Novo Nordisk

Novo Nordisk — жүз жыл бойы инсулин шығарып, кейін әлемді укол арқылы арықтауға үйреткен дат компаниясы. Оның семаглутиді Ozempic, Wegovy және Rybelsus деген атпен сатылады, ал семіздікке қарсы кез келген жаңа дәрі енді дәл соған салыстырылады: 2026 жылғы қазанда Regeneron өз антиденесі семаглутид қабылдап жүрген адамдардың бұлшықет жоғалтуын екі есе азайтқанын көрсетті. Ал Novo-ның өзі екі жылда шамамен 650 млрд долларлық шыңнан ауыр қайта құрылымдауға дейін жетті: бас директор ауысты, 9000 қызметкер қысқарды, 2017 жылдан бергі алғаш рет сатылым төмендейді деген болжам жарияланды, Eli Lilly-мен тартыс күшейді. Даттар GLP-1 негізінде империяны қалай құрғанын және ол неге жарықшақ бергенін талдаймыз.

Шығу тегі: екі инсулин зауыты және бір жанжал

Оқиға 1922 жылы басталады: дат Нобель сыйлығының лауреаты Август Крог инсулин жаңа ғана ашылған Торонтоға барып, оны Солтүстік елдерде өндіруге рұқсат алады. 1923 жылы Крог дәрігер Ханс Кристиан Хагедорнмен және фармацевт Август Конгстедпен бірге Nordisk Insulinlaboratorium компаниясын құрды.

Көп ұзамай жанжал шықты: 1924 жылы зертханадан техник Торвальд Педерсен жұмыстан шығарылды. Ол інісі Харальдпен бірге кетіп, 1925 жылы өз компаниясын — Novo Terapeutisk Laboratorium ашты. Осылайша шағын Данияда алпыс жылдай әлемдік нарықта бәсекелескен екі инсулин өндірушісі пайда болды.

• 1926 жылы Nordisk инсулиннен түскен пайданы ғылымға жұмсайтын Nordisk Insulinfond қорын құрды.
• 1941 жылы Novo зерттеушілері инсулин өндірісінен қалған жануар бездерінен өнеркәсіптік ферменттер алуға болатынын анықтады — компанияның екінші бизнесі осылай пайда болды.
• 1951 жылы Педерсен ағайынды Novo-ны өз қорына берді.
• 1969 жылы Калуннборгта Арне Якобсен жобалаған зауыт ашылды — уақыт өте келе ол әлемдегі ең ірі инсулин фабрикасына айналды.

1989: бірігу және Novo Nordisk-тің дүниеге келуі

1989 жылы екі қордың кеңестері бірігуге келісті. Компаниялар Novo Nordisk A/S болып, ал қорлар Novo Nordisk Foundation болып бірікті. 2000 жылы ферменттер бағыты жеке Novozymes (қазіргі Novonesis) компаниясына бөлінді, ал Novo Nordisk таза фармацевтика болып қалды: қант диабеті, семіздік және сирек аурулар. Бас кеңсесі — Копенгаген маңындағы Багсвердте.

Модель қалай жұмыс істейді: компанияның иесі — қор

Novo Nordisk-ті түсінудің кілті — оның иесі. Novo Nordisk Foundation инвестициялық еншілес компаниясы Novo Holdings арқылы биржада саудаланбайтын А класындағы барлық акцияға және В акцияларының бір бөлігіне иелік етеді. Жалпы алғанда бұл капиталдың шамамен 28%-ы және дауыстардың шамамен 77%-ы. Яғни ешбір белсенді инвестор компанияны сатып ала алмайды немесе оған өз стратегиясын таңа алмайды: соңғы сөз әрқашан қорда.

Қордың өзі — әлемдегі ең ірі қайырымдылық қорларының бірі. Wikipedia деректері бойынша, оның активтері 2025 жылдың соңында 694 млрд крон болды, ал бір жыл бұрын 1,06 трлн крон еді: құлдыраудың басты себебі — Novo Nordisk акцияларының екі есеге жуық арзандауы. Novo Holdings сондай-ақ Novonesis-ті және тағы 170-ке жуық компанияны бақылайды. 2024 жылы дәл Novo Holdings келісімшарттық өндіруші Catalent-ті 16,5 млрд долларға сатып алды, ал Novo Nordisk одан үш зауытты 11 млрд долларға алды — семаглутидті құятын орын керек болды.

