Лиля Калаус

Лиля Калаус — алматылық прозаик. Ол отыз жылдан бері Қазақстан туралы орысша жазып келеді, ақыры қазақ мифологиясын Amazon-ға дейін жеткізді. Бату деген бала мен Алтын жауынгер туралы балалар кітабы АҚШ-та ағылшынша шықты. New Times дерегінше, кітап Азия туралы балалар кітаптарының үш рейтингінде бір ай бойы бірінші орында тұрған. Осы кезде Калаустың ересектерге арналған әңгімелері «Amanat» деген қазақстандық әйелдер прозасының ағылшынша үлкен антологиясына енді. Ол классика туралы радиохабар жүргізді, әдеби журнал басқарды. Кітап нарығы туралы да ашық айтады: «Кітап шығаруға болады. Сату — іс жүзінде мүмкін емес».

Шығу тегі және білімі

Калаус 1969 жылы Алматыда (ол кезде Алма-Ата) туған. Нақты туған күні ашық дереккөздерде көрсетілмейді. Республикалық физика-математика мектебінде оқыды, бірақ кейін ҚазМУ-дың филология факультетіне түсті. Оны 1991 жылы, КСРО ыдыраған жылы бітірді.

Алғашқы елеулі туындысын шамамен жиырма жасында жазды. Бұл Дина Гороховамен бірге жазылған қорқынышты роман еді. Кейін Калаус Гороховамен бірлесіп кітап та шығарады.

Алғашқы кітаптар және «Книголюб» (1996–2014)

Әдебиеттегі дебюті 1996 жылы болды: «Сорос-Қазақстан-Дебют» байқауында Калаус бірден екі жүлде алды — I және III сыйлық. Үш жылдан соң «Бестиарий» шықты. 2002 жылы «Өлеңдер мен суреттер кітабы», 2005 жылы «Қанды роман және басқа повестер» жарық көрді. Соңғысын тағы да Дина Гороховамен бірге жазды.

2001–2014 жылдары ол «Книголюб» әдеби журналының бас редакторы болды. Яғни он жылдан астам уақыт әдебиетке автор ретінде ғана емес, өзгенің мәтінін іріктеп, түзеп, басып шығаратын адам ретінде де қарады.

Кейін публицистикаға да келді: 2022–2023 жылдары Ratel.kz сайтында авторлық колонка жүргізді.

Бату, Алтын тостаған және қазақ мифологиясы (2014–2021)

Бетбұрыс балаларға арналған сериядан басталды. Оны Калаус қазақ мифологиясын зерттеуші Зира Наурызбаймен бірге ойлап тапты. Алғашқы кітап — «Алтын тостағанды іздеп. Бату мен достарының оқиғалары» — 2014 жылы шықты. Сюжеті қарапайым әрі қызық: қазіргі Алматыда тұратын қарапайым бала Алтын жауынгер Аспарамен танысып, көктегі Алтын тостағанды іздеуге аттанады. Жол бойы оқырман қазақ мифтерінің кейіпкерлерімен танысады. Олар мұражай экспонаты сияқты емес, шытырман оқиғаның тірі кейіпкерлері ретінде көрінеді.

Серия 7–11 жастағы балаларға арналып, қазақ және орыс тілдерінде шықты. 2019 жылы екінші бөлімі — «Бату мен достарының Барсакелмес еліндегі оқиғалары», одан кейін үшіншісі — «…жұлдызды Айдала елінде» жарық көрді. Калаус мұның мәнін былай түсіндіреді: «Мифология — халық жанының мәні».

Осы жылдары ересектерге арналған кітаптар да шығарды: «Пиньята» әңгімелер жинағы (2015), «Күн шақыруы. Ересектер мен балаларға арналған повестер мен әңгімелер» (2018) және «Өмір иероглифі. Блогтар» (2019). Жарияланбаған «Соңғы үміт қоры» деген романы да бар.

Басты кітаптары

• «Бестиарий» (1999) — Калаустың алғашқы кітаптарының бірі. «Сорос-Қазақстан-Дебюттегі» жеңістен үш жыл кейін шықты.
• «Қанды роман және басқа повестер» (2005) — Дина Гороховамен бірлескен жұмыс. Екеуі бұрын бірге қорқынышты роман жазған.
• «Алтын тостағанды іздеп. Бату мен достарының оқиғалары» (2014, Зира Наурызбаймен бірге) — қазақ мифологиясы негізіндегі балалар фэнтезиі. Калаустың басты кітабы: 2023 жылы АҚШ-та ағылшынша шықты.
• «Пиньята» (2015) — ересектерге арналған әңгімелер жинағы.
• «Күн шақыруы» (2018) — ересектер мен балаларға арналған повестер мен әңгімелер.
• «Өмір иероглифі. Блогтар» (2019) — блогтағы мәтіндерінің жинағы.
• «Бату мен достарының Барсакелмес еліндегі оқиғалары» (2019) — Бату туралы серияның екінші бөлімі.

