Айгүл Кемелбаева

1990 жылдардың басында Мәскеудегі Әдебиет институтының студент қызы Кеңес Одағы жаңа ғана құлаған қалада күн көруге тырысты. Осы тәжірибеден «Бала күтуші» повесі туды. Аудармашылар оны социалистік реализм канондарынан бас тартқан қазақ жазушы әйелінің алғашқы прозасы деп атайды. Айгүл Кемелбаева қазақша жазады, жиырмаға жуық әдеби марапаты бар. 2018 және 2022 жылдары оның әңгімелері ағылшын тілінде жарық көрді.

Шыққан тегі және балалық шағы

Айгүл Кемелбаева 1965 жылы 21 наурызда сол кездегі Семей облысы Абай ауданының Құндызды ауылында туған. Бұл — Абай мен Шәкәрімнің жері. Болашақ жазушы үшін бұл бос сөз емес.

Ол ерте жаза бастады. 15 жасында «Жетінші құрлыққа саяхат» атты туындысы жас авторлар байқауында екінші орын алды.

Білімі: Алматы мен Мәскеу (1984–1994)

1984–1987 жылдары Кемелбаева әл-Фараби атындағы ҚазМУ-дың журналистика факультетінде оқыды. Кейін Мәскеудегі Горький атындағы Әдебиет институтының проза бөліміне түсіп, оны 1994 жылы бітірді.

Мәскеу жылдары КСРО-ның ыдырауымен тұспа-тұс келді. Кейін бұл кезең оның басты повесінің арқауына айналды.

Алғашқы кітаптар және «Дарын»: 1998–2002

1998 жылы Кемелбаева Қазақстан Жастар одағы мен Журналистер одағының сыйлығын алды. Ол «Сорос-Қазақстан — Дебют» байқауында жеңді. 2000 жылы Сорос қорының «Қазіргі қазақ романы» байқауын жеңіп алды. Сол 2000 жылы мемлекеттік «Дарын» жастар сыйлығы да берілді.

2001 жылы «Тобылғысай» кітабы шықты. Сол жылы жазушы Қазақстан Жазушылар одағына мүше болды. 2002 жылы «Мұнара» романы жарық көрді. Adebiportal сыншылары бұл кітапты қазіргі қазақ әдебиетінің елеулі жетістіктерінің бірі деп бағалайды.

«Мұнара»: адам мен тұтыну

«Мұнара» екі бөлімнен тұрады. Бірінші бөлім — «Бала күтуші» — тұтыну мен қала әлемі туралы. Екінші бөлім — «Соңғы жолбарыс» — оқырманды табиғатқа алып кетеді. Кейіпкері — аңшы Тарбақ. Жолбарыс мұнда батылдық пен күштің символы. Ал қабан қатыгездікті бейнелейді.

Кемелбаева бұл прозаны «рухани өмірбаян» деп атайды. Кітапта туыстарының шын есімдері мен тағдыры бар. Солардың ішінде кеңестік қуғын-сүргіннің құрбаны болған туыстары да бар.

Кино және театр: 2005–2014

Жазушы сценарист ретінде де еңбек етеді. 2005 жылы «Қазақфильмде» режиссер Болат Шәріптің Мағжан Жұмабаевтың әңгімесі бойынша түсірген «Құня» фильмі шықты. Кемелбаева сценарийдің авторларының бірі.

Одан кейін деректі фильмдер түсті: «Сүлеймен Есқараев» (2012), «Сұлтан Оразалин» (2013) және «Жиембет жырау» (2014). Қазір ол Астанада тұрады және Қ. Қуанышбаев атындағы қазақ музыкалық-драма театрының әдебиет бөлімін басқарады.

Сыншы: 200 мақала

Кемелбаеваны тек прозаик ретінде танымайды. Ол қазақ тілінде екі жүзден астам әдеби-сын мақала жазып, оларды екі монографияға жинады. Оның мәтіндерін «Жұлдыз» журналы мен Adebiportal порталы жариялайды.

2013 жылы «Мәжнүн жүрегі» кітабы, 2016 жылы «Сөз хикмет» эсселер жинағы шықты.

