Eli Lilly

Бес жыл бұрын Eli Lilly жүз жылдық тарихы бар ірі американдық фармкомпания ғана еді. Бүгін ол арықтауға арналған екпелер сәнінің басты пайда табушысы: Mounjaro және Zepbound атымен сатылатын тирзепатид түсімнің жартысынан астамын әкеледі, 2025 жылғы қарашада Lilly әлемдегі денсаулық сақтау компанияларының ішінде биржада алғаш рет $1 трлн тұрды, ал 2026 жылы ол $85–87 млрд сатылым күтеді. Қазір Lilly сынақта салмақтың төрттен біріне жуығын түсірген екі екпенің жиынтығын тексеріп жатыр және семіздікке қарсы таблетканы сатып та жатыр. Бұл — Индианадағы отбасылық дәріхананың әуелі әлемге инсулин беріп, кейін арықтау нарығын қайта жазғаны туралы әңгіме.

Шығу тегі: полковник және оның пилюлялары (1876)

Компанияны 1876 жылы Индианаполисте полковник Илай Лилли — фармацевт-химик әрі АҚШ Азамат соғысындағы Одақ армиясының ардагері құрды. Алғашқы жыл небәрі $4470 сатылым әкелді. Лилли сол кезде бәрі сататын ғажайып дәрілерге емес, сапа мен ыңғайлылыққа бәс тікті: оның компаниясы таблеткалар мен капсулаларды желатинмен қаптауды, қант қабықшалы және жеміс хош иісті пилюлялар жасауды алғашқылардың бірі болып қолға алды — дәріні жұту оңай болуы үшін.

Негізін қалаушының ұлы, ол да фармацевт-химик Джосайя К. Лилли-үлкен 1882 жылы Филадельфия фармация колледжін бітіріп, отбасылық кәсіпте зертхананы басқарды, ал 1890 жылдан бастап 34 жыл бойы компанияны басқарды.

Инсулин: 1922–1923

Басты бетбұрыс 1922 жылы болды. Lilly биохимигі Джордж Клоуз инсулинді ашқан Торонто университетінің ғалымдарымен оны өнеркәсіптік өндіру туралы келісті. 1923 жылы компания АҚШ нарығындағы алғашқы коммерциялық инсулин — Iletin-ді сата бастады. Содан бері диабет Lilly-дің басты тақырыбы, ал бүгінгі миллиардтардың бәрі дәл осы бағыттан өсіп шықты.

1937 жылы Лилли отбасы Lilly Endowment қайырымдылық қорын құрды. Ол әлі күнге дейін компанияның 9,8%-ына иелік етеді — фармгиганттың ірі әрі ұзақ мерзімді тірек акционері болуы сирек жағдай.

Вакциналар, Prozac және Cialis: ХХ ғасыр

• 1955 — Lilly Джонас Солк әзірлеген полиомиелитке қарсы вакцинаның жаппай өндірісін алғаш болып жолға қойды.
• 1988 — дәуірдің мәдени символына айналған Prozac (флуоксетин) антидепрессанты.
• 1996 — шизофрения мен биполярлық бұзылысқа қарсы Zyprexa (оланзапин) — компанияға ақша да, оның тарихындағы ең үлкен жанжал да әкелетін препарат.
• 2003 — эректильдік дисфункцияға қарсы Cialis (тадалафил).
• 2005 — әлемдегі алғашқы GLP-1 рецепторларының агонисі эксенатид. Кейін Ozempic, Wegovy және тирзепатид жататын класс осы.

Mounjaro және Zepbound: 2022–2025

2022 жылғы мамырда АҚШ-та 2 типті диабетті емдеуге Mounjaro (тирзепатид), 2023 жылғы қарашада сол тирзепатид семіздікті емдеуге Zepbound брендімен мақұлданды. Препарат бірден екі тойымдылық гормонына — GLP-1 және GIP-ке әсер етеді. Осылайша Lilly Novo Nordisk пен оның семаглутидімен (Ozempic және Wegovy) тікелей жарысқа түсті.

