Fiat

Fiat — 1899 жылы Туринде құрылған итальяндық автокөлік маркасы. Оны шағын қалалық көліктерінен танимыз: 500, Panda, Uno. 2021 жылдан бері Fiat Stellantis концернінің құрамында. Carscoops дерегінше, 2024 жылы бұл топтың әлемде ең көп сатылған маркасы болды. Бірақ қазір оның басты нарығы Италия емес, Бразилия. Fiat туралы қазір айтуға себеп бар — автопилоты бар 500e прототипі. 2026 жылдың қазанында Stellantis рөлді ұстамай-ақ есіктен есікке дейін жүре алатын электр Fiat 500e көлігін көрсетті.

Бастауы: тоғыз инвестор және бір фабрика (1899–1922)

1899 жылғы 11 шілдеде Туринде Fabbrica Italiana Automobili Torino, қысқаша F.I.A.T., құрылды. Құрылтайшылар тоғыз адам еді: ақсүйектер, заңгерлер, өнеркәсіпшілер. Солардың бірі — Джованни Аньелли. Кейін бүкіл XX ғасыр бойы компанияға дәл осы әулет иелік етті.

Алғашқы модель Fiat 4 HP небәрі 24 дана болып шықты. 1900 жылы алғашқы зауыт ашылды, онда 35 адам жұмыс істеді. 1906 жылы аббревиатураның орнына жай ғана Fiat деген атау келді. 1910 жылға қарай компания Италиядағы ең ірі автоөндірушіге айналды. Тіпті АҚШ-тың Нью-Йорк штатындағы Покипси қаласында құрастыру ісін бастады.

Линготто, соғыс және Аньеллилер (1923–1956)

1923 жылы Туринде Линготто зауыты іске қосылды. Ол кезде бұл Еуропадағы ең үлкен автозауыттардың бірі еді. Кейін қалада екінші кешен — Мирафиори бой көтерді. Бүгін 500e мен 500 Hybrid сол жерде құрастырылады.

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін компания саяси соққы көрді. Джованни Аньелли 1945 жылы қайтыс болды. Сол жылы Ұлттық азаттық комитеті әулетті басқарудан шеттетті. Аньеллилер кейін оралды: 1963 жылы негізін қалаушының немересі Джанни Аньелли бас директор болды, ал 1966 жылдан директорлар кеңесін басқарды.

500, Panda және кеңею (1957–1980)

1957 жылдың шілдесінде соғысқа дейінгі «Тополиноның» мұрагері Nuova 500 шықты. Оны инженер Данте Джакоза құрастырды. Көлік 1975 жылға дейін шығарылды, барлығы шамамен 3,9 млн дана. 1959 жылы Джакоза осы көлігі үшін Compasso d’Oro алды. Бұл — Италияның өнеркәсіптік дизайн саласындағы сыйлығы.

Одан әрі Fiat елдер бойынша да, маркалар бойынша да кеңейді.

• Шетелдегі лицензиялар. Fiat көмегімен испандық SEAT, Польшадағы өндіріс, югославиялық Zastava, түрік TOFAŞ пайда болды. 1966 жылы Fiat Тольяттиде зауыт салу туралы келісімге қол қойды. 1970 жылдан ол жерде итальяндардың лицензиясымен Lada шығарылды.
• Жаңа маркалар. 1967 жылы Fiat Autobianchi-ді сатып алды. 1969 жылы Lancia-ны бақылауға алып, Ferrari капиталына кірді. 1986 жылы Италия мемлекетінен Alfa Romeo-ны, 1993 жылы Maserati-ді сатып алды.
• Бразилия. 1976 жылы Минас-Жерайс штатындағы Бетим зауыты алғашқы Fiat 147 көлігін шығарды. Жарты ғасырдан кейін Бразилия марка үшін бірінші нарыққа айналады.

1970 жылға қарай Fiat Италияда жылына 1,4 млн көлік құрастырып, онда 100 мыңнан астам қызметкер ұстады. 1974 жылы жүк көлігі мен автобус бөлімшелері Iveco болып біріктірілді. 1980 жылы Женева автосалонында Panda көрсетілді. Бұл бұрышты, қарапайым әрі пайдалы көлікті Italdesign-нан Джорджетто Джуджаро мен Альдо Мантовани жасады. Бірінші буын конвейерде 23 жыл тұрды, шамамен 4,5 млн дана шықты.

Марапаттар және қиын жылдар (1980 жылдар — 2004)

Fiat «Еуропаның жыл автокөлігі» атағын тоғыз рет алды: 1967, 1970, 1972, 1984, 1989, 1995, 1996, 2004 және 2008 жылдары. Wikipedia жазғандай, бұл көрсеткіш бойынша маркада кез келген басқа өндірушіден көп жеңіс бар.

