Асы жайлауы: не көруге болады және қалай жетуге болады

Асы жайлауы (Асы үстірті) — Алматы облысы Еңбекшіқазақ ауданындағы биік таулы алқап, Алматыдан шығысқа қарай шамамен 100–130 км жерде орналасқан. Мұнда жақын шатқалдарда жоқ кеңістікті іздеп барады: 2100–2800 метр биіктікте шақырымдарға созылған альпі шалғыны, жылқы үйірлері, көшпенділердің қорғандары және қазақстандық астрономдар гамма-жарқылдарды бақылайтын обсерваторияның күмбездері. Оған тек жол талғамайтын көлікпен немесе джип-турмен жетуге болады. Ең қолайлы маусым — мамырдың соңынан қыркүйектің басына дейін, ал қыста көшкін қаупіне байланысты жол жиі жабылады.

Қайда орналасқан және несімен таңғалдырады

Жайлау Іле Алатауы мен Кетпен жоталарының арасында жатыр. Бұл тасты шатқал емес, баурайы жайпақ, сатылы кең ашық алқап. Оны Асы өзені қақ жарып ағады, жағалауында түнеуге ыңғайлы шалғынды жайылмалар бар. Баурайдың төменгі жағында тянь-шань шыршасы өседі, жоғарыда — субальпі және альпі шалғыны. Яғни орман, дала және таулы тундра бір сағаттық жолдың ішінде алмасып отырады.

Климаты күрт континенттік. Жазда күндіз ауа температурасы сирек +20…+25 °C-тан асады, шілденің өзінде түнде суық. Аспан көбіне ашық болады — обсерваторияны да сол үшін осында салған.

Жердің де өз тарихы бар: жайлаудың 3,5 мың гектары ұзақ уақыт «Іле-Алатау Тур» ЖШС-ның жеке меншігінде болған. 2023 жылдың желтоқсанында Еңбекшіқазақ ауданының әкімдігі учаскені мемлекетке қайтарып, жергілікті шаруалардың малын жаюға берді. Сондықтан жазда шалғынды жылқы мен қой отарларымен бөлісетініңіз анық.

Қорғандар мен көне іздер

Асы — көшпенділердің бұл тауларда бізден әлдеқайда бұрын өмір сүргенін анық көрсететін жерлердің бірі. Жайлау мен оның маңында сақ және үйсін дәуірінің қорғандары шашырап жатыр — шағын үйінділерден бастап тізбектеле салынған үлкен төбелерге дейін. Тастардан петроглифтер кездеседі: аңшылық көріністері, жануарлар және мағынасын археологтардың өзі әрдайым ажырата алмайтын таңбалар.

Қорғандар — археология ескерткіштері. Олардың үстімен көлікпен жүрмеңіз, тасын ошаққа алмаңыз және қазбаңыз: бұл әдепсіздік қана емес, заңмен де жазаланады.

Асы жайлауында не көруге болады

• Асы-Түрген обсерваториясы. Жайлаудың басты бағдары — шамамен 2750 метр биіктіктегі күмбездер. Оны салу 1982 жылы басталған, бірақ КСРО ыдырағаннан кейін нысан қирауға жақын қалды. Фесенков атындағы Астрофизика институты айнасы 1,5 метрлік АЗТ-20 басты телескопын аяқтады: ол алғашқы жарығын 2016 жылдың қазанында көріп, 2017 жылдың жазында сынақ пайдалануға берілді. Мұнда сондай-ақ бір метрлік Carl Zeiss телескопы, жарты метрлік телескоп және нысанаға сегіз секундта бағытталатын 700 миллиметрлік роботтандырылған телескоп тұр. Соңғысы гамма-жарқылдар мен гравитациялық толқындардың ізін іздейді.
• Альпі шалғыны және шопандардың киіз үйлері. Жазда жайлауға киіз үй тігіліп, жылқы мен қой бағылады. Жайлаудағы тұрмысты көріп, қымызды тікелей малшылардан сатып алуға болады.
• Қорғандар мен петроглифтер. Алқаптың әр жерінде кездеседі, бірақ кейбіріне жолбасшысыз және толық жетексіз жету қиын.
• Түрген шатқалындағы Аю сарқырамасы. Жайлауға бара жатып, шырша орманының ішіндегі биіктігі шамамен 30 метр сарқырамаға бұрылған жөн. Ыстықта бұл — маршруттағы ең жақсы аялдама.
• Есік көлі мен Бартоғай. Оларды Асымен бір джип-турға жиі біріктіреді. Өз көлігіңізбен түнеп баратын болсаңыз, жайлаудан Бартоғай су қоймасына түскен қисынды.

