Бартоғай су қоймасы: қалай жетуге болады, не істеуге болады

Бартоғай су қоймасы — Алматы облысы Еңбекшіқазақ ауданындағы Шелек өзенінде салынған жасанды көл. Алматыдан шығысқа қарай шамамен 180–190 км. Мұнда тыныштық іздеп барады: жабайы жағада шатыр тігеді, балық аулайды, бөгет пен су ағызғыштың жанында суретке түседі. Инфрақұрылым жоқтың қасы, сондықтан керек нәрсенің бәрін өзіңізбен алып барасыз.

Су қоймасы туралы негізгі деректер

Су қоймасы Шелек аңғарында, теңіз деңгейінен шамамен 1060 м биіктікте орналасқан. Ол — Үлкен Алматы каналының (ҮАК) бас қоймасы. Көктемгі тасқын суды жинап алып, маусым бойы егістікке біркелкі жібереді.

• жобалық көлемі — 320 млн м³, оның 70 млн м³-ге жуығы — ағызылмайтын «өлі» көлем;
• ұзындығы — шамамен 6 км, ені — 3 км-ге дейін, орташа тереңдігі — 25 м шамасында;
• бөгеті — топырақтан үйілген, биіктігі шамамен 60 м, жотасының ұзындығы 330 м-дей;
• Бартоғай суымен Еңбекшіқазақ, Қарасай және Талғар аудандарындағы 66,3 мың га жер суарылады.

Су деңгейі маусымға қарай қатты өзгереді. Суару маусымының соңына қарай қойма айтарлықтай тартылып қалуы мүмкін: 2020 жылғы құрғақ жазда онда 15 млн м³-ден аз су қалған. Жарылған саз балшықты ашық табанды фотографтар «Марс» деп атап кеткен.

Бартоғай су қоймасы қалай пайда болды

Тау өзендерінің суын жинап, Іле Алатауының етегімен ағызатын үлкен канал туралы ой 1960-жылдары-ақ айтылған: «Казгипроводхоз» институты жобаға тапсырманы 1963 жылы алды. Құрылыс 1980-жылдардың басында басталды — Шелекке топырақ бөгет пен су ағызғыштар салынып, өзен бөгеліп, табан біртіндеп толтырылды. 1980-жылдардың ортасында су қоймасы іске қосылды, ал 1986 жылы каналдың өзі салтанатты түрде ашылды.

Қазір Дінмұхамед Қонаев есімі берілген ҮАК жоба бойынша 168 км-ге созылады және суды өздігінен ағызып, Түрген, Есік, Талғар, Қаскелең өзендерінің алабына, одан әрі батысқа жеткізеді.

Құрылыстардың жасы 40-қа келді, 2026 жылы мемлекет оларды жаңартуды қолға алды. Бартоғайға жобалық-сметалық құжаттама әзірленіп жатыр: бөгетті нығайту, су деңгейін тәулік бойы бақылау, ысырмаларды автоматтандыру және хабарлау жүйесін орнату көзделген. Канал да біртіндеп бетондалып келеді — жалпы ұзындығы 110 км-дей учаскелерге құжаттама дайындалуда.

Бартоғай су қоймасына қалай жетуге болады

Ең ыңғайлысы — жеке көлік: су қоймасына қоғамдық көлік қатынамайды. Жол 3–3,5 сағатқа созылады.

1. Алматыдан Құлжа тасжолымен шығысқа, Шелек пен Байсейіт жаққа жүресіз.
2. Шелек өзенінен өтіп, Көкпек асуына жетпей, бөгетке баратын жолға оңға бұрыласыз. Бағдар — Асы-Саға ауылы, одан су қоймасына дейін 10 км-дей.
3. Бұрылыстан әрі асфальтпен 14–15 км жүресіз — ол дәл жағаның өзінде бітеді.

Жолдағы есте қалатын нүкте — бөгетке жақындағанда жартасты тесіп салынған 300 метрдей туннель. Бөгет пен су ағызғыш — күзетілетін нысан: өту бақылау-өткізу пункті арқылы, ал су ағызғышқа бару үшін ҮАК дирекциясының рұқсаты керек.

Жағаның кей жері лайлы, батпақ. Көлікпен суға тым жақын бармаған жөн — дөңгелек тез батып қалады. Көлікті қатты топыраққа қалдырып, қалған жерге жаяу барыңыз.