Компания екі нәрседен ақша табады: өмір бойы ем қажет ететін созылмалы аурулардан және тез көшіріп алу мүмкін емес өндірістік қуаттардан. 2025 жылғы сатылымның шамамен 94%-ы «Семіздік және қант диабеті» бағытына тиесілі.

GLP-1-ге апарған жол: лираглутидтен семаглутидке дейін

GLP-1 — ішекте түзілетін гормон, ол инсулин бөлінуін ынталандырып, тәбетті басады. Мәселе табиғи GLP-1 ағзада бірнеше минутта ыдырап кететінінде еді. Novo Nordisk ғалымдары оны тұрақты етуді жылдар бойы үйренді.

2009–2014: лираглутид

Алғашқы табыс лираглутид болды. 2009 жылы оны Еуропада, 2010 жылы АҚШ-та 2-типті қант диабетін емдеуге арналған Victoza деген атпен мақұлдады. Дәріні күніне бір рет егетін, ал пациенттердің салмағы байқалып төмендейтін. 2014 жылы FDA сол лираглутидті жоғары дозада Saxenda ретінде — енді семіздікке қарсы дәрі ретінде мақұлдады.

2017–2019: семаглутид

Келесі қадам — ағзада бір аптаға жуық сақталатын семаглутид. 2017 жылғы желтоқсанда FDA қант диабетімен ауыратындарға аптасына бір рет егілетін Ozempic-ті мақұлдады. 2019 жылғы қыркүйекте Rybelsus шықты — сол семаглутид, бірақ таблетка түрінде.

2021: Wegovy және бумның басы

2021 жылғы маусымда FDA семіздікті емдеуге арналған 2,4 мг дозадағы семаглутид — Wegovy-ді мақұлдады. Дәрі тез арада мәдени құбылысқа айналды: оны әлеуметтік желілерде талқылады, ал ресми түрде қант диабетіне арналған Ozempic-ті арықтау үшін жаппай сатып ала бастады.

2022–2024: бум, тапшылық және шың

Сұраныс соншалық, зауыттар үлгермей қалды. 2022 жылғы тамыздан бастап FDA Ozempic пен Wegovy-ді тапшы дәрілер тізіміне енгізді. Мұны АҚШ-тағы компаундинг дәріханалары пайдаланды: тапшылық кезінде олар семаглутидтің өз көшірмелерін заңды түрде дайындады. Wikipedia деректері бойынша, 2026 жылғы қаңтарда АҚШ-та мұндай «дәріханалық» GLP-1 препараттарын шамамен 1,5 млн адам қолданған.

Қаржы көрсеткіштері шарықтап кетті. Novo Nordisk сатылымы 2021 жылғы 140,8 млрд кроннан 2024 жылы 290,4 млрд кронға жетті — үш жылда екі еседен астам өсті. Таза пайда 47,8 млрд кроннан 101 млрд кронға көтерілді. Қызметкерлер саны 48,5 мыңнан 77,3 мыңға өсті. Reuters деректері бойынша, 2024 жылғы шыңда компания шамамен 650 млрд доллар тұрды.

Сәтсіздіктер мен қиындықтар

Құлдырау Novo-ны жеңу мүмкін емес сияқты көрінген сәтте басталды.

• Eli Lilly. Американдық бәсекелес тирзепатидті шығарды: 2022 жылғы мамырда қант диабетіне қарсы Mounjaro, 2023 жылғы қарашада семіздікке қарсы Zepbound ретінде. Дәрі бірден екі гормонға әсер етеді және тікелей салыстыруда семаглутидтен жоғары нәтиже көрсетті. Wegovy нарық үлесін жоғалта бастады, ал АҚШ-тағы сатылым өсімі баяулады.
• CagriSema. Семаглутид пен кагрилинтидтің қоспасын Lilly-ге жауап ретінде дайындады. 2024 жылғы желтоқсанда REDEFINE 1 сынағы компания уәде еткен 25%-дың орнына шамамен 20% салмақ төмендеуін көрсетті, акциялар бір күнде шамамен 20%-ға құлады.
• Көшірмелер мен баға. Компаундерлер нарықты жеп жатты, ал АҚШ-та бағаға қысым басталды. Америкада Ozempic айына шамамен 969 доллар тұрса, Германияда 59 доллар болды — бұл сандар Сенат тыңдауларында айтылды.
• Болжамдарды төмендету. 2025 жылғы 29 шілдеде Novo жылдық болжамын төмендетті, Reuters деректері бойынша бір күнде оның капиталдандыруынан шамамен 70 млрд доллар жоғалды. 2025 жылғы қыркүйекке қарай компания шамамен 181 млрд доллар тұрды — шыңның үштен бірінен де аз.
• Ғылымдағы сәтсіздіктер. 2025 жылы семаглутид клиникалық сынақтарда Альцгеймер ауруын баяулата алмады, ал 2026 жылы зилтивекимаб препаратының ZEUS зерттеуі сәтсіз аяқталды.
• Сот талаптары. АҚШ-та Ozempic пен Wegovy-ді ауыр жанама әсерлермен, соның ішінде гастропарезбен байланыстыратын пациенттер компанияға мыңдаған талап арыз берді.