Обсерватория туралы маңызды жайт. 2023 жылдың күзінде институт телескоптардың айналасындағы шамамен 15 гектар жерді қоршап тастады: туристер сонда қоқыс қалдырған, институт экологиялық айыппұл төлеген, ал фаралар мен шамдардың жарығы бақылауға кедергі келтірген. Жайлау арқылы өтетін жолдың өзі ашық, бірақ обсерватория жанындағы бұрынғы тұрақ енді жоқ. Аумаққа келісім бойынша кіруге болады — институттағылардың айтуынша, қоқысын алып кететін және түнде жарық шашпайтын туристік компаниялардың топтарын кіргізеді.

Белсенді демалыс

Асы — треккинг, велосипед және джип-турларға арналған жер. Соқпақтар шалғын мен өзен бойымен өтеді, көрінісі ашық нүктелерге көтерілуге болады. Тау велосипедімен грейдер мен топырақ жолда жүру ыңғайлы, ал өз велосипедіңіз болмаса, ұйымдастырылған турды таңдаған оңай. Жартасқа өрмелеуге мұнда жағдай жоқтың қасы — тек жекелеген тау жыныстарының шығындыларында ғана.

Түнеу үшін тек кемпинг бар. Жайлауда дүкен, кафе мен дәретхана жоқ, байланыс барлық жерде ұстамайды, сондықтан маршрут пен тұрақты алдын ала ойластырыңыз.

Асы жайлауына қалай жетуге болады

Алматыдан жайлауға дейін маршрутқа қарай шамамен 100–130 км. Жол Құлжа тас жолымен Есікке қарай басталады, содан кейін Түрген ауылы мен Түрген шатқалына бұрылады. Шатқалдың кіреберісінде Іле Алатауы ұлттық паркінің өткізу бекеті тұр.

2026 жылы кіру ақысы АЕК-пен (4 325 ₸) есептеледі: жеңіл көлік — 0,3 АЕК, шамамен 1 300 ₸, жаяу адам — 0,15 АЕК, тәулігіне шамамен 650 ₸. 2025 жылдың жазынан бастап Іле Алатауы ұлттық паркі қолма-қол ақша қабылдамайды: камера көлік нөмірін оқиды, жүйе QR-код береді, ал сіз банк қосымшасы арқылы төлейсіз.

Батан ауылынан кейін асфальт бітеді, әрі қарай — тасты учаскелері бар топырақ жол. Соңғы 20–30 км ең ауыры. 2025 жылдың жазында Түрген — Асы жолындағы өрде кроссовер аударылып қалды, ал жергілікті тұрғындар жол бір жылда едәуір нашарлағанын айтты. Қорытынды айқын: ақаусыз толық жетек пен таулы жолда жүру тәжірибесі керек. Ол болмаса, джип-турмен барған дұрыс.

Жайлауға қоғамдық көлік қатынамайды. Нұсқалар: өзіңіздің 4×4 көлігіңіз, туристік такси немесе топтық тур. Тур таңдағанда ТЖМ дауылды ескерту жарияласа не болатынын және ақша қандай жағдайда қайтарылатынын алдын ала сұраңыз: 2023 жылдың тамызында 200 адамнан тұратын топ жайлауда нөсер мен желге тап болып, қалаға түнде оралды, ал 20 000 ₸ тұратын тур үшін туроператор небәрі 3 000 ₸ қайтаруды ұсынды.

