Әсел Омар

Әсел Омар орысша жазады, бірақ оның жазғанының бәрі дерлік қазақ туралы. Көне түркі мифтері, тәңіршілдік, 1986 жылғы желтоқсандағы Алматы, туған тілінің үш әліпбиін көзімен көрген ата. Ол Әдебиет институтын бітірді, Эмиль Лотяну шеберханасында сценарий жазуды үйренді, философия тарихынан диссертация қорғады, Есенин медалін алды. Сонымен бірге фамилиясындағы кеңестік «-ова» жалғауын әдейі алып тастады. Бүгін оның әңгімелерін ағылшын тілді оқырман «Amanat» антологиясынан оқиды, ал өзі Едіге туралы тарихи фильмнің сценарийімен айналысып жүр.

Шыққан тегі және отбасы

Әсел Омар 1973 жылғы 29 мамырда Алматыда сәулетшілер отбасында туған. Атасының бірі — белгілі қазақстандық журналист, қоғам қайраткері Омарғали Құдышев. Екінші атасы Сыдықов геолог болған, КСРО Ғылым академиясының академигі атанған. Үйде көп оқитын, оқығанын талқылайтын. Кейін Әсел бала кезінен сөз жазуға, сөзбен ойнап, мағына құрастыруға құмар болғанын айтады.

Фамилиясының да өз тарихы бар. Оның прозасын аударған Шелли Фэйрвезер-Вега «Әсел Омар» деген есім мүлде орысша естілмейтінін атап өтеді. Жазушы кеңес заманында Орталық Азия фамилияларына жалғанған «-ова» жұрнағынан саналы түрде бас тартты.

Білімі: Әдебиет институты, Лотяну және философия (1990–2011)

1990 жылы Әсел Алматыдағы №39 мектепті алтын медальмен бітіріп, Мәскеуге аттанды. Содан кейін ұзақ әрі алуан түрлі оқу басталды:

• 1995 — Горький атындағы Әдебиет институты;
• 1996 — Мәскеудегі Сыртқы сауда академиясы жанындағы Халықаралық бизнес институты;
• 2002–2004 — Сценаристер мен режиссерлердің жоғары курстары, «Табор аспанға кетеді» фильмінің авторы Эмиль Лотяну шеберханасы;
• 2011 — РУДН-нің философия тарихы бойынша аспирантурасы, философияға дейінгі кезеңдегі жеке тәжірибе туралы диссертация.

Оның философиясы жерден алыс емес. Зерттеуінің тақырыбы — тәңіршілдіктегі адам мен құдайдың байланысы, яғни даланың көне діні. Прозасы да осы топырақтан өсіп шықты.

Журналистика және PR

Институттан кейін Әсел республикалық «Новое поколение» газетінде жұмыс істеді. Кейін қоғаммен байланыс саласына ауысты: PR маманы болды, жоғары оқу орындарында «Паблик рилейшнз» пәнінен сабақ берді. Әдебиет осы жылдардың бәрінде қатар жүрді — өлең, әңгіме, эссе.

Алғашқы кітаптар мен сыйлықтар (1997–2009)

Әдебиеттегі алғашқы қадамы — «Дебют-97» сыйлығы. Өлеңдер мен әңгімелер жинағы «Credo» 1990 жылдардың соңында Алматыда шықты. Он жылдан кейін «Ранние холода» («Ерте суық», 2007) мен «Синий волк» («Көк бөрі», 2009) жарық көрді. Екі кітап та халықаралық байқауларда жүлделі орын алды. Оның марапаттары арасында «Мәскеу — бейбітшілік пен келісім аумағы» әдеби байқауының жеңісі, Мәскеу үкіметі мен Ресей халықтары ассамблеясының халықтар достығына қосқан үлесі үшін берілген грамоталары бар.

«Тәңір тұмары» және Есенин медалі (2012–2013)

Әсел Омардың басты кітабы — «Талисман Тенгри» («Тәңір тұмары», 2012). Мұнда көне түркі мифологиясы мен ХХ ғасырдағы Қазақстанның саяси тарихына негізделген әңгімелер бар. Оған қоса, тәңіршілдікті түркі мәдениетінің негізі ретінде қарастыратын философиялық мақалалар енген. Жинақ Ақпарат және мұрағат комитетінің әлеуметтік маңызы бар әдебиетті шығару бағдарламасымен 2000 дана таралыммен басылды. Тұсаукесері 2013 жылғы ақпанда Қазақстанның Мәскеудегі елшілігінде өтті.

«Бұл кітап — махаббат туралы, тағы да махаббат туралы», — деді сонда автор. Сыншылар оның прозасын «мистикалық криптотарих» деп атады: мұнда миф пен тарихи дерек бір-біріне өріліп кетеді, ал жақсылық пен жамандықтың өлшемі — жоғары әділдік.

