BYD

BYD — түймелі телефондарға батарея жасаудан бастап, отыз жылдан кейін Tesla-дан көп электромобиль сататын компанияға айналған бренд. 2026 жылдың қыркүйегінде қытайлық алпауыт жаңа энергия көздеріндегі 463 561 көлік сатты — бұл жылдың ең үздік айы, әрі сатылымның 40%-ға жуығы экспортқа кетті. 2011 жылы Bloomberg эфирінде BYD туралы менсінбей сөйлеген Илон Маск енді оны сатылым рейтингінде өзінен алда көріп отыр. Бірақ рекордтардың артында Қытайдағы қатал баға соғысы, пайданың азаюы, Бразилиядағы құрылыс алаңындағы жанжал және жеткізушілермен есеп айырысу жөніндегі сұрақтар тұр. Алматыда автобус құрастырып жатқан әрі Қазақстанда көлік құрастыруға дайындалып жүрген брендтің қалай жұмыс істейтінін талдаймыз.

Шығу тегі: Аньхойлық жетім бала және батареялар

BYD негізін қалаушы Ван Чуаньфу 1966 жылы 8 сәуірде Қытайдың ең кедей өңірлерінің бірі — Аньхой провинциясының Увэй уезінде сегіз баласы бар шаруа отбасында дүниеге келген. Ата-анасы ол жасөспірім кезінде қайтыс болып, мектепті ағасы мен әпкесінің қамқорлығында бітірді. Одан кейін Орталық-Оңтүстік университетінде металлургияның физикалық химиясы (1987) және Бейжіңдегі түсті металдар ғылыми-зерттеу институтында магистратура (1990). Басқаша айтқанда, Ван — автокөлік әуесқойы да, маркетолог та емес, батареяның неден жасалатынын жақсы білетін химик.

1990 жылдардың басында ол Шэньчжэньде аккумулятор өндірісін басқарды, ал 1995 жылы 10 ақпанда, 29 жасында, өз компаниясын ашты. Жарғылық капиталы 2,5 млн юань болды, қаражат жағынан немере ағасы Люй Сянъян көмектесті. Компания Shenzhen BYD Battery деп аталып, никель-кадмий аккумуляторларын шығарды. Бизнес жылдам өсті: 1997 жылға қарай тапсырыс берушілер арасында Philips, Panasonic және Motorola болды, ал 2002 жылға қарай BYD жапондық Sanyo-ны басып озып, әлемдегі никель-кадмий батареяларының шамамен 65%-ын шығарды. 2002 жылы 31 шілдеде компания Гонконг биржасына шықты.

Атауы бастапқыда Build Your Dreams аббревиатурасы болмаған. BYD — қытайша «Бияди» сөзінің латын әріптеріндегі бас әріптері. Алғашында фирма жай ғана «Яди» деп аталған, ал көрмелерде тізімде жоғарырақ тұру үшін «Би» иероглифін қосқан. «Арманыңды құр» деген ұранды кейін — 2008 жылғы Детройт автокөрмесіне қарай ойлап тапты.

2003–2008: батареядан автоөнеркәсіпке

2003 жылы Ван мемлекеттік Norinco корпорациясынан Xi’an Qinchuan автозауытын сатып алып, BYD Auto-ны құрды. Көлік жасауды қолға алған батарея өндірушісі тәуекелшіл болып көрінді. Алғашқы жылдары BYD кәдімгі бензинді седандар шығарды — алғашқысы 2005 жылдың сәуірінде шыққан F3 моделі болды.

Бірақ нағыз жоспар басқада еді: батарея саласындағы білімін автокөлікпен ұштастыру. 2008 жылы BYD алғашқы сериялық қосылатын гибрид — F3DM-ді, ал 2009 жылы кейін танымал таксиге айналған, соның ішінде Қытайдан тыс жерлерде де жүрген e6 электромобилін көрсетті. 2010 жылы компания Daimler-мен бірге Denza бірлескен кәсіпорнын құрды — бұл оның болашақ премиум маркасы.

2008: Баффет пен Мангер BYD-ға сенді

Басты мойындау 2008 жылдың қыркүйегінде келді. Уоррен Баффеттің Berkshire Hathaway компаниясының еншілес ұйымы MidAmerican Energy BYD-дың 225 млн акциясын шамамен $230 млн-ға сатып алды — бұл компанияның 10%-ға жуығы. Мәміленің бастамашысы Баффеттің серіктесі Чарли Мангер болды, ол Ван Чуаньфуды данышпан әрі еңбекқор деп атаған. Қытайлық жеке компания үшін бұл сапа белгісіндей болды: BYD туралы Батыста сөз қозғала бастады.