Басты кітаптары

• «Тобылғысай» (2001) — алғашқы ірі проза кітабы.
• «Мұнара» (2002) — «Бала күтуші» және «Соңғы жолбарыс» деген екі бөлімнен тұратын роман: қала мен табиғат, тұтыну мен рух.
• «Бала күтуші» — КСРО ыдырағаннан кейін Мәскеуде жүрген қазақ филолог қыз туралы повесть. Кейіпкер сенімсіз әрі тұйық. Оның жалғыз сүйеніші — орыс әдебиеті, ислам және қазақ фольклоры туралы ала-құла білімі. 2018 жылы Шелли Фэйрвезер-Веганың аудармасымен Words Without Borders журналында ағылшынша шықты.
• «Мәжнүн жүрегі» (2013) — проза кітабы.
• «Сөз хикмет» (2016) — эсселер жинағы.
• «Аштық» (Hunger) — Amanat антологиясындағы әңгіме (2022). Аудармашылар қазақ метафораларын сөзбе-сөз дерлік сақтады: мәтінде ағылшын прозасында сирек кездесетін өсімдік, аң және тағам бейнелері көп.

Ағылшын тілді оқырманға жол

2018 жылдың қаңтарында Words Without Borders журналы қазақ жазушы әйелдерінің прозасынан топтама шығарды. Оны Кемелбаеваның «Бала күтушісі» ашты. Құрастырушылар Зәуре Батаева мен Шелли Фэйрвезер-Вега бұл шығарманы социалистік реализм конвенцияларын бұзған қазақ жазушы әйелінің алғашқы прозасы деп атады.

2019 жылы Кемелбаеваның әңгімесі «Қазіргі қазақ әдебиеті. Проза» антологиясына енді. Ал 2022 жылдың шілдесінде американдық Gaudy Boy баспасы «Amanat: Women’s Writing from Kazakhstan» антологиясын шығарды. Онда он үш автордың мәтіні бар: жетеуі орысша, алтауы қазақша жазады. Бәрі делдал тілсіз, тікелей ағылшын тіліне аударылды. Солардың арасында Кемелбаеваның «Аштығы» да бар.

Оның күші неде

Кемелбаева бір кітапта сирек тоғысатын нәрселерді біріктіреді: қазақ фольклоры, ислам, орыс классикасы және бүгінгі қала. Оның кейіпкерлері айқайламайды. Олар ойлайды, күмәнданады және білімге сүйенеді.

Екінші күші — өз өмірбаянына адалдығы. Ол отбасы тарихын ойдан шығарылған есімдердің артына жасырмайды. Қуғын-сүргін туралы туыстарының тағдыры арқылы жазады.

Марапаттары

• Қазақстан Жастар одағы мен Журналистер одағының сыйлығы (1998);
• «Сорос-Қазақстан — Дебют» байқауының жеңімпазы;
• «Сорос-Қазақстан» қорының «Қазіргі қазақ романы» байқауының жеңімпазы (2000);
• «Дарын» мемлекеттік жастар сыйлығы (2000);
• халықаралық әдеби байқаудың I дәрежелі дипломы;
• «Құрмет» ордені;
• барлығы — жиырмаға жуық әдеби марапат.

Қызықты деректер

• Кемелбаева Абай мен Шәкәрім шыққан өлкеден — Семей өңірінің Абай ауданынан.
• Ол әрі прозаик, әрі сыншы, әрі сценарист, әрі кинотанушы.
• «Құня» сценарийі классик Мағжан Жұмабаевтың прозасы бойынша жазылған.
• «Аштықтың» аудармашылары қазақ тұрақты тіркестерін әдейі үйреншікті ағылшын баламаларымен алмастырмады — түпнұсқаның бейнелілігін сақтау үшін.

Қазір не істеп жүр (2026 жылғы қазан)

Кемелбаева Астанада тұрады, Қуанышбаев атындағы театрда жұмыс істейді және студенттермен кездеседі. 2025 жылдың наурызында ол Қазақ тілі мен әдебиеті онкүндігі аясында Астана халықаралық университетінің оқытушылары мен студенттерімен кездесті. Қазіргі проза мен драматургия, қазақ әдебиетінің әлемдік әдебиеттегі орны және аударма туралы әңгіме болды.

Дереккөздер: Wikipedia — Aigul Kemelbayeva, Пушкин атындағы Ұлттық кітапхана — өмірбаяны мен сыйлықтары, Adebiportal — автор профилі, Adebiportal — «Мұнара» романы туралы, Words Without Borders — профилі және «Бала күтуші», Words Without Borders — қазақ жазушы әйелдерінің прозасы (2018), Global Voices — Amanat антологиясы, World Literature Today — Amanat туралы рецензия, Астана халықаралық университеті — жазушымен кездесу (2025)