Алайда 2000 жылдардың басында Fiat-тың автокөлік бизнесі шығынға батты. 2000 жылы компания General Motors-пен одақ құрды. Американдықтар Fiat автобөлімшесінің 20%-ын алды. Итальяндарға пут опционы, яғни бизнестің қалған бөлігін GM-ге сату құқығы берілді. Fiat бұл құқығын пайдаланғысы келгенде, GM өтемақы төлеуді жөн көрді. 2005 жылдың ақпанында американдықтар Fiat Auto-ны сатып алмау үшін €1,55 млрд (шамамен $2 млрд) төледі. Одақ сонымен тарады.

Маркионне дәуірі: жаңа 500 және Chrysler (2004–2020)

2004 жылы Серджо Маркионне бас директор болды. 2005 жылы компания 17 тоқсаннан кейін алғаш рет пайда көрсетті. Fiat-тың Италия нарығындағы үлесі 2004 жылғы 5,8%-дан 2009 жылы 9,1%-ға өсті.

2007 жылғы 4 шілдеде, Nuova 500-ден тура жарты ғасыр өткенде, ретро стилдегі жаңа Fiat 500 шықты. Көлік «Еуропаның жыл автокөлігі — 2008» атанды. 2012 жылға қарай сатылымы миллионнан, 2017 жылға қарай екі миллионнан асты. Негізгі зауыт поляктың Тыхы қаласында болды. 2011–2019 жылдары 500 Мексиканың Толука қаласында да құрастырылды.

2009 жылдың қаңтарында, дағдарыстың қызған шағында, Fiat американдық Chrysler-дің 20%-ын алды. 2011–2014 жылдары итальяндар компанияны біртіндеп толық сатып алды. 2014 жылғы 12 қазанда бірігу аяқталып, Fiat Chrysler Automobiles, яғни FCA пайда болды. Директорлар кеңесін 2010 жылдан Джанни Аньеллидің немересі Джон Элканн басқарды. Ferrari 2016 жылға дейін топтың құрамында болды.

Stellantis және бағыт өзгерісі (2021–2025)

2021 жылғы 16 қаңтарда FCA француздың PSA тобымен бірікті. Осылайша Peugeot пен Jeep-тен Maserati-ге дейін 14 маркасы бар Stellantis концерні құрылды. Аньеллилердің отбасылық холдингі Exor шамамен 15,5% үлеспен ең ірі акционер болып қалды. Жаңа құрылымда Fiat бас компания емес, маркалардың бірі ғана. Stellantis марка бойынша жеке қаржылық есеп жарияламайды.

Екінші буынды электр 500e Мирафиориде шығарылды, бірақ Еуропада сұраныс әлсіз болды. 2024 жылдың ақпанынан сәуіріне дейін зауытта ауысымдар қысқарды. 2024 жылдың қыркүйегінде өндіріс төрт аптаға тоқтады. Stellantis мұны тапсырыстың жоқтығымен түсіндірді. Компанияның айтуынша, бүкіл Еуропа электрокар нарығы қиындыққа тап болған.

Сонымен қатар марка көлік қатарын жаңартты. 2023 жылдың шілдесінде 600e кроссоверін көрсетті. Оның электр және гибрид нұсқасы бар, Польшада құрастырылады. Сол кезде Topolino квадрициклі де шықты. 2024 жылы Fiat 125 жылдығын атап өтті, ал маусымда Grande Panda-ны таныстырды. Бұл — Panda-ның төртінші буыны. Ол Citroën C3 және Opel Frontera-мен ортақ Smart Car платформасына салынған. Сербияның Крагуевац, Алжирдің Тафрауи және Бразилияның Бетим зауыттарында құрастырылады. Бензин, гибрид және электр нұсқалары бар.

2024 жылы Fiat әлем бойынша шамамен 1,2 млн көлік сатты. Бұл алдыңғы жылдан 11%-ға аз. Carscoops есебінше, сатылымның 43%-ы Бразилияға тиесілі — 521 мың көлік. Strada пикабы төртінші жыл қатарынан сол елде ең көп сатылған көлік болды. Түркияда да Egea седаны сатылымда бірінші орын алды. Ал Еуропада марканың сатылымы 20,4%-ға құлап, 304 мыңға түсті.

2025 жылдың қарашасында Мирафиориде 500 Hybrid іске қосылды. Бұл — сол баяғы 500, бірақ бір литрлік үш цилиндрлі FireFly жұмсақ гибридімен және механикалық беріліс қорабымен. Жыл соңына дейін 5 мың көлік құрастыру жоспарланды. Толық қуатпен зауыт жылына шамамен 100 мың көлік шығаруы тиіс. Сол кездегі марка басшысы Оливье Франсуа 500-дің Мирафиориге қайтуын «орындалған уәде» деп атады.