Ағылшын тіліне жол: Amazon және «Amanat» (2020–2023)

Калаустың ағылшын тіліндегі тарихы 2020 жылы басталды. Words Without Borders журналы оның «6:00 p.m. after the Quarantine» әңгімесін Шелли Фэйрвезер-Веганың аудармасында жариялады. Сол жылы мәтіні американдық Restless Books баспасының Илан Ставанс құрастырған «пандемия» антологиясына енді.

2021 жылдың желтоқсанында Kazinform хабарлағандай, Калаус пен Наурызбай Бату туралы трилогияны ағылшынша шығаруға Amazon Publishing-пен келісімшартқа қол қойды. Алғашқы кітап — «Batu and the Search for the Golden Cup» — 2023 жылғы 1 тамызда AmazonCrossing Kids импринтінде шықты. Оны да Фэйрвезер-Вега аударды. Тамыздың басында New Times кітап Amazon-дағы Азия туралы балалар кітаптарының үш рейтингінде бір айдан бері бірінші орында тұрғанын жазды. Қазақстандық балалар әдебиеті үшін бұл сирек жағдай: жергілікті миф әлемдегі ең ірі кітап алаңында сатылып жатыр.

2022 жылдың шілдесінде сингапурлық Gaudy Boy баспасынан «Amanat: Women’s Writing from Kazakhstan» антологиясы шықты. Оны Зәуре Батаева мен Шелли Фэйрвезер-Вега құрастырды. Калаус онда екі мәтінмен берілген — «A Woman Over Fifty» және «Operatic Drama». Жинаққа енген авторлардың арасында Айгүл Кемелбаева да бар.

Words Without Borders пен Restless Books дерегінше, Калаустың ересектер мен балаларға арналған жеті кітабы бар. Мәтіндері Қазақстанда, Ресейде, Өзбекстанда, Германияда, Украинада және АҚШ-та жарияланған.

Радио, дәрістер және қоғамдық жұмыс

Калаус өзін филолог, жазушы, блогер, әдеби редактор, сценарист, радиожүргізуші және әдеби шеберлік ұстазы деп атайды. Әр сөздің артында нақты жұмыс тұр. Радио Классикте «Классикомания» бағдарламасын жүргізіп, екі жылда 80-нен астам шығарылым жазды. Қаржылық сауаттылық туралы телебағдарламаларға сценарий жазды. Жазушылық шеберлік курстарын және YouTube-та бейнеблог жүргізеді. Жаңадан бастағандарға берер кеңесі қысқа: «Жазушы болғың келсе — жаз».

Ол — Қазақстан Жазушылар одағының және қазақ ПЕН-клубының мүшесі. 2020 жылы «АиФ Казахстан» оны Жазушылар одағының Орыс әдебиеті және әдеби байланыстар жөніндегі кеңесі төрағасының орынбасары деп атады. 2025 жылы Әдебиет порталы оны осы кеңестің төрағасы ретінде таныстырды.

Марапаттары

• 1996 — «Сорос-Қазақстан-Дебют» байқауының I және III сыйлықтары.
• 2014 — Орталық Азия елдерінің Үшінші ашық кітап форумы мен әдеби фестивалінің лауреаты.
• 2017 — «Рух» халықаралық әдеби сыйлығының «Балалар әдебиеті. Проза» номинациясындағы бірінші сыйлығы.

Жеке өмірі

Калаустың жұбайы бұрын баспахана басқарған. Қазір екеуі бірге онлайн-букинистік дүкен дамытып жүр — кітап отбасылық іске айналған.

Қазір не істеп жүр (2026 жылғы қазан)

Калаус туралы соңғы ірі жарияланымдар 2025 жылға тиесілі. Сол жылы ол Әдебиет порталы мен Digital Business басылымына екі сұхбат берді. Онда мифологияны мәдениеттің коды ретінде қарастырады, кітап экономикасы туралы да сабырлы айтады: Қазақстанда кітап шығаруға болады, бірақ сату өте қиын. Өз сөзінше, жаңа қолжазбасы қазіргі Алматы туралы болмақ, басты кейіпкерлері — IT-мамандар.

Дереккөздер: Digital Business — әдебиет пен кітап нарығы туралы сұхбат (2025), Әдебиет порталы — «Мифология — халық жанының мәні» (2025), Әдебиет порталы — «Жазушы болғың келсе — жаз» (2019), АиФ Казахстан — мәдени код туралы (2020), Kazinform — Amazon Publishing-пен келісімшарт (2021), SCBWI — Batu and the Search for the Golden Cup, New Times — Бату туралы кітап Amazon рейтингтерінде (2023), World Literature Today — «Amanat» туралы рецензия, Words Without Borders — автор парақшасы, Restless Books — автор парақшасы, Otuken — Бату туралы серия