Баум тоғайы: Алматыдағы ең үлкен орманның тарихы мен жаңа келбеті

Баум тоғайы — Алматыдағы ең үлкен орман саябақ. Ол Түрксіб ауданында, Сүйінбай және Сейфуллин даңғылдарының арасында 137,7 гектар жерді алып жатыр. Тоғай жергілікті маңызы бар табиғат ескерткіші саналады, тарихы бір жарым ғасырға жуық. 2026 жылдың мамырында мұндағы ауқымды абаттандыру жұмыстары аяқталды: 7,5 шақырымдық веложол, балалар мен спорт алаңдары, жарық пен бейнебақылау орнатылды. Енді серуендеуге, жүгіруге, пикникке шығуға толық лайық орын.

Тарихы мен орналасуы

Тоғай оңтүстіктен солтүстікке қарай шамамен 3,5 шақырымға созылады — Рысқұлов даңғылы маңынан әуежайға қарай. Ең кең жері 800–900 метрге жетеді. Бір жағында теміржол, екінші жағында тұрғын үйлер орналасқан, сондықтан мұнда көлікпен де, қоғамдық көлікпен де оңай жетуге болады.

Бұл жерге алғашқы ағаштар XIX ғасырдың екінші жартысында отырғызылған. Дерек көздерінде түрлі жыл аталады — 1868 жылдан 1890 жылдардың басына дейін. Тоғайдың тағдырын шешкен адам — орманшы Эдуард Оттонович Баум (1850–1921). Ол Верныйға (Алматының бұрынғы атауы) 1875 жылы келген. Баум орманды кварталдарға бөліп, арықпен суаруды жолға қойды, өңірге таныс қарағаш пен шегіршіннен бөлек емен, шаған, жөке, қайың егуді бастады. Қазынаның орман учаскесі бірте-бірте қалалық орман саябаққа айналды, ал Баумның көзі тірісінде-ақ жұрт оны орманшының атымен атай бастады.

Верныйды көгалдандыруға қала тұрғындары да жұмылдырылды — көрші станицалардың казактарынан бастап Жетісу облысының әскери губернаторы Герасим Колпаковскийге дейін.

Баум тоғайының құқықтық мәртебесі

2001 жылы тоғайға республикалық маңызы бар мемлекеттік табиғат ескерткіші мәртебесі берілді, ол ерекше қорғалатын табиғи аумақтар тізіміне енді. 2017 жылдың желтоқсанында тоғай республикалық меншіктен коммуналдық меншікке өтті, ал үкіметтің 2018 жылғы 24 желтоқсандағы № 865 қаулысымен жергілікті маңызы бар табиғат ескерткішіне айналды.

Бұл қорғауды әлсіреткен жоқ: тоғай әлі де ерекше қорғалатын аумақ, мұнда күрделі құрылыс салуға және сау ағашты кесуге тыйым салынған, тек санитарлық кесуге рұқсат бар. Өзгергені — жауапкершілік деңгейі: енді тоғайды Алматы әкімдігі күтіп-ұстап, қаржыландырады.

Өсімдіктері мен жануарлары

Тоғай — мегаполистің ортасындағы нағыз орман, тау бөктеріне тән өз экожүйесі бар.

Өсімдіктер

Зерттеу деректеріне қарағанда, мұнда 49-ға жуық ағаш түрі (7 қылқан жапырақты, 42 жалпақ жапырақты) және 52-дей бұта түрі өседі. Негізгі ағаштар — қарағаш, шегіршін, емен, үйеңкі, терек, шаған, жөке, қайың. Қылқан жапырақтылардан шырша, қарағай, бал қарағай мен арша кездеседі. Жеміс ағаштары да бар — сібір алмасы, алмұрт, шетен, долана, ал бұталардан итмұрын, ұшқат, итшомырт, орман жаңғағы өседі. Шөп қабатында 118-ге жуық өсімдік түрі бар, қырыққұлақ, мүк пен саңырауқұлақ та кездеседі.

Жануарлар мен құстар

Тоғайды мекендейтіндер:

• сүтқоректілер — тиін, орман тышқаны, ұйқыбас, сирек жарқанаттар (ергежейлі жарқанат, жирен кештік жарқанат);
• қосмекенділер — көл бақасы, сібір бақасы, жасыл құрбақа;
• бауырымен жорғалаушылар — алай жалаңкөзі, су жыланы және кәдімгі сарыбас жылан;
• құстар — шымшықтар, сайрауықтар, түркептер, жетісу қырғауылы және басқалары.

Өнеркәсіп аймақтары көп, теміржол бойындағы Түрксіб ауданы үшін тоғай сүзгі сияқты: шаңды ұстайды, шуды басады, ауаны тазартады.

