«Эвертон»

«Эвертон» — Ливерпульдің футбол клубы, Англия футбол лигасын құрған клубтардың бірі. Жүз елу жылға жуық тарихында ол Англия чемпионатын тоғыз рет, Англия кубогын бес рет ұтып алды. 1985 жылы Кубок иелерінің кубогын жеңіп алды. Соңғы ірі жүлдесі — 1995 жылғы кубок. Қазір клуб тағы да жаңалықтарда: 2026 жылғы 9 қазанда оның иесі, америкалық миллиардер Дэн Фридкиннің The Friedkin Group компаниясы клубты сатуды қарастырып жатқанын хабарлады. Бақылау пакетін сату да мүмкін. Бұл сатып алғаннан кейін екі жыл да өтпей, жаңа стадионға көшкеннен кейін бір ғана маусымнан соң болып отыр.

Шіркеу командасы: 1878–1892

Клуб 1878 жылы Эвертон ауданындағы St Domingo методист шіркеуінің жанынан құрылды. Алғашында St. Domingo’s FC деп аталды. 1879 жылғы қарашада команда аудан атымен «Эвертон» болып өзгерді: ойнағысы келетіндер тек шіркеу қауымынан шыққан жоқ. 1884 жылдан клуб Энфилдтегі алаңды жалға алды. 1888 жылы Футбол лигасын құрған он екі клубтың қатарына кірді. Алғашқы маусымды сегізінші орынмен аяқтап, 1891 жылы тұңғыш чемпиондық атақты алды.

Кейін Ливерпульдің футбол картасын ғасырға анықтаған ажырасу болды. Клуб Энфилдтің жер иесі Джон Хоулдингпен жалдау ақысы үшін келіспей қалды. 1892 жылы жаңа «Гудисон Парк» стадионына көшті. Хоулдингтің стадионы бар еді, бірақ командасы жоқ болып шықты. Сөйтіп ол өз командасын — «Ливерпульді» құрды. Мерсисайд дербиінің қаладағылар әлі ұмытпаған тарихы осыдан басталды.

Гудисон Парк және атақтар: 1892–1970

Клуб «Гудисонда» 133 жыл ойнады. ХХ ғасырдың бірінші жартысында «Эвертон» үш рет чемпион атанды: 1915, 1928 және 1932 жылдары. 1927/28 маусымы Дикси Динмен есте қалды. Шабуылшы лиганың 39 матчында 60 гол соқты. Ағылшын жоғары дивизионының бұл рекордын әлі ешкім жаңартқан жоқ. Құлдыраулар да болды. 1930 жылы команда алғаш рет Екінші дивизионға түсіп кетті. Бірақ бір жылдан соң сол дивизионды ұтып, бірден оралды. 1951 жылы екінші рет түсті, бұл жолы қайтуға үш маусым кетті.

Кубоктар да келді: 1906 және 1933 жылдары. Төртінші чемпиондықты Екінші дүниежүзілік соғыстың алдында, 1938/39 маусымында алды. 1960 жылдары клуб жаттықтырушы Гарри Кэттериктің тұсында қайта көтерілді. Оның командасы лиганы 1963 және 1970 жылдары ұтты. Арасында, 1966 жылы, Англия кубогын да жеңіп алды.

Кендалл дәуірі: 1981–1987

Клубтың ең табысты жылдары Говард Кендаллдың атымен байланысты. Ол «Эвертонды» 1981 жылы басқарды. Үш маусымнан кейін команда Англия кубогын ұтты: финалда «Уотфордты» 2:0 есебімен жеңді. Ал 1984/85 маусымында бәрі бір жылға тоғысты. «Эвертон» чемпион атанып, Кубок иелерінің кубогын да алды. Финалда Венаның «Рапидін» 3:1 есебімен ұтты. Бұл — клубтың жалғыз еуропалық жүлдесі.

Еуропадағы жолды жалғастыру мүмкін болмады. 1985 жылғы «Эйзель» трагедиясынан кейін УЕФА ағылшын клубтарын еурокубоктардан шеттетті. Сол себепті «Эвертон» құқығы бола тұра бірнеше маусым Чемпиондар кубогында ойнай алмады. Үйде команда 1987 жылы лиганы тағы бір рет ұтты. Содан кейін Кендалл испаниялық «Атлетикке» кетті. Кейін ол екі рет — 1990 және 1997 жылдары — қайтып келді, бірақ бұрынғы табысын қайталай алмады.

