Ажырасудың төрт салт аттысы: психологтар ұрыс-керістен некенің немен аяқталатынын қалай болжайды

Барлық жұптар ұрысады. Мәселе сендерде жанжал бар-жоғында емес, олардың қалай көрінетінінде. Бұл қорытынды — 1970-жылдардан бері әріптесі Роберт Левенсонмен бірге зертханада ерлі-зайыптыларды зерттеген америкалық психолог Джон Готтман жұмысының басты нәтижесі. Әдіс қарапайым әрі қатал болды: жұпқа қарым-қатынасындағы нақты мәселені талқылауға 15 минут берілді, бәрі бейнеге түсірілді, содан кейін жылдар өткен соң кімдер бірге қалғаны тексерілді. Готтман институтының деректері бойынша, тоғыз жылдан кейін қайта тексерілген ұзақ мерзімді зерттеуде олар кімнің ажырасатынын 90%-дан жоғары дәлдікпен болжай алған.

Бірден ескертейік: бұл институттың өз сандары, және оларды сиқырлы тест деп санаудың қажеті жоқ. Бірақ Готтманның идеялары әлдеқашан отбасылық терапияның негізіне айналды, және олар таңқаларлықтай практикалық. Басты нәрселерді талдаймыз.

«Бестің бірге» ережесі

Алғашқы жаңалық парадокс сияқты естіледі: бақытты жұптар бақытсыздардан кем ұрыспайды. Айырмашылық — тепе-теңдікте. Тұрақты жұптарда жанжал кезінде әр жағымсыз әрекетке бес немесе одан көп жағымды әрекет келеді: әзіл, жанасу, «иә, бұл жерде сен дұрыссың», дау ортасындағы күлкі. Олар шын дауласа алады, бірақ сонымен бірге күліп, бір-бірін мазақтап та алады. Дағдарыстағы жұптарда жағымдылық аз, және егер арақатынас 1:1-ге дейін және одан төмен түссе — Готтман бойынша, бұл нақты қауіптің белгісі.

Практикалық қорытынды: дауларды міндетті түрде болдырмау шарт емес. Олардың ішінде жылулыққа орын қалғаны маңызды.

Төрт салт атты

Готтман ажырасудың алдында жиі болатын төрт мінез-құлық үлгісін сипаттады. Ол оларды Киелі кітаптағы ақырзаманға ұқсатып, «төрт салт атты» деп атады.

1. Сын

Нақты әрекетке шағым емес, тұлғаға соққы. «Сен қоңырау шалмадың, мен уайымдадым» — шағым. «Сен өзімшілсің, саған бәрібір» — сын. Біріншісін талқылауға болады, екіншісі тек қорғануды тудырады.

Қарсы у — жұмсақ бастау. Серіктестің кемшіліктері туралы емес, өз сезімдерің мен қажеттіліктерің туралы айту. Шартты түрде: «Сен мені ешқашан тыңдамайсың» орнына «Бүгін маған назар жетпеді, менің күнім туралы сөйлесейікші».

2. Менсінбеу

Сарказм, келеке, мазақтап қайталау, көзді алайту, қорлау. Менсінбеу — «мен сенен жақсымын» деген ұстаным. Готтман бойынша, бұл ажырасудың жеке алғандағы ең күшті болжаушысы. Институт сондай-ақ менсінбеу көп жұптарда иммунитет жиі зардап шегетіні және инфекцияларға бейімділік жоғары екені туралы деректерге сілтеме жасайды.

Қарсы у — алғыс мәдениеті. Жақсы нәрсені үнемі байқап, айтып отыру: серіктесіңді не үшін бағалайсың, ол бүгін не істеді. Сол 5:1 арақатынасы буфер ретінде жұмыс істейді: қарым-қатынаста жағымдылық неғұрлым көп болса, менсінбеуге топырақ соғұрлым аз.

3. Қорғану

Талапқа ақталумен, қарсы айыптаумен немесе құрбан ұстанымымен жауап беру. «Ал сен өзің ше?..» — жанрдың классикасы. Мәселе мынада: қорғану іс жүзінде «Мен емес, сен кінәлісің» дейді, және жанжал екінші айналымға түседі.

Қарсы у — жауапкершілікті алу. Ең болмаса өз үлесің үшін. «Иә, мен ұмытып кеттім, бұл менің қатем» өршуді кез келген дәлелден жақсы тоқтатады.

4. Қабырғаға тығылу

Үнсіздік, телефонға қарау, бір сөзді жауаптар, әңгімеден физикалық түрде кету. Көбіне бұл немқұрайдылық емес, шамадан тыс жүктеме: адам соншалықты қызып кеткені сонша, жай ғана сөніп қалады. Готтман бұл күйді «су басу» деп атайды — тамыр соғысы жиілейді, ми «соқ немесе қаш» режиміне ауысады, және конструктивті сөйлесу енді мүмкін емес.