Қашан бару керек

Ең қолайлы маусым — мамырдың соңынан қыркүйектің басына дейін. Маусым мен шілдеде шалғын барынша жасыл, бұлақтар тасқынды, күндіз +15…+25 °C, түнде салқын. Тамыз құрғақ әрі ауа райы тұрақтырақ, аспан жиі ашық болады — түнгі бақылауға жақсы уақыт.

Қыркүйек — қазан айларында күн суытады, алғашқы үсік пен қар түсуі мүмкін. Күндіз серуендеуге жайлы, бірақ шатырда түнеу үшін қысқы жабдық керек.

Қыста және ерте көктемде барудың қажеті жоқ. Жолды қар басады, ал облыстың ТЖД-сы оны көшкін қаупіне байланысты жабады: 2024/25 жылғы қыста 6–11 км учаскесі 31 наурызға дейін жабылды, ал 2023 жылдың көктемінде тас аралас көшкін «Түрген — обсерватория» жолының 20–41 км учаскесін бөгеп, қозғалыс 20 сәуірге дейін тоқтатылды. Маусым аралығында барар алдында Алматы облысы ТЖД-ның хабарламаларын тексеріңіз.

Не алу керек және сапарды қалай бүлдірмеу керек

• Қабаттап киініңіз. Жылы күрте, желден қорғайтын киім, кешке арналған бас киім мен қолғап, табаны мықты треккинг аяқ киімі.
• Бүкіл маршрутқа жететін тамақ пен су. Жайлауда дүкен де, кафе де жоқ.
• Күннен қорғаныс. 2,5 км биіктікте тез күйесіз: УК-сүзгісі бар көзілдірік, SPF 30+ крем, бас киім.
• Навигация. Офлайн карталар, зарядталған телефон мен пауэрбанк — байланыс барлық жерде жоқ.
• Көлік. Ақаусыз 4×4 жол талғамайтын көлік, запас дөңгелек, домкрат, толық бак.
• Қауіпсіздік. Жақындарыңызға маршрут пен оралу уақытын айтып кетіңіз, күн батқанша түсуді жоспарлаңыз, асау бұлақтардан жаяу өтпеңіз.
• Кемпинг. Шатырды желден қорғалған жерге тігіңіз, жылы ұйықтайтын қап пен төсеніш алыңыз.
• Ұлттық парк ережелері. Өрт қаупі жоғары кезеңде от жақпаңыз және қоқысты өзіңізбен бірге алып кетіңіз — жайлауда қоршаулар дәл қоқыс кесірінен пайда болды.
• Қолма-қол ақша. Ұлттық паркке кіру QR арқылы төленеді, бірақ шопандардан қымыз алу мен жергілікті жүргізушілердің қызметі көбіне қолма-қол ақшамен төленеді.

Асы — мегаполистен екі-үш сағаттық жердегі айналада тек шалғын, тау мен аспан ғана тұратын сирек мекен. Көлік пен жабдықты дайындап, күн батқанша оралыңыз және жайлауды қандай таза күйінде тапсаңыз, солай қалдырыңыз.

Дереккөздер: Informburo — Асы жайлауындағы обсерватория, Informburo — Асы-Түргендегі жылдам телескоп, Zakon.kz — обсерватория маңындағы қоршау, Informburo — жайлау мемлекетке қайтарылды, Tengrinews — 2026 жылы ұлттық парктерге кіру бағасы, Azattyq Ruhy — кіру ақысын қолма-қолсыз төлеу, Tengrinews — Түрген — Асы жолындағы апат, Informburo — нөсерге тап болған туристер, Nur.kz — обсерваторияға апаратын жолдағы көшкін