Бартоғайды облыстың шығысындағы басқа жерлермен қосуға болады: Құлжа тасжолы әрі қарай Шарын шатқалына апарады, сондықтан екі күндік сапар оңай құрастырылады.

Табиғаты мен ауа райы

Су қоймасының айналасы — шөлейтті дала мен аласа тау бөктерлері. Климаты құрғақ, күрт континенттік: жазда күндіз +30…+35 °C болады, қыста −10 °C-ге дейін, одан да төмен түседі. Жауын-шашын аз, көбіне көктемде жауады. Аңғар ашық, сондықтан қатты жел мен күн мен түннің температура айырмасы мұнда жиі кездеседі — жазда да кешке салқын тартады.

Бөгет салынғанға дейін Шелектің жайылмасында тоғай өскен, оның бір бөлігі су астында қалды. Оның орнына жаңа экожүйе қалыптасты: айдын мен жағаның ылғалды тұстары суда жүзетін және жыл құстарының аялдайтын мекеніне айналды.

Бартоғайда немен айналысуға болады

Бұл — өз бетіңізше демалатын жер: жабдықталған жағажай, кафе, прокат жоқ.

Шатыр мен пикник

Жаға кең, лагерьді көршілерден алыстау жерге тігуге болады. Ескеретін басты нәрсе — жел: шатырды қалқа жерге тігіп, барлық керме жібін бекітіңіз.

Балық аулау

Су қоймасында сазан, мөңке, тұқы ауланады, өзенде форель кездеседі. Балықтың қабуы ауа райына қатты байланысты: жел тұрып, су толқыса, балық кетіп қалады. Көктемде барар алдында Алматы облысындағы уылдырық шашу кезеңіндегі тыйым мерзімін тексеріңіз — бұл уақытта әуесқой аулауға шектеу қойылады.

Шомылу, каяк және рафтинг

Шомылуға болады, бірақ су жазда да суық — +12 °C шамасында, жел тұрса, толқын тез көтеріледі. Тымық күні өз жабдығыңызбен каякпен немесе сап-бортпен шығуға болады.

Бөгеттің төменгі жағынан ұзындығы 13 км-дей Шелек шатқалы басталады, онда рафт пен каякпен ағыспен түседі. Учаске күрделі, қиындығы 4-санатқа дейін, сондықтан тәжірибелі нұсқаушымен ғана бару керек.

Су ағызғыштың жанында суретке түсу

Су ағызғыш туннельдер ашылғанда, қуатты ағыс шашыранды бұлт көтереді, ішінде жиі кемпірқосақ тұрады. Басыңнан аяғыңа дейін су болуға дайын болыңыз.

Маңайдағы бағыттар

Бартоғай жиі джип-турлар мен веломаршруттарға қосылады. Танымал бағыт — Түрген шатқалы мен обсерваториясы бар Асы үстірті арқылы өтеді: ол жақтан су қоймасы мен Шелек аңғары алақандағыдай көрінеді. Үстіртке жол талғамайтын көлікпен не жақсы кроссовермен барған дұрыс — онда топырақ жол мен терең шұңқырлар бар.

Не алу керек және сапарды қалай бүлдірмеуге болады

1. Су мен тамақ. Алдын ала жинап алыңыз. Соңғы рет Байсейіттегі дүкендерден сатып алуға болады.
2. Байланыс. Мобильді интернет үзіліп тұрады. Бірнеше көлікпен барсаңыз, кездесетін жерді алдын ала келісіп, офлайн-карталарды жүктеп алыңыз.
3. Жабдық. Мықты қазықтары мен кермелері бар шатыр, күннен қорғайтын тент, жанарғыға қосымша газ.
4. Жылы киім. Шілдеде де кешке худи не күрте және желден қорғайтын қабат керек.
5. Су жанында сақ болыңыз. Лайлы жаға батпақ, су суық, толқын тез көтеріледі.
6. Қоқыс. Мұнда урна да, қоқыс шығару да жоқ — әкелгеннің бәрін өзіңізбен алып кетіңіз.

Бартоғай — кеңістік пен ашық көкжиекті, адамы аз жерді ұнататындарға арналған. Осындай сапарларға арналған басқа идеялар — Қазақстандағы экотуризм туралы материалымызда. Ал алысқа баруға уақыт болмаса, табиғатты қаланың іргесінен де табуға болады — мысалы, Жапон жолында немесе Баум тоғайында.