Berkshire бұл үлесті 17 жылға жуық ұстады. Сатуды 2022 жылдың тамызында, BYD акциялары ондаған есе қымбаттағанда бастады, 2024 жылдың маусымына қарай үлес 5%-дан төмен түсті, ал 2025 жылдың бірінші тоқсанындағы есептілікте үлестің құны нөлге тең болды. Толық шығу туралы кеңінен 2025 жылдың қыркүйегінде белгілі болды. Business Standard бағалауынша, иелік ету кезеңінде акциялар 4 500%-дан астам қымбаттаған. BYD мұны сабырмен қабылдады: бренд жөніндегі бас менеджер Ли Юньфэй Weibo-да акцияларды сатып алады да, сатады да — бұл қалыпты жағдай деп жазып, Баффетке 17 жылғы қолдауы үшін алғыс айтты.

2020: Blade Battery — жанбайтын батарея

BYD-дың автомобиль тарихындағы бетбұрыс батареямен байланысты. 2020 жылдың қаңтарында компания литий-темір-фосфат (LFP) химиясындағы «жүзді» батарея — Blade Battery-ді жариялап, 29 наурызда ресми таныстырды. Мұндай ұяшықтар никель-кобальт ұяшықтарынан арзан, оларда кобальт пен никель жоқ, әрі қызған кезде тұрақтырақ. Шегемен тесу сынағында Blade ұяшығы түтінсіз және өртсіз 30–60 °C шегінде қалды, ал кәдімгі NMC ұяшығы 500 °C-тан жоғары қызып, тұтанды.

Ұзын жалпақ ұяшықтар аралық модульдерсіз тікелей пакетке жиналады, ал батареяның өзі көтергіш құрылымның бөлігіне айналады. Blade орнатылған алғашқы көлік 2020 жылдың жазында Han EV седаны болды. Батарея BYD-дың басты қаруына айналды: арзан LFP химиясы электромобильдерді бензинді көліктердің бағасымен сатуға мүмкіндік берді. 2026 жылдың наурызында Blade Battery 2.0 қуаты 1 500 кВт болатын «жарқылдай» зарядтаумен бірге шықты — 10%-дан 97%-ға дейін шамамен тоғыз минутта.

2022: іштен жанатын қозғалтқышпен қоштасу

2022 жылдың наурызында BYD тек іштен жанатын қозғалтқышы бар көліктерді шығаруды тоқтатып, розеткадан зарядталатын көліктерге көшті. Содан бері компания екі түрлі көлік сатады: таза электромобильдер (BEV) және қосылатын гибридтер (PHEV, BYD-да — DM-i технологиясы). Мұнда гибридтер — жеңілдік емес, стратегияның негізгі бөлігі: үйінің жанында зарядтау құрылғысы жоқ сатып алушы үшін мұндай көлік үнемді бензинді көлік сияқты, ал қалада электрлі көлік сияқты жұмыс істейді.

2023–2025: Tesla-ны басып озу

2023 жылы BYD жылдық сатылым бойынша Қытайдың ең ірі автоөндірушісіне айналды — 3,024 млн көлік. 2023 жылдың төртінші тоқсанында компания алғаш рет Илон Масктың америкалық Tesla компаниясынан көп таза электромобиль сатты: 526 409-ға қарсы 484 507. Сол жылдың қорытындысы бойынша BEV бойынша біріншілікті Tesla әлі де ұстап тұрды — 1,6 млн-ға қарсы 1,8 млн, бірақ үрдіс анық еді.

Бір қызығы, 2011 жылы Маск Bloomberg TV-ге берген сұхбатында BYD туралы менсінбей сөйлеген: олардың өнімін жақсы деп санамайтынын және оларға Қытайда қалай жойылып кетпеу керегін ойлау керек екенін айтқан. 2024 жылы BYD 4,272 млн көлік, 2025 жылы 4 602 436 көлік (+7,73%) сатты. 2025 жылы таза электромобильдер — Tesla-ның 1,64 млн-ына қарсы шамамен 2,26 млн. Бұл BYD BEV бойынша америкалықтарды озған алғашқы толық жыл болды.