Сандар өзі сөйлейді:

• 2024 жылы Mounjaro $11,5 млрд, Zepbound $4,9 млрд әкелді;
• 2025 жылы — $23,0 млрд және $13,5 млрд, өсім 99% және 175%;
• тирзепатид 2025 жылғы компания түсімінің 56%-ын берді;
• 2025 жылғы қарашада Lilly-дің нарықтық капиталдандыруы алғаш рет $1 трлн-ға жетті — әлемдегі денсаулық сақтау компаниялары арасында бірінші болып.

2024 жылы Lilly Альцгеймер ауруына қарсы Kisunla (донанемаб) препаратына мақұлдау алды — қартайып бара жатқан халықтың үлкен созылмалы аурулары бойынша тағы бір бәс.

Модель қалай жұмыс істейді

Lilly жаппай созылмалы ауруларға арналған патенттелген препараттардан табыс табады: диабет, семіздік, онкология, иммунология, неврология. Тирзепатидтен бөлек, 2025 жылғы ірі өнімдер — онкологиялық Verzenio (түсімнің 9%), диабетке қарсы Trulicity (7%), псориазға қарсы Taltz (6%) және Jardiance (5%). Компания дәрілерін шамамен 125 елде сатады, 18 елде кеңсесі бар және 50 мыңға жуық адамды жұмыспен қамтиды.

Модельдің екінші бөлігі — әзірлемелер конвейері мен сатып алулар. Тек 2023 жылы Lilly Dice Therapeutics, Versanis ($1,93 млрд) және Point Biopharma ($1,4 млрд) компанияларын сатып алды, 2026 жылғы қаңтарда — Ventyx Biosciences-ті $1,2 млрд-қа. Үшіншісі — тікелей сату: LillyDirect сервисі арқылы компания АҚШ-тағы пациенттерге препараттарды өзі жөнелтеді.

Таблетка және келесі буын (2026)

2026 жылғы сәуірдің басында FDA семіздікке қарсы Foundayo (орфоглипрон) таблеткасын мақұлдады — оны тамақ пен суға шектеусіз күніне бір рет ішуге болады. Сынақтарда ең жоғары дозада ол салмақты орта есеппен 12,4%-ға азайтты. Жөнелту 6 сәуірде басталды. Сақтандыруы жоқ американдықтар үшін бағасы — дозаға қарай айына $149-дан $349-ға дейін, сақтандырылғандар үшін — $25-тан.

Кезекте:

• ретатрутид — семіздік, ұйқы апноэсы және тізедегі ауырсыну бойынша үшінші фаза сынақтарының пакеті аяқталды, тіркеуге өтінімді Lilly 2027 жылдың бірінші тоқсанында беруді жоспарлап отыр;
• EloraTZP — эксперименттік элоралинтид (амилин гормонының аналогы) мен тирзепатидтің жиынтығы. Екінші фазада семіздігі және 2 типті диабеті бар адамдарда ол 48 аптада салмақты орта есеппен 23,3%-ға азайтты, жалғыз тирзепатидте бұл 14,8% болды, бірақ жанама әсерлер кесірінен оны әлдеқайда жиі тастап кетті. Толығырақ — Lilly-дің екі екпесі туралы жаңалығымызда. Үшінші фазаны компания 2026 жылдың төртінші тоқсанында бастауды жоспарлап отыр.

Сәтсіздіктер мен қиындықтар

• Zyprexa. 2009 жылы Lilly оланзапинді заңсыз жарнамалағанын мойындап, $1,415 млрд төледі — сол кездегі американдық денсаулық сақтау тарихындағы ең ірі қылмыстық айыппұл. Оған дейін, 2006–2007 жылдары, компания шамамен 26 мың талапты $1,2 млрд-қа реттеді. Ішкі құжаттар Zyprexa қабылдаған пациенттердің 16%-ы бірінші жылы 30 кг-нан астам салмақ қосқанын көрсетті.
• Evista. 2005 жылы — ралоксифенді заңсыз жарнамалағаны үшін кінәні мойындау және $36 млн.
• ДЭС. Синтетикалық эстроген диэтилстильбэстрол 1971 жылы жүктілік кезінде оны қабылдаған әйелдердің қыздарындағы обырмен байланыстырылды. 1989 жылғы Hymowitz v. Eli Lilly ісінде сот өндірушілердің нарықтағы үлесіне қарай жауапкершілік қағидатын енгізді.
• Инсулин бағасы. 2019 жылы компанияны Конгреске шақырды: 2012–2016 жылдары 1 типті диабетті емдеудің жылдық құны $2900-ден $5700-ге өсті. 2023 жылы Lilly инсулинге қосымша төлемді айына $35-пен шектеп, Humalog бағасын $275-тен $66-ға түсірді.
• Жалған твит. 2022 жылғы қарашада Lilly-дің Twitter-дегі жалған «верификацияланған» аккаунты инсулин енді тегін деп жариялады — оқиға барлық тақырыптарға шығып, инсулин бағасы туралы даудың символына айналды.