Кітапқа соғыс туралы әңгімелер де кірді:

• «Анна и „Либерти“» — көрші кәріс дивизиялық газетті, «Либерти» баспа машинасын және бомбалау кезінде қаза тапқан санинструктор Анна Кравченконы еске алады;
• «Котелок» («Қазан») — орыс солдаты Петрович пен он жеті жасар қазақ жігітінің Украинадағы достығы. Мұнда тірі қалуды кездейсоқтық шешеді;
• «Серенада» — соғыстың соңындағы қираған неміс ауылы, роялда ойнаған бұрынғы капитан және оның Мәскеудегі отбасы қаза болғаны туралы хабар.

2013 жылы Әсел Омар Мәскеуде «Орыс мәдениеті мен әдебиеті дәстүрлеріне адалдығы үшін» алтын Есенин медалін алды. Оның прозасына тән парадокс: орыс дәстүрі үшін берілген медальді «Менің істейтінімнің бәрі Қазақстанмен, дәлірек айтсам, қазақ тақырыбымен байланысты» дейтін автор алды.

Журналдар, «Әліппе» және аудармалар (2010 жылдар — 2021)

Оны «Юность», «Нива», «Простор», «Литература», «Сцена» журналдары мен философиялық «Логос» басты. Кейін «Азбука» («Әліппе») кітабы шықты. 2021 жылы петербордың «Нева» журналы оның әліпби ретімен, «А»-дан «З»-ға дейін құрылған әңгімелерін жариялады. Желісі — орта ғасырлық құман тілінің сөздігі «Кодекс Куманикустың» ізімен саяхат: Мәскеу, Будапешт, Венеция. Тараулар арасында тіл, жад, өлім және Алматыдан Риминиге дейінгі қалалар туралы мәтіндер бар.

Әсел өзі де аударма жасайды. Ағылшын тілінен аударған өлеңдері Босния мен Герцеговинада және Черногорияда жарияланды, ал түрік ақыны Тарық Гүнерселдің өлеңдерін қазақ тіліне аударды. Өз мәтіндері Ресейде, Қазақстанда, Францияда, Сербияда, Черногорияда, АҚШ пен Канадада жарық көрді.

«Amanat» және Желтоқсан (2022)

Халықаралық деңгейдегі серпіліс — Зәуре Батаева мен Шелли Фэйрвезер-Вега құрастырған «Amanat: Women’s Writing from Kazakhstan» антологиясы (Gaudy Boy, 2022). Жинақта онымен қатар прозаик Айгүл Кемелбаева мен алматылық Лиля Калаус бар. Кітапқа Әсел Омардың екі әңгімесі енді:

• «Желтоқсанның қара қары» — журналист Рүстем 1986 жылғы Желтоқсанды еске алады: компартиядағы кадр ауысуынан кейінгі үш күндік наразылық, зорлық-зомбылық пен тұтқындаулар. Әңгіменің өзегінде — қазақ отбасының үрейі және олардың орыс, еврей, кәріс достары мен көршілерінің әрқалай мінезі. Сонда туған тілінің үш әліпбиін — араб, латын және кирилл жазуын — көрген ата да бар;
• «Француз береті» — газетте Сталин «ұлы» емес, «улы» болып шығып кеткен қатенің кесірінен түрмеге түсу қаупі төнген редактор туралы кеңестік оқиға.

«Желтоқсанның қара қары» бастапқыда орысша жазылған. Шелли Фэйрвезер-Вега Эксетер университетінің RusTRANS жобасының блогында осы әңгіменің мысалында орыс әдебиеті қай кезде орыс әдебиеті болудан қалатынын талдады.

Қазір не істеп жүр (2026 жылғы қазан)

Қазақ әдебиеті порталына берген сұхбатына қарағанда, Әсел Омар Түркияда тұрады және киноға қайта оралды. Қолында екі сценарий бар: Әлібек Асқардың ауыл тарихы мен кеңестік репрессия туралы романының экранизациясы және XIV ғасырдағы Алтын Орда саясаткері Едіге туралы тарихи фильм. Қатар «Адриан қақпасы» туралы және Ванкувердегі өмірі жайлы мәтіндерін жазып бітіруде. Сүйікті авторлары — Джойс, Фолкнер, Борхес пен Чехов. Жастарға кеңесі қысқа: «Сүйген ісіңмен айналыс. Сонда бәрі жақсы болады».

Марапаттары

• «Дебют-97» сыйлығы;
• «Мәскеу — бейбітшілік пен келісім аумағы» әдеби байқауының жеңісі;
• Мәскеу үкіметі мен Ресей халықтары ассамблеясының грамоталары;
• алтын Есенин медалі (2013).

Қазақстан Жазушылар одағының, Мәскеу Жазушылар одағының, Орыс ПЕН-орталығының, Халықаралық ПЕН-клубтың, журналистер одақтары мен Ресей философиялық қоғамының мүшесі.

Дереккөздер: Қазақ әдебиеті порталы — өмірбаяны, Қазақ әдебиеті порталы — сұхбат, The Astana Times — Есенин медалі, Kazinform — «Тәңір тұмарының» тұсаукесері, Қазақ әдебиеті порталы — соғыс туралы әңгімелер, «Нева» №5, 2021 — әңгімелер, Talking About Books — «Amanat» туралы пікір, RusTRANS (Эксетер университеті) — «Желтоқсанның қара қарының» аудармасы туралы