2025: билік ауысуы және қысқартулар

2025 жылғы мамырда Novo 2017 жылғы қаңтардан бері компанияны басқарған және онда 34 жыл істеген бас директор Ларс Фрууэргор Йоргенсеннің кететінін жариялады. 2025 жылғы 29 шілдеде оның мұрагері болып Майк (Мазиар) Дустдар аталды, ол 7 тамызда қызметке кірісті. Бұл компания тарихындағы алғашқы дат емес басшы. Австрия мен Иран азаматы Дустдар 1970 жылы Иранда туған, Novo Nordisk-ке 1992 жылы Венадағы кеңседе кеңсе қызметкері болып келген. 2014 жылдан бастап ол International Operations — АҚШ-тан тыс барлық нарықты басқарды. Оның тұсында бұл бөлімшенің сатылымы екі еседен астам өсіп, 2024 жылы шамамен 112 млрд кронға жетті.

Жаңа бас директор бірден «шұғылдық сезімімен» келгенін айтты да, 2025 жылғы 10 қыркүйекте 9000 жұмыс орнын қысқартатынын жариялады — бұл штаттың шамамен 11%-ы, оның 5000-ға жуығы жаппай жұмыстан шығару сирек кездесетін Данияда. Үнемдеу 2026 жылдың соңына қарай жылына шамамен 8 млрд крон болады, қайта құрылымдаудың бір реттік шығыны — шамамен 9 млрд крон. Ақшаны семіздікке қарсы дәрілерді әзірлеуге және сатуға бағыттауға уәде етті.

Содан кейін қор басқаруды тікелей бақылауға алды. 2025 жылғы 14 қарашадағы кезектен тыс жиналыста директорлар кеңесінің төрағасы болып Novo Nordisk-тің бұрынғы бас директоры әрі қордың төрағасы Ларс Ребиен Сёренсен сайланды. Ол Хельге Лундтың орнын басты, ал кеңеске жаңа директорлар кірді.

Қазақстан үшін бұл нені білдіреді

Novo Nordisk Қазақстанда Алматыдағы кеңсесі бар «Ново Нордиск Қазақстан» ЖШС арқылы жұмыс істейді. Ел үшін компания ең алдымен инсулиндерімен маңызды: Денсаулық сақтау министрлігінің деректері бойынша, Қазақстанда қант диабетімен ауыратын 383 мың адам бар және олардың саны өсіп келеді. 2022 жылғы шілдеде министрлік пен Novo Nordisk ынтымақтастық туралы меморандумға қол қойды: дәрігерлерді оқыту, семіздік бойынша бағдарламалар, отандық өндірісті дамыту және адам инсулинін шығаруға субстанция жеткізу мүмкіндігі.

Қазақстанда Оземпик тіркелген, бірақ тек 2-типті қант диабетіне қарсы дәрі ретінде және тек рецепт бойынша. Денсаулық сақтау министрлігі 2023 жылы-ақ оны дәрігердің тағайындауынсыз арықтау үшін қолдану қауіпті екенін ескерткен. Қазақстандықтар бұл ескертуді көп жағдайда елемеді:

• NewTimes.kz келтірген деректер бойынша, 2023 жылы елге Оземпиктің 5736 қорабы әкелінсе, 2024 жылы — 20 мыңға жуық, ал 2025 жылдың бірінші жартысында ғана — 24 мыңнан астам;
• маркетплейстерде дәрі 70 мың теңгеден бастап сатылады;
• бес жылда Қазақстанда Оземпикке 13 жағымсыз реакция ресми тіркелді, негізінен асқазан-ішек жолы тарапынан;
• компанияның өзі қазақстандық сайтында айналымда жалған Оземпик пен Саксенда бар екенін ескертіп, оның дәрілерін тек ресми дистрибьюторлар дәріханалар арқылы заңды сата алатынын еске салады.