Мәселелер мен даулы оқиғалар

• GM-мен ажырасу (2005). Fiat-тың автобизнесті американдық серіктесіне сату құқығы туралы дау бірнеше ай созылды. Ол €1,55 млрд өтемақымен аяқталды.
• Электр 500e (2024). Сұраныс төмен болғандықтан Мирафиориде өндіріс бірнеше рет тоқтады.
• Topolino-дағы тулар (2024). 2024 жылдың мамырында Италияның қаржы полициясы Ливорно портында Мароккода құрастырылған бірнеше ондаған Topolino-ны ұстады. Себебі — итальян туы бейнеленген жапсырмалар. Билік мұны «Made in Italy» таңбалау туралы заңды бұзу деп санады. Stellantis кінәсін мойындамады, бірақ жапсырмаларды алып тастады. Компания жоба Туринде әзірленгендіктен ту жапсырылғанын түсіндірді.

Fiat Қазақстанда

Fine Cars of Kazakhstan ЖШС өзін Stellantis-тің Қазақстандағы ресми бас дистрибьюторы деп атайды. Компания 2023 жылдың мамырында Алматыда тіркелген. Ол Fiat пен Fiat Professional-дан бөлек Alfa Romeo, Jeep, Dodge және RAM сатады. Сондай-ақ Алматыда Opel мен Citroën дилері ретінде жұмыс істейді. Салондары Алматы, Атырау және Ақтөбеде бар.

2026 жылдың қазанында дистрибьютор сайтында Fiat 500, Ulysse минивэні және Ducato, Doblò, Fiorino коммерциялық көліктері бар. Мысалы, Fiorino бағасы 14,5 млн теңгеден, Ducato — 19,8 млн теңгеден басталады. Fiat-тың Қазақстанда құрастырылғаны немесе марканың елдегі ресми сатылым статистикасы туралы дерек табылмады.

Қазір не болып жатыр (2026 жылғы қазан)

Fiat-тың жаңа басшысы бар. 2026 жылғы 31 тамызда Stellantis Арно Беллониді Fiat, Abarth және Lancia бас директоры әрі Еуропадағы маркетинг директоры етіп тағайындады. Беллони бұрын топта жұмыс істеген: Fiat пен Lancia маркетингін басқарған, 2015–2020 жылдары Citroën-нің бас маркетологы болған, кейін Renault Group-қа ауысқан. Топта 30 жылдан астам еңбек еткен Оливье Франсуа қазанның ортасына дейін істі тапсырып, компанияның стратегиялық кеңесшісі болады.

2026 жыл Еуропадағы сатылым өсімімен басталды. Stellantis дерегінше, бірінші тоқсанда Fiat-тың ЕО мен көрші елдердегі тіркелімі 25%-ға өсті, нарықтағы үлесі 3,4%-ға жетті. Негізгі модельдер:

• Grande Panda — тоқсанда 21 мыңнан астам сатылым, Италияда ең көп сатылған көліктер ішінде үшінші орын;
• Pandina мен 500 — бірге Италиядағы A-сегменттегі қалалық көліктер нарығының 57,6%-ы;
• Topolino — 3 мыңнан астам дана, 10% өсім;
• Fiat Professional — Еуропадағы коммерциялық көліктер нарығының 7,4%-ы.

Екінші бағыт — технология. 2026 жылдың қазанында Stellantis STLA AutoDrive жүйесі орнатылған Fiat 500e мен Maserati Grecale прототиптерін көрсетті. Жүйенің миы — британдық Wayve компаниясының ЖИ-жүргізушісі. Ол егжей-тегжейлі карталарсыз жұмыс істейді, негізінен камераларға сүйенеді. Жүйенің деңгейі — Level 2++: көлік трассада да, қалада да рөлді ұстамай жүреді. Осы жүйесі бар алғашқы сериялық модель 2028 жылы Солтүстік Америкада шығады деп күтіледі. Оның Fiat болатын-болмайтыны әзірге белгісіз.

Дереккөздер: Wikipedia — Fiat Automobiles, Wikipedia — Fiat S.p.A. тарихы, Wikipedia — Fiat 500 (1957), Wikipedia — Fiat 500 (2007), Wikipedia — Fiat Panda, Wikipedia — Grande Panda, Wikipedia — Stellantis, Al Jazeera — 2005 жылғы GM өтемақысы, Carscoops — Fiat-тың 2024 жылғы сатылымы, Electrive — 500e өндірісінің тоқтауы, Fortune — Topolino-ның ұсталуы, Stellantis — 500 Hybrid іске қосылуы, Stellantis — 2026 жылғы бірінші тоқсан сатылымы, Stellantis — Арно Беллонидің тағайындалуы, Carscoops — STLA AutoDrive прототиптері, Fine Cars of Kazakhstan — дистрибьютор туралы