Lancet 2100 жылға дейінгі денсаулыққа 17 басты қатерді атады

The Lancet журналының XXI ғасырдағы денсаулыққа төнетін жаһандық қатерлер жөніндегі комиссиясы 17 қатер туралы баяндама жариялады. Олар 2100 жылға дейін адамзаттың ондаған миллиард жыл сау өмірін алып кетуі мүмкін. Соның екеуін авторлар адамзатты жойып жіберуге қабілетті деп санайды. Бұл — жасанды интеллектіні зиянды мақсатқа пайдалану және ядролық қақтығыс. Баяндама 11 қазанда Берлинде өткен Дүниежүзілік денсаулық саммитінде таныстырылды.

Комиссияны Вашингтон университетіндегі Денсаулық көрсеткіштері мен бағалау институтының (IHME) директоры Кристофер Мюррей және БҰҰ Халықтану қорының бұрынғы атқарушы директоры Наталия Канем басқарды. Жұмысқа денсаулық сақтау, экономика, қауіпсіздік, басқару және технология саласының 35 маманы қатысты.

Қалай есептеді

Авторлар жүздеген ықтимал қатерді қарап шығып, үш шартқа сай келетіндерін ғана қалдырды. Қатер 2100 жылға қарай кемінде миллиард DALY алып кетуге қабілетті болуы керек. Оны модельдеуге дерек жетуі тиіс, ал саясат оған ықпал ете алуы қажет. DALY дегеніміз — ауру, мүгедектік немесе ерте өлім кесірінен жоғалған бір жыл сау өмір.

IHME әр қатер үшін 204 ел мен аумақ бойынша екі сценарий құрды: ең жақсысы және ең нашары. Олардың арасындағы айырманы авторлар алдын алуға болатын жүктеме деп атайды. Салыстыру үшін, COVID-19 пандемиясы әлемге шамамен 500 млн DALY шығын келтірді.

Тізімге не кірді

ЖИ мен ядролық соғыстан бөлек, тізімде ауаның ластануы, микробтардың антибиотиктерге төзімділігі, климаттың өзгеруі, әдеттегі соғыстар, табиғи пандемиялар және денсаулық сақтауға халықаралық көмектің азаюы бар. Әлеуметтік қатерлер де енді: табыс теңсіздігі, білім деңгейінің төмендігі, балалардың дұрыс тамақтанбауы, сау қартаймау. Жеке топты таныс қауіп факторлары құрайды. Олар — семіздік, қан қысымының жоғарылығы, темекі шегу, ішімдікті шектен тыс ішу және психикалық денсаулықтың нашарлығы.

Комиссия қатерлерді маңыздылығы бойынша реттемейді. Бірақ сандар ауқымның айырмашылығын көрсетеді:

• семіздік — сақтап қалуға болатын 23,1 млрд DALY, бұл баяндамадағы ең үлкен көрсеткіш;
• білім деңгейінің төмендігі — 16,1 млрд DALY;
• табыс теңсіздігі — 13,8 млрд DALY, яғни COVID-19-дың шамамен 25 пандемиясына тең денсаулық шығыны;
• ЖИ-ді зиянды мақсатқа пайдалану — шамамен 10,4 млрд DALY;
• ядролық қақтығыс — 9,35 млрд DALY және болдырмауға болатын 133 млн өлім;
• климаттың өзгеруі — жылынуды 4,4 °C емес, шамамен 1,8 °C деңгейінде ұстаса, 1,89 млрд жыл сау өмір сақталады.

Ескертпелер қайда

ЖИ бойынша бағалау теориялық. Зиянды ЖИ-дің жаһандық ауқымдағы оқиғасы әлі болған жоқ, ал CNN дерегінше, болжаушылар бұл қауіпті бағалауда бір-бірінен қатты алшақтаған. Семіздік бойынша сандар, керісінше, жинақталған эмпирикалық деректерге сүйенеді. CNN келтірген болжамға сәйкес, 2050 жылға қарай әлемдегі ересектердің 60%-ы мен балалардың үштен бірі семіздікке ұшырауы мүмкін.

«Таңғаларлығы — қатерлердің ауқымы ғана емес, адамзаттың әлі де әрекет ете алатыны», — деді Мюррей. Оның айтуынша, 17 қатердің бәрі өзара байланысты, сондықтан оларды бірге шешу керек.

Авторлар не ұсынады

Комиссия үкіметтерге қатерге дайын денсаулық сақтау жүйесін құруды ұсынады. Сондай-ақ жаңа вакциналар мен антибиотиктерден бастап семіздікке қарсы дәрілер мен климаттық технологияларға дейінгі серпінді шешімдерге қаржы салуды және қауіптерді үнемі, тәуелсіз түрде қайта бағалап отыруды ұсынады. Ол үшін жыл сайынғы мониторинг ұсынылды, ал комиссия бағалауды әр жыл сайын жаңартып отыруға уәде берді.

Қарапайым ер адам үшін баяндаманың басты қорытындысы тұрмыстық. Тізімнің жартысы — салмақ, қан қысымы, темекі, ішімдік және психикалық денсаулық. Яғни бұл қазірдің өзінде ықпал етуге болатын қауіптер. Мысалы, жақында жарияланған бір бағалауға қарағанда, қан қысымын бақылау жыл сайын жүз мыңдаған өмірді сақтап қалар еді.

Дереккөздер: News-Medical — The Lancet комиссиясының баяндамасы және оның сандары, CNN (ABC17 арқылы) — ЖИ бойынша ескертпелер және семіздік болжамы, Euronews — бағалау әдісі және COVID-19-бен салыстыру