Қарсы у — физиологиялық өзін-өзі тыныштандыру. Үзіліс туралы келісу: «Үзіліс жасайық, мен суығанда әңгімеге қайта ораламыз». Үзіліс кемінде 20 минутқа созылуы керек, және оны шынымен тыныштандыратын нәрсеге жұмсаған дұрыс: серуенге, жүгіруге, оқуға. Әңгімеге дәл қайта оралу маңызды, үзілісті оны көмудің тәсілі ретінде пайдаланбау керек.

Бәрін шешетін ұсақ-түйек

Готтманның тағы бір бақылауы ұрыс-керіске емес, қарапайым күнделікті өмірге қатысты. Ол «байланысқа сұраныс» (bid) ұғымын енгізді — серіктестің назар, мақұлдау немесе жылулық алуға жасаған кез келген әрекеті. «Қарашы, қандай құс», кеңес сұрау, жай ғана күлкі. Мұндай сұранысқа жауап беруге болады («О, әдемі екен!»), ал елемеуге де болады.

Алты жыл бойы бақыланған жас жұбайлар зерттеуінде бірге қалған жұптар бір-бірінің сұраныстарына 86% жағдайда жауап берген. Ажырасқан жұптар — орта есеппен 33%-ында. Айырмашылық орасан зор, және ол әдетте байқамайтын ұсақ-түйектен құралады.

Готтман институтында атап өтетіндей, байланысқа сұраныстардың көбіне екінші қабаты болады. «Қарашы, қандай құс» деген сөз құс туралы емес, «бір минут менімен бол» дегені туралы. Кеңес сұрау кейде мүлде кеңес туралы емес, қолдау туралы. Егер мұндай әрекеттер қайта-қайта жауапсыз қалса, адам біртіндеп оларды жасауды тоқтатады — және жұп қатар, бірақ бірге емес өмір сүре бастайды. Керісінше де дұрыс: осы кішкентай сигналдарды саналы түрде байқап, оларға жауап беру — қарым-қатынасты нығайтудың ең қарапайым тәсілдерінің бірі.

Іс жүзінде бұл қалай естіледі

Классикалық тұрмыстық жағдайды алайық: сен жуамын деп уәде берген ыдыс кешеден бері тұр. «Салт аттылары» бар нұсқа: «Сен осы үйде бір нәрсе істейсің бе өзі?» (сын), жауабына — «Ал сен өзің кеше…» (қорғану), содан кейін көзді алайту (менсінбеу) және есікті сарт жабу (қабырғаға тығылу). Төртеуі де бір минутта.

Қарсы улары бар нұсқа: «Таңертең ас үй толып жатқанда ашуым келеді, таңнан бастап жүйкем жұқарады. Кім не істейтінін келісейікші?» Және жауабына: «Иә, уәде беріп, істемедім, кешір. Қазір жуамын». Мәселе сол, әңгіме — мүлдем басқа. Әрі байқа, онда ешқандай керемет жоқ: тек жапсырмалардың орнына нақтылық және кінәнің өз бөлігін мойындау.

Бұған не істеу керек: қысқа чек-парақ

• Дауда әрекеттен тұлғаға («сен әрдайым», «сен ешқашан») өткеніңді байқа — бұл сын.
• Сарказм мен көзді алайтуды қадағала. Бұл зиянсыз ирония емес, «салт аттылардың» ең қауіптісі.
• «Сен дұрыссың, бұл жерде мен қателестім» деп айтуды үйрен — «бірақсыз».
• Егер қайнап бара жатқаныңды сезсең, — кемінде 20 минутқа үзіліс ал және әңгімеге міндетті түрде қайта орал.
• Серіктесің бір нәрсе көрсеткенде немесе айтып жатқанда телефоннан көз ал. Сол 86% дәл осындай жауаптардан құралады.

Бұл дағдылардың бірде-бірі ерлікті талап етпейді. Бұл қарым-қатынастың гигиенасы сияқты: іш пыстырарлық, күнделікті және зерттеулерге қарағанда, жұмыс істейтін нәрсе. Ал егер өздерің шамаларың жетпей, жанжалдар шеңбер бойымен жүре берсе, бұл бәрі құрыды дегеннің белгісі емес, отбасылық психологқа жүгінудің қалыпты себебі.

Дереккөздер: The Gottman Institute — The Four Horsemen, The Gottman Institute — The Antidotes, The Gottman Institute — The Magic Relationship Ratio, The Gottman Institute — Turn Toward Instead of Away