Модель қалай жұмыс істейді

• Бәрі өзінікі. BYD батареяларды, электр қозғалтқыштарды, күштік электрониканы және жартылай өткізгіштерді өзі жасайды. Компания — электромобильдерге арналған батареялар бойынша әлемдегі екінші өндіруші (2024 жылы нарықтың шамамен 17%-ы). Бұл оған бәсекелестерде жоқ өзіндік құн бойынша қор береді.
• Екі тірек — BEV және PHEV. DM-i гибридтері зарядтау желісі дамымаған өңірлерді, ал электромобильдер қалалар мен бай нарықтарды қамтиды.
• Брендтер баспалдағы. Жаппай нарыққа арналған BYD (Dynasty және Ocean сериялары), премиум Denza, жолсыз жерге арналған Fangchengbao және люкс Yangwang. 2026 жылдың бірінші жартысында қымбат маркалар 228 мың көлік сатты (+61%).
• Өз флоты. Компанияның әрқайсысы 9 200 көлік сыйятын сегіз автотасымалдағыш кемесі бар — бұл жылына шамамен миллион көлік, оларды бөгде фрахтқа тәуелді болмай тасуға болады.
• Электроника. BYD Electronic бөлімшесі смартфондарға арналған компоненттерді және басқа компаниялардың тапсырысымен планшеттерді, соның ішінде Apple үшін iPad құрастырады. 2025 жылы бұл бағыт 155,24 млрд юань әкелді.
• Шетелдегі зауыттар. Таиланд (Районг, 2024 жылы 4 шілдеде ашылған, қуаты жылына 150 мың көлік), Өзбекстан (Жизақ, алғашқы көліктер 2024 жылы 27 маусымда, бірінші кезегі — жылына 50 мың, UzAuto-мен бірлесіп), Бразилия (Камасари), Венгрия (Сегед). Түркиядағы зауыт әзірге қағаз жүзінде, сондай-ақ АҚШ, Канада мен Венгрияда автобус өндірістері бар.

Сәтсіздіктер мен қиындықтар

Баға соғысы. Қытайдың автонарығы шамадан тыс толған, ал баға түсіру қарқынын BYD-дың өзі белгілейді. 2025 жылдың мамырында компания 22 модельдің бағасын 34%-ға дейін түсірді. Seal седаны 53 мың юаньға арзандап, 102 800 юань болды, Seagull хэтчбегі — 55 800 юаньға дейін (шамамен $7 780). Жарияланған күні BYD акциялары 8,3%-ға құлап, бүкіл секторды ілестіре кетті. Қытай билігі демпингке қарсы науқан бастады, бұл BYD-дың өзіне де соққы болды: 2025 жылы пайда төрт жылда алғаш рет азайды, ал 2026 жылы ішкі сатылым төмендеді.

Жеткізушілерге қарыз. Fortune сілтеме жасаған есептер бойынша, 2023 жылы BYD жеткізушілермен орта есеппен 275 күнде есеп айырысқан — іс жүзінде солардың есебінен несие алып отырған. 2025 жылдың наурызында Қытай ірі компанияларды 60 күн ішінде төлеуге міндеттейтін ережелер қабылдады, ал 2025 жылдың маусымында BYD басқа автоөндірушілермен бірге осы мерзімге сыюға уәде берді.

Бразилия. 2024 жылдың желтоқсанында Бразилияның еңбек істері жөніндегі прокуратурасы BYD-дың Камасаридегі (Баия штаты) зауыт құрылысынан «құлдыққа ұқсас» жағдайда жүрген 163 қытайлық жұмысшыны тапты: Jinjiang мердігері төлқұжаттарын алып қойған, жалақының 60%-ын ұстап қалған, 31 адамға бір дәретхана тиесілі болған. BYD келісімшартты бұзып, жұмысшыларды қонақүйлерге көшірді. 2025 жылдың мамырында прокурорлар BYD пен екі мердігерге қарсы талап арыз берді, ал 2025 жылы 26 желтоқсанда тараптар шамамен 40 млн реалға (шамамен $7,5 млн) бітімгершілік келісім жасасты; істе барлығы 224 жұмысшы аталған.

Еуропадағы кешігулер. Венгриядағы Сегед зауыты 2025 жылдың соңында іске қосылуы тиіс еді. Сынақ өндірісі 2026 жылдың қаңтарында басталды, бірақ маусымға қарай сериялық өндіріс төртінші тоқсанға шегерілді. Түркиядағы жоба (Маниса, мәлімделген инвестиция $1 млрд) 2026 жылдың жазында іс жүзінде тоқтатылды — құрылыс басталмаған.

Жаңа буын батареялары. 2026 жылдың бірінші жартысында сатылым 15,72%-ға төмендеді. Ван Чуаньфу мұны әлі жобалық деңгейге шығып жатқан Blade Battery 2.0 өндірісі қуатының жетіспеуімен түсіндірді.