Тоқсаныншы жылдар: соңғы кубок пен мәреде құтылу

1990 жылдары «Эвертон» екі шектің арасында жүрді. 1994 жылы клуб лигадан түсіп кетуден соңғы турда ғана құтылды. «Гудисонда» «Уимблдонды» 3:2 есебімен жеңді. Бір жылдан кейін Джо Ройлдың командасы Англия кубогын алды: финалда «Манчестер Юнайтедті» 1:0 есебімен ұтты. 1995 жылғы бұл кубок әлі күнге дейін клубтың соңғы ірі жүлдесі. 1999 жылы «Эвертонды» Билл Кенрайт бақылауына алды.

Мойес және тұрақтылық: 2002–2013

2002 жылы команданы шотландиялық Дэвид Мойес қабылдады. Алдымен Премьер-лигада қалу керек еді, ол бұл міндетті орындады. Кейін клуб кестенің жоғарғы жартысына шығып тұратын тұрақты командаға айналды. Ең жақсы нәтиже 2004/05 маусымында болды: төртінші орын және Чемпиондар лигасының іріктеуіне жолдама. Он бір жылда жүлде болған жоқ. 2013 жылдың жазында Мойес «Манчестер Юнайтедке» кетті.

Мошири дәуірі және ақша мәселесі: 2016–2024

2016 жылғы 27 ақпанда британ-иран кәсіпкері Фархад Мошири клуб акцияларының 49,9%-ына ие болды, кейін үлесін арттырды. Оның тұсында «Эвертон» Мерси жағасындағы Брамли-Мур докында жаңа стадион сала бастады. Құрылыс 2021 жылдың жазында басталды. Сонымен бірге клуб тапқанынан көп жұмсады. AFP дерегінше, 2019–2023 жылдары шығын £400 млн-ға жуықтады.

Мошири клубты бірнеше рет сатпақ болды. Америкалық 777 Partners компаниясымен де, кәсіпкер Джон Текстормен де мәміле болмай қалды. Сатып алушы 2024 жылы табылды. Премьер-лига мәмілені 14 желтоқсанда мақұлдады. 19 желтоқсанда The Friedkin Group Roundhouse Capital Holdings компаниясы арқылы акциялардың 98,8%-ын сатып алды. AFP сілтеме жасаған BBC дерегінше, сома £400 млн-нан асты. Мәміле жабылғанда команда 16-орында тұрды, түсіп кету аймағынан үш ұпай ғана жоғары еді.

Ұпай шегерімі (2023–2024)

Мошири дәуіріндегі ең ауыр оқиға — Премьер-лиганың табыстылық пен тұрақтылық ережесін (PSR) бұзғаны үшін жаза. Бұл ереже бойынша клуб үш жылда £105 млн-нан артық шығынға батпауы керек.

• 2023 жылғы 17 қарашада тәуелсіз комиссия «Эвертоннан» 10 ұпай шегерді. Сол кезде бұл Премьер-лига тарихындағы ең үлкен шегерім еді.
• Апелляциядан кейін жаза алты ұпайға дейін азайды.
• 2024 жылғы сәуірде келесі есеп кезеңі үшін тағы екі ұпай шегерілді. Лига бес ұпай сұраған, бірақ комиссия кезеңдердің ішінара қабаттасатынын ескерді. Клуб шектен £16,6 млн-ға асқанын мойындады.

Жалпы 2023/24 маусымында «Эвертон» сегіз ұпайынан айырылды, бірақ Премьер-лигада қалды. Sky Sports дерегінше, оған қоса клуб «Бёрнлиге» өтемақы төледі.

Фридкиндер және жаңа стадион: 2025–2026

Жаңа иелер бапкерді тез ауыстырды. 2025 жылғы қаңтарда Шон Дайч жұмыстан босатылып, клубқа Дэвид Мойес оралды. Мамырда бас директор болып Ангус Киннир тағайындалды. Ол бұған дейін, 2017 жылдан, «Лидсті» басқарған. Директорлар кеңесінің төрағасы — Дэн Фридкиннің өзі, атқарушы төраға — Марк Уоттс.

2025 жылғы 18 мамырда ерлер командасы «Гудисон Паркта» соңғы ресми матчын ойнады. «Саутгемптонды» 2:0 есебімен ұтты, екі голды да Илиман Ндиай соқты. Ескі стадион бос қалған жоқ: 2025/26 маусымынан бастап онда «Эвертонның» әйелдер командасы ойнайды.

