 минуттай.
• Такси. Орталықтың ішінде — 10–15 минут, әуежайдан кептеліс болмаса — 30–40 минут. Қарбалас уақытта Сәтбаев пен Достықта уақытты артығымен есептеген жөн.
• Жеке көлік. Алаңдағы бұрынғы тұрақтың басым бөлігін бақ алды, сондықтан орынды көршілес көшелерден іздеуге тура келеді. Орталықтағы тұрақ ақылы, төлем паркоматтар мен қосымшалар арқылы жасалады. Демалыс және мереке күндері көлікті алыстау қалдырып, жаяу жүрген оңай.
• Жаяу немесе самокатпен. Орталық аудандардан — 20–25 минут. Алаңда велотұрақтар бар.