Жергілікті нарықтағы басты бәсекелес 2025 жылы пайда болды: 25 шілдеде Қазақстан басқа өндірушінің семаглутидінің алғашқы аналогын тіркеді. PharmNews.kz деректері бойынша, бұған дейін елде семаглутидті тек Novo Nordisk препараттары — укол мен таблеткалар ұсынған. Lilly-дің тирзепатиді (Мунджаро) 2025 жылғы қыркүйектегі деректер бойынша Қазақстанда ресми тіркелмеген, оны жеке пайдалану үшін әкеледі. Оқырман үшін практикалық қорытынды қарапайым: Оземпикті Telegram-арналардан сатып алу — жалған дәріге тап болу лотереясы, ал оны талдаулардан кейін эндокринолог тағайындауы керек.

Ақша

Novo Nordisk есебін дат кронымен береді. 2025 жылғы жылдық есеп бойынша:

• түсім — 309,1 млрд крон (кронмен +6%, тұрақты бағамдармен +10%);
• операциялық пайда — 127,7 млрд крон (−1%), трансформацияға кеткен шамамен 8 млрд крон шығынды ескергенде;
• таза пайда — 102,4 млрд крон (+1%);
• Ozempic — 127,1 млрд крон, компанияның ең ірі өнімі;
• «Семіздік» бағыты (Wegovy және Saxenda) — 82,3 млрд крон, +26%;
• инсулиндер — 53,1 млрд крон, Rybelsus — 22,1 млрд, сирек аурулар — 19,6 млрд;
• зерттеу шығыстары — 52 млрд крон;
• дивиденд — бір акцияға 11,70 крон.

3 ақпанда жарияланған 2026 жылғы болжам нарықты есеңгіретті: тұрақты бағамдармен сатылым мен операциялық пайда 5–13%-ға төмендеуі тиіс. Себебі — АҚШ-тағы бағаның төмендеуі және бірқатар елде семаглутид патенттерінің мерзімі өтуі (Канадада 2026 жылғы қаңтардан, Үндістанда наурыздан). Reuters деректері бойынша, бұл 2017 жылдан бергі алғашқы түсім төмендеуі. 4 ақпанда акциялар 16%-ға құлап, капиталдандыру шамамен 50 млрд доллар жоғалтты: бір күн бұрын компания 216 млрд еуро (255 млрд доллар) тұрған.

Жағдайды Wegovy таблеткасы түзеді. 2026 жылғы 4 тамызда Novo болжамын жақсартты: енді сатылым мен операциялық пайданың 0-ден −6%-ға дейін өзгеруі күтіледі. 2026 жылғы бірінші жартыжылдықтағы түсім 175,3 млрд крон болды.

Кім басқарады

• Майк (Мазиар) Дустдар — 2025 жылғы 7 тамыздан бері президент және бас директор. 2026 жылы Time журналы оны денсаулық сақтау саласындағы ең ықпалды 100 адамның тізіміне енгізді.
• Ларс Ребиен Сёренсен — 2025 жылғы қарашадан бері директорлар кеңесінің төрағасы, 2026 жылғы наурызда қайта сайланды. Компанияның бұрынғы бас директоры, Йоргенсеннің алдындағы басшы, қатар қор кеңесін де басқарады.
• Мартин Хольст Ланге — зерттеу және әзірлеу жөніндегі атқарушы вице-президент.

Бақылаушы акционер — Novo Nordisk Foundation-ға тиесілі Novo Holdings. 2025 жылдың соңында компанияда 69 505 адам жұмыс істеді, 2026 жылдың ортасына қарай — 80 елде шамамен 66 700 адам.