2025–2026 жылғы абаттандыру: не өзгерді

Жұмыс 2025 жылдың күзінде басталып, 2026 жылдың мамырында аяқталды. 4,7 млрд теңгелік жобаны BAZIS-A компаниясы қаржыландырды. Тоғай аймақтарға бөлінді: бір бөлігі тыныш демалысқа арналды, бір бөлігі инфрақұрылымы аз экоаймақ болып қалды, ал белсенді демалыс алаңдары шетке қарай шығарылды.

Не пайда болды:

• ұзындығы 7,5 шақырым веложол және қиыршық тас төселген жаяу жүргінші жолдары;
• 7 балалар алаңы, 6 воркаут аймағы және 6 пикник орны;
• орындықтар, шатырлы беседкалар, қоқысты бөлек жинайтын урналар;
• жарық, бейнебақылау камералары және Сүйінбай даңғылы жағындағы полиция бекеті.

Дау-дамайсыз да болмады. 2025 жылдың күзінде экобелсенділер техника ағаштарды зақымдап жатқанын, заңсыз кесу болғанын хабарлады, ал әлсіреген және қураған ағаштың көп көлемін шығару туралы ұсыныс қала тұрғындарының наразылығын тудырды. Әкімдік мердігер сау ағаш кеспегенін, жоба барысында мыңға жуық көшет егілгенін мәлімдеді.

Баум тоғайында немен айналысуға болады

Спорт

Жаңа веложол мен ұзын аллеялар велосипед тебуге, жүгіруге және скандинавиялық жүріске ыңғайлы, воркаут аймақтарында таза ауада жаттығуға болады. Тоғайда кросс жарыстары мен спорттық бағдарлау өтеді, қыста жолдарды шаңғышылар пайдаланады. Жүктемені арттырғыңыз келсе, терренкурды — өрлері бар маршруттармен мөлшерлі жүрісті байқап көріңіз.

Серуен мен пикник

Асықпай демалғысы келетіндерге жөке, емен, шетен аллеялары мен пикникке жабдықталған орындар бар. Тыныш кварталдарда тиін мен қырғауылды жиі көресіз. Жазда тоғайдың ішкі жағы көршілес көшелерден әлдеқайда салқын.

Экскурсиялар мен естелік орындар

Тоғайда экологиялық және өлкетанулық экскурсиялар өтеді: сирек өсімдіктер, Верныйды көгалдандыру тарихы мен Баумның өзі туралы әңгімелейді. Оқушылар мен студенттер үшін бұл ашық аспан астындағы тірі зертхана. Ерекше орын — епископ Пименді еске алуға арналған обелиск тұрған 57-квартал.

Баум тоғайының құпиялары мен аңыздары

Бір жарым ғасырда тоғайдың өз хикаялары жиналды — халық аңызынан бастап нақты қылмыс хроникасына дейін.

Епископ Пименнің қазасы

Епископ Пимен (зайырлы есімі — Петр Белоликов) Верныйға 1917 жылдың қазанында келіп, қауіпке қарамастан қызметін жалғастырды. 1918 жылдың қыркүйегінде қызыл әскерлер оны түнде үйінен алып кетіп, тоғайға апарып атып тастады. 1998 жылы 57-кварталда, ол қаза тапқан деп болжанатын жерде обелиск орнатылды, ал 2000 жылы Орыс православ шіркеуі Пименді жаңа шейіттер қатарына қосты. Мұнда әлі күнге дейін зиярат етушілер келеді, ал келушілер арасында тоғай тыныштығында із қалдырмайтын қадам дыбысы мен дұға жаңғырығы естіледі деген әңгімелер жүреді.

Жасырылған жәдігерлер туралы аңыз

Көнекөз қариялардың айтуынша, революция жылдары тоғайға шіркеу қазынасы салынған сандық көмілген. Мұның дәлелі жоқ, бірақ шамамен 2008 жылы мұнда шынымен алтын жалатылған икона табылды. Оның қалай табылғаны белгісіз күйде қалды, ал қазына туралы әңгіме қала фольклорына айналды.

Қылмысы көп 1990 және 2000 жылдар

Тоқсаныншы және екі мыңыншы жылдары тоғай топтардың «стрелкаға» шығатын жері болды, кездесулер көбіне төбелес пен атысқа ұласатын. 2008 жылы қаланы бірнеше шабуыл дүрліктірді: бір апта ішінде тоғайда екі әйел зорланып, тағы біреуі өлтірілді. Қылмыскер ұсталды, бірақ қауіпті жер деген атақ ұзақ уақыт кетпей қойды. Жаңа жарық, камералар мен полиция бекеті бұл бетті біржола жабуға тиіс.

Баум тоғайы ұнаса, қаланың басқа жасыл жерлерін де аралап шығыңыз — мысалы, Алматы бөктеріндегі Жапон жолын, ал кең табиғат көріністері үшін Шарын шатқалына барып қайтуға болады.