Қазақстандағы сатып алушы үшін бұл нені білдіреді

Қазақстанда BYD 2025 жылдың 6 қаңтарынан бастап ресми түрде сатылады, дистрибьюторы — Нұрлан Смағұловтың Astana Motors тобы. 2025 жылы 3 наурызда ресми таныстырылым өтті: Алматы мен Астанада төрт дилерлік орталық, бастапқыда — Song Plus EV, гибридті Song Plus DM-i және Han седаны, бағасы 15,7 млн теңгеден басталады. Батареяға кепілдік — 8 жыл, көлікке — 6 жыл немесе 150 мың км.

Forbes Kazakhstan деректері бойынша, алғашқы жылдың нәтижесі — 3 245 сатылған электромобиль мен гибрид және елдегі NEV нарығының 76%-ы. Сатылымның жартысына жуығы — гибридтер. 24KZ мәліметінше, 2026 жылдың сегіз айында Қазақстанда сатылған 6 003 электромобиль мен қосылатын гибридтің 3 208-ін BYD сатқан. Модельдер қатары сегіз көлікке дейін өсті (Yuan Up, Song Plus, Sealion 7, Atto 8, Seal 6, Chazor және т.б.), 2026 жылы Denza маркасының шығуы жарияланды.

Келесі қадам — оқшаулау. 2025 жылы 2 қыркүйекте Бейжіңде Қасым-Жомарт Тоқаевтың қатысуымен Astana Motors пен BYD Алматыдағы зауытта 12 метрлік B12 электробустарын шығару туралы келісімге қол қойды; 30 автобустан тұратын алғашқы партия 2025 жылы-ақ құрастырылды. 2026 жылы 22 шілдеде Смағұлов Премьер-министр Олжас Бектеновке Қазақстанда BYD жеңіл көліктерін құрастыруды, бәлкім, келесі жылы игеруді жоспарлап отырғандарын айтты. Премьер мемлекет көліктердің Өзбекстаннан әкелінуін емес, зауыттың Қазақстанда пайда болуын қалайтынын айтып, қолдау көрсетуге уәде берді.

Практикалық қорытынды: Қазақстандағы BYD енді «сұр» импорттан келген экзотика емес, ресми кепілдігі, сервисі және MyCharge зарядтау желісі бар марка. Зарядтау инфрақұрылымы әзірге бүкіл елді қамтымайды, сондықтан сатып алушылардың жартысы гибридті таңдайды.

Ақша

• 2023: түсім 602,3 млрд юань (+42%), таза пайда 30,04 млрд юань (+80,7%).
• 2024: түсім 777 млрд юань (+29%, шамамен $107 млрд), таза пайда 40,25 млрд юань (+34%).
• 2025: түсім 803,97 млрд юань (+3,46%) — алғаш рет 800 млрд-тан асты, таза пайда 32,62 млрд юань (−19%). Жалпы маржа 19,44%-дан 17,74%-ға дейін төмендеді, ал зерттеулер мен әзірлемелерге 63,4 млрд юань жұмсалды — бұл таза пайдадан екі есеге жуық көп.
• 2026 жылдың бірінші жартысы: түсім 344,8 млрд юань (−7,13%), таза пайда 12,32 млрд юань (−20,54%). Бірақ екінші тоқсанда пайда 30%-ға өсіп, 8,2 млрд юаньға жетті және бес тоқсан бойы жалғасқан құлдырау сериясын үзді.

CompaniesMarketCap деректері бойынша, 2026 жылдың қазан айының басында BYD-дың нарықтық капиталдандыруы — шамамен $113 млрд. Жыл басынан бері акциялар шамамен 15%-ға арзандады. Forbes 2026 жылғы 24 қыркүйектегі жағдай бойынша Ван Чуаньфудың байлығын $21 млрд деп бағалады.

Кім басқарады

BYD-ды құрылғаннан бері Ван Чуаньфу басқарады — ол директорлар кеңесінің төрағасы әрі компания президенті. Шетелде BYD-дың бет-бейнесі — халықаралық экспансияға жауапты атқарушы вице-президент Стелла Ли: 2026 жылдың жазында Венгрия BYD үшін Еуропадағы «бірінші кезектегі басымдық» екенін дәл сол жариялады. Бас кеңсесі — Шэньчжэньнің Пиншань ауданында. 2025 жылдың соңындағы қызметкерлер саны — шамамен 869,6 мың адам, бұл бір жыл бұрынғыдан 100 мыңға аз. Шамамен 102 мың қызметкер (2023 жылғы дерек бойынша) зерттеулер мен әзірлемелермен айналысады.