Қызықты деректер

• Компания логотипі — мүйіздерінің арасында күн дискісі бар Апис өгізі, Ежелгі Мысырдың қасиетті жануары.
• Novo Nordisk-ке негіз болған екі бәсекелестің негізін қалаушылар бір зертханада бастап, жұмыстан шығарудан кейін жолдарын бөлді.
• Багсверддегі қазіргі бас кеңсе 2011–2014 жылдары Henning Larsen бюросының жобасы бойынша салынды, ал кампустың бас жоспарын 1959 жылы-ақ Арне Якобсен сызған.
• Қорға тек Novo Nordisk қана тиесілі емес: Novo Holdings арқылы оның бұрынғы «туысы» Novozymes-тің, қазіргі Novonesis-тің капиталының 25,5%-ы және дауыстарының 63,4%-ы бар.
• Майк Дустдар компанияда Венада кеңсе қызметкері болып бастап, бас директорлыққа дейін 33 жылда жетті.

Қазір не болып жатыр (2026)

2026 жылдың басты бәсі — таблеткалар. FDA Wegovy таблеткасын 2025 жылғы 22 желтоқсанда мақұлдады, АҚШ-тағы сатылым 2026 жылғы 5 қаңтарда бастапқы дозаға айына 149 доллардан басталды. Шілденің ортасына қарай АҚШ-та 5 миллионнан астам рецепт жазылды, апта сайын — 265 мыңнан астам, ал Novo оны семіздікке қарсы брендтік дәрілер арасындағы көшбасшы деп атайды. 2026 жылдың жазында таблетка Еуропалық одақта мақұлданып, БАӘ мен Ұлыбританияда сатылымға шықты.

2026 жылғы 21 қыркүйекте компания Лондонда инвесторлар күнін өткізді. Мақсат — 2030 жылға қарай бестен астам «мультиблокбастер» шығару және 2035 жылға қарай жаңа дәрілерден 150 млрд кроннан астам түсім алу. Сол күні Novo CagriSema REIMAGINE 5 сынағында қант диабетімен ауыратындарда Lilly-дің 5 мг дозадағы тирзепатидінен озғанын жариялады: салмақ 9,1%-ға қарсы 12,4%-ға төмендеді. Семіздікке қарсы CagriSema өтінімі FDA-ға берілген, шешім 2026 жылдың төртінші тоқсанында күтіледі. Бұдан бір апта бұрын, 14 қыркүйекте, компания ребрендинг жүргізді: күнделікті өмірде ол енді жай ғана Novo, заңды атауы өзгерген жоқ.

Бәсеке тек күшейе түседі. Lilly-ден бөлек семіздік нарығына американдық Regeneron, швейцариялық Roche және Zealand Pharma биотехы сияқты дат көршілері келе жатыр. Novo әлі де GLP-1-ден ондаған миллиард доллар табатын екі компанияның бірі болып қала береді. Мәселе басқада: ол қайтадан бірінші бола ала ма, әлде мәңгі қуып жетуші болып қала ма.

Дереккөздер: Wikipedia — Novo Nordisk, Wikipedia — семаглутид, Wikipedia — лираглутид, Wikipedia — тирзепатид, Wikipedia — Novo Nordisk Foundation, Wikipedia — Майк Дустдар, Novo Nordisk Foundation — тарих, Lex.dk — Novo Nordisk, Novo Nordisk — 2025 жылғы жылдық есеп, қаржылық нәтижелер, Novo Nordisk — бесжылдық шолу, Novo Nordisk — 2025 жылдың қорытындысы және 2026 жылғы болжам, Novo Nordisk — 2026 жылғы II тоқсанның қорытындысы, Novo Nordisk — Майк Дустдардың тағайындалуы, Novo Nordisk — акционерлердің кезектен тыс жиналысы, Novo Nordisk — 2026 жылғы жылдық жиналыс, Novo Nordisk — CagriSema тирзепатидке қарсы, Novo Nordisk — 2026 жылғы инвесторлар күні, Novo Nordisk — Novo-ға ребрендинг, Bloomberg — 9000 жұмыс орнының қысқаруы, Reuters — қысқартулар және капиталдандыру, Reuters — 2026 жылғы болжамнан кейінгі акциялардың құлауы, Euronews — 2026 жылғы болжам, Pharmaphorum — CagriSema нәтижелері, Informburo — Денсаулық сақтау министрлігі Оземпик туралы, NewTimes.kz — Қазақстандағы Оземпик пен Мунджаро, PharmNews.kz — Оземпик аналогының тіркелуі, Kazinform — Денсаулық сақтау министрлігі мен Novo Nordisk меморандумы, Novo Nordisk Қазақстан — байланыс және жалған дәрілер туралы ескерту