Қазақстандағы пациент үшін бұл нені білдіреді

2026 жылғы тамызда Қазақстан Денсаулық сақтау министрлігі Mounjaro (тирзепатид) дәрілерге арналған цифрлық «бір терезе» арқылы жеделдетілген тіркеуден өтіп жатқанын хабарлады — Novo Nordisk-тің Wegovy препаратымен және онкологиялық азацитидинмен бірге. Kursiv жариялаған кезде тіркеу туралы түпкілікті шешім болған жоқ. Mounjaro ресми тіркелмейінше, шетелден және қолдан алынған кез келген «арықтауға арналған екпелер» — жалғандық пен дұрыс емес дозалау қаупі. Бұл кластағы препараттарды дәрігер тағайындайды.

Ақша

• 2025 жылғы түсім — $65,18 млрд (2024 жылғы $45,04 млрд-қа қарағанда +45%), таза пайда — $20,64 млрд.
• 2026 жылғы екінші тоқсан — $22,97 млрд түсім (+48%), Mounjaro — $9,94 млрд (+91%), Zepbound — $4,93 млрд (+46%), таза пайда — $7,1 млрд.
• 2026 жылға арналған болжамды компания $85–87 млрд түсімге дейін көтерді.
• Капиталдандыру 2025 жылғы қарашада алғаш рет $1 трлн-ға жетті.

Кім басқарады

2017 жылдан бері Lilly-ді Дэвид Рикс басқарады — директорлар кеңесінің төрағасы, президент және бас директор. Пердью университетінің (1990) және Индиана университеті жанындағы Келли бизнес мектебінің (MBA, 1996) түлегі. Оның 2024 жылғы сыйақысы $29,2 млн болды. Ең ірі ұзақ мерзімді акционер — 9,8% акциясы бар Lilly Endowment отбасылық қоры.

Қызықты деректер

• Lilly — капиталдандыруы $1 трлн болған әлемдегі алғашқы денсаулық сақтау компаниясы.
• Компания әлі күнге дейін 150 жыл бұрын құрылған Индианаполисте орналасқан.
• 2022 жылы Индианада түсік жасатуға толыққа жуық тыйым салынғаннан кейін Lilly бұл заң қызметкер жалдауды қиындататынын және компания өсуді «басқа жерлерден» іздейтінін ашық мәлімдеді.
• Компания екі препаратына патенттердің жойылуына байланысты NAFTA аясында Канадамен соттасты — және 2017 жылы ұтылды.

Қазір не болып жатыр (2026)

Lilly — семіздік пен диабетке қарсы препараттардың әлемдік нарығының көшбасшысы: нарықта Foundayo таблеткасы бар, ретатрутид тіркеу табалдырығында, ал EloraTZP жиынтығы үшінші фазаға шығып жатыр. Алдағы жылдардағы басты сұрақтар — тирзепатидтің өсімі қанша уақытқа созылады, Novo Nordisk қалай жауап береді және таблеткалар семіздікті емдеуді арзандата ала ма. Қазақстан үшін ең маңыздысы — Mounjaro-ны жеделдетілген тіркеу аяқтала ма.

Дереккөздер: Wikipedia — Eli Lilly and Company, Eli Lilly — 2025 жылдың қорытындысы, ChemXplore — 2026 жылғы екінші тоқсан қорытындысы, TheStreet / Yahoo Finance — Foundayo-ны мақұлдау, Eli Lilly — EloraTZP сынағы, Kursiv — Mounjaro-ның Қазақстандағы жеделдетілген тіркеуі, Wikipedia — Дэвид Рикс