Қызықты деректер

• BYD-дың Бразилиядағы Камасари зауыты америкалық Ford компаниясының бұрынғы алаңында салынған. Ол 2025 жылы 9 қазанда президент Луланың қатысуымен ашылды. Қуаты бастапқыда жылына 150 мың көлік, ал 2031 жылға қарай 600 мыңға дейін.
• Бразилия үшін BYD арнайы бензинмен, этанолмен немесе олардың қоспасымен жүре алатын әлемдегі алғашқы қосылатын гибридті әзірледі.
• BYD тарихындағы жаңа энергия көздеріндегі 8 миллионыншы көлік Таиландтағы зауыт ашылған күні сонда құрастырылған Dolphin хэтчбегі болды.
• 2003–2023 жылдары BYD 13 мыңнан астам патенттік өтінім берді.
• Қазақстандағы алғашқы BYD электробустарына жеңіл көліктердегідей Blade Battery орнатылған: батарея шассиге кіріктіріліп, көтергіш арқалық қызметін атқарады.

Қазір не болып жатыр (2026 жылғы қазан)

BYD құлдыраудан экспорттың арқасында шығып келеді. 2026 жылдың қыркүйегінде компания 463 561 көлік сатты (жылдық есепте +16,98%) — бұл жылдың ең үздік айы. Шетелге 180 700 көлік кетті (+153,59%), Қытайда 282 861 көлік сатылды (−12,97%). Таза электромобильдер — рекордтық 273 143. Үшінші тоқсан — 1 323 065 көлік (+18,75%), бұл Tesla жеткізген көліктен (486 532) 2,7 есеге жуық көп. Жыл басынан бері сатылым өткен жылғыдан әлі 3,94%-ға төмен — 3 131 576 көлік, бірақ айырма тез қысқарып келеді.

2026 жылға арналған мақсат — шетелде 1,5 млн-нан астам көлік, ал 2027 жылға, CnEVPost деректері бойынша, 2,5 млн. Бұл үшін BYD-ға Венгрия мен Бразилиядағы жұмыс істеп тұрған зауыттар және Орталық Азия сияқты жаңа нарықтар қажет: мұнда компанияның Өзбекстанда зауыты бар, ал Қазақстанда «жаңа энергия» нарығының төрттен үшіне жуығы соның үлесінде. Басты тәуекелдер — елдегі баға соғысы, Еуропа мен Латын Америкасындағы тарифтер және екінші буын батареяларын шығаруды қаншалықты жылдам арттыра алатыны.

Дереккөздер: Wikipedia — BYD Company, Wikipedia — Ван Чуаньфу, Wikipedia — Blade Battery, CnEVPost — BYD-дың 2026 жылғы қыркүйектегі сатылымы, CnEVPost — BYD-дың 2025 жылғы қорытындысы, Just Auto — BYD-дың 2024 жылғы қорытындысы, Gasgoo — BYD-дың 2023 жылғы қорытындысы, CarNewsChina — 2026 жылдың бірінші жартысы, SCMP — 2026 жылғы II тоқсандағы пайда, Fortune — Berkshire-дың BYD-дан шығуы, Business Standard — Баффет инвестициясының 17 жылы, Hong Kong Free Press — 2023 жылғы IV тоқсанда Tesla-ны озу, USA Today — 2025 жылы BEV бойынша көшбасшы BYD, Fortune — 2025 жылғы мамырдағы баға түсіру, Fortune — жеткізушілермен есеп айырысу, AP/ABC News — Бразилиядағы құрылыс жұмысшылары, Climate Rights International — Бразилиядағы келісім, Argus — Камасари зауытының ашылуы, Electrive — Венгриядағы сынақ өндірісі, EV Wire — Венгрия мен Түркия, CnEVPost — Таиландтағы зауыт, CnEVPost — Өзбекстандағы зауыт, Kursiv — BYD-дың Қазақстанда іске қосылуы, Forbes Kazakhstan — BYD-дың 2025 жылғы сатылымы, 24KZ — 2026 жылғы электромобиль нарығы, Forbes Kazakhstan — электробустар туралы келісім, Tengrinews — Алматыдағы алғашқы BYD электробустары, Digital Business — BYD-ды Қазақстанда құрастыру жоспарлары, CompaniesMarketCap — BYD, Forbes — Ван Чуаньфу