2025 жылғы мамырда доктағы стадионға демеушінің аты берілді — Hill Dickinson Stadium. Онда сынақ матчы 2025 жылғы 17 ақпанда өтті. Алғашқы ресми ойын 24 тамызда болды: «Эвертон» «Брайтонды» 2:0 есебімен ұтты. Стадион 52 769 көрерменге арналған. Клуб есебіне қарағанда, жобаға жалпы £813 млн жұмсалды. Жаңа үйдегі алғашқы маусымды команда 49 ұпаймен 13-орында аяқтады. Үздік бомбардир Бето болды — барлық турнирде он гол.

Ақша

2024/25 маусымының есебін (қаржы жылы 2025 жылғы 30 маусымда аяқталды) клуб 2026 жылғы 31 наурызда жариялады. Түсім £9,8 млн-ға өсіп, клуб үшін рекордтық £196,7 млн-ға жетті.

• Телетрансляция құқықтары — £129,2 млн.
• Демеушілік, жарнама және мерчандайзинг — £24,3 млн.
• Басқа коммерциялық табыс — £22,9 млн.
• Билет және матч күнгі табыс — £20,3 млн.

Шығын бір жыл бұрынғы £53,2 млн-нан £8,6 млн-ға дейін азайды. Бір ескерту бар: бұл санға әйелдер командасы мен «Гудисон Паркты» клуб құрылымынан бөлу мәмілесінен түскен £49,2 млн бір реттік пайда кірді. Жалақы түсімнің 74%-ын алды, бір жыл бұрын бұл 81% еді. Иелер £450,7 млн акционерлік қарызды капиталға айналдырды. Стадион үшін клуб JP Morgan Chase банкінен 30 жылға £350 млн несие алды. Таза активтер £393,3 млн-ға дейін өсті. Бас директор Киннир есепте алаңдағы мақсаттарға жету үшін табысты өсіру қажет екенін жазды.

Қазір не болып жатыр (2026 жылғы қазан)

2026 жылғы 9 қазанда The Friedkin Group жаңа инвестиция тарту жолдарын, соның ішінде бақылау пакетін сатуды қарастырып жатқанын мәлімдеді. Иелердің айтуынша, олар клубқа лайықты қамқоршы бола алатындармен ғана сөйлеседі. Баға ресми түрде айтылған жоқ. Sky Sports News тілшісі Алан Майерстің пайымынша, TFG £800 млн – £1 млрд күтіп отыр. Қаржы сарапшысы Кирен Магуайр Goodison News-ке берген сұхбатында £800–900 млн деп бағалады. Бұл — сатып алушының ұсынысы емес, бағалау ғана.

Мойес бұл жаңалыққа таңғалғанын жасырмады. Иелер небәрі бір жарым жыл бұрын келген, ал ол сату туралы басқалармен бір күні таңертең білген. Оның сөзінше, соңғы трансфер терезесінде-ақ иелердің клубқа толық қаржы салмай отырғанын сезген. Жазда клуб Илиман Ндиайды, Бетоны және Тим Ироэгбунамды сатты. Sports Mole дерегінше, негізгі ересектер құрамында 18 ойыншы қалды.

Алаңда 2026/27 маусымы әзірге бір қалыпты өтіп жатыр:

• Премьер-лиганың бес турынан кейін — екі жеңіс, үш тең ойын, жеңіліс жоқ;
• үйде «Ипсвич» (1:0) пен «Кристал Пэлас» (2:0) ұтылды, «Манчестер Юнайтедпен» (2:2), «Тоттенхэммен» (0:0) және «Борнмутпен» (1:1) тең түсті;
• басқа турнирлерде «Престонды» (4:0, қонақта) және «Вулверхэмптонды» (1:0) ұтты;
• келесі матч — 11 қазанда «Халл Ситиге» қонаққа барады.

«Эвертонның» Қазақстанмен байланысы табылмады: клубта қазақстандық ойыншы болмаған, елде демеушісі де, матчы да жоқ.

Дереккөздер: Sky Sports — Мойес TFG-ның клубты сатуы туралы, Sports Mole — TFG-ның сату туралы мәлімдемесі, Premier League — «Эвертонның» 2024/25 есебі, Premier League — клубтың жаңа стадионы, Malay Mail (AFP) — The Friedkin Group мәмілесі, Inside World Football — ұпай шегерімі, The Star (Reuters) — Ангус Киннирдің тағайындалуы, Sports Mole — 2026/27 маусымының басы, Wikipedia — Everton F.C., Wikipedia — клуб тарихы, Wikipedia — Hill Dickinson Stadium, Wikipedia — Goodison Park, Wikipedia — 2025/26 маусымы