Ван Чуаньфу

Аньхой провинциясының кедей ауылынан шыққан жетім бала немере ағасынан қарызға ақша алып, жиырмаға жуық адам жинады да, ұялы телефондарға аккумулятор шығара бастады. Отыз жылдан кейін оның BYD компаниясы жылына 4,6 млн көлік шығарады, қызметкерлерінің саны миллионнан асты, ал Toyota-мен планетадағы ең ірі автоөндіруші атағына таласып жүр. Ван Чуаньфу көпшілік алдына шыға бермейді. Бірақ Қытайда оның электромобильге тіккен бәсін сала тарихындағы ең дәл шешімдердің бірі деп атайды. Қазір бұл бәс сыннан өтіп жатыр: ел ішіндегі сатылым азайып, акциялар арзандады, ал өсім экспортқа, соның ішінде Қазақстанға сүйеніп тұр.

Шығу тегі және отбасы

Ван Чуаньфу 1966 жылы 8 сәуірде Қытайдың ең кедей өңірлерінің бірі — Аньхой провинциясының Увэй уезінде туған. Отбасы шаруа болатын, сегіз бала өсті. Ол мектепте оқып жүргенде ата-анасы қайтыс болды. Одан әрі оны үлкен ағасы мен әпкесі бақты.

Мұндай ортадан Қытайда оқу арқылы ғана шығуға болатын. Ван химия мен металды таңдады. Кейін бүкіл мансабын осы мамандық айқындады.

Білімі: металлургия мен батарея

Ван Орталық-Оңтүстік өнеркәсіп университетіне (қазір — Орталық-Оңтүстік университеті) түсіп, металлургияның физикалық химиясын оқыды. Бакалавр дипломын 1987 жылы алды. 1990 жылы Пекиндегі түсті металдар ғылыми-зерттеу институтында (қазір — GRINM Group) магистрлік жұмысын қорғады.

Институтта қалып, бөлім басшысының орынбасарына дейін көтерілді. 1993 жылы институт Шэньчжэньде аккумулятор компаниясын ашып, Ванды бас менеджер етіп қойды. Металлург инженер осылай алғаш рет бизнес басқарды. Сол кезде ол батареяны көп қажет ететін ұялы телефон нарығының қаншалықты жылдам өсіп жатқанын көрді.

1995: қарызға ашылған өз ісі

1995 жылы Ван мемлекеттік компаниядан кетіп, өз ісін ашты. Ақшаны немере ағасы Люй Сянъян берді: Bloomberg мәліметінше, шамамен $400 мың. Шэньчжэнь маңындағы Будзи қалашығында 20 адамнан тұратын команда жиналды. 1995 жылы 10 ақпанда компания 2,5 млн юань капиталмен Shenzhen BYD Battery Company ретінде ресми тіркелді. Ол кезде Ван 29 жаста еді.

BYD клиенттерді тез тапты. 1996 жылы компания Sanyo-дан тапсырыс алды, 1997 жылға қарай Philips, Panasonic және Motorola оның ірі клиенттеріне айналды. Кейін BYD батареялары мен бөлшектерін Nokia мен Samsung сатып алды, ал 2020 жылдан бастап BYD Electronic Apple үшін iPad планшеттерін құрастырады.

Өсіммен бірге дау да келді. 2002 жылы Sanyo BYD-ге патент бұзды деп талап арыз берді, 2007 жылы Foxconn компанияны коммерциялық құпияны ұрлады деп айыптады.

2002–2003: биржа және ешкім сенбеген көліктер

2002 жылы 31 шілдеде BYD Гонконг биржасына шықты. Ал 2003 жылғы қаңтарда Ван Norinco қорғаныс концернінен Xi’an Qinchuan Automobile деген шағын автозауытты сатып алып, BYD Auto-ны құрды. Инвесторлар қарсы болды: бұл сатып алу эмиссия проспектісінде жоқ еді, батарея жасайтын компанияның кенеттен автоөнеркәсіпке келуі де біртүрлі көрінді.

Ван басқаша ойлады: батарея жасай алатын адам бір күні электромобиль де жасай алады. Алғашқы жаппай модель қарапайым бензинді F3 седаны болды, оны шығару 2005 жылғы сәуірде басталды. 2008 жылы BYD розеткадан қуаттанатын F3DM гибридін, 2009 жылы e6 электромобилін көрсетті.

2008: Баффеттің ақшасы

Ванның пайдасына ең мықты дәлел Омахадан келді. 2008 жылғы қыркүйекте Уоррен Баффеттің Berkshire Hathaway компаниясы MidAmerican Energy арқылы шамамен $230 млн салып, BYD-тің 9,89% үлесін алды — 225 млн жаңа акция, әрқайсысы HK$8. Компанияны Баффетке серіктесі Чарли Мангер ұсынды, ал Мангерге BYD туралы инвестор Ли Лу айтқан.

Бұл мәміле Ванды әйгілі етті. 2009 жылы Hurun рейтингі оны Қытайдың ең бай адамы деп атады. Berkshire акцияларды 17 жыл ұстады да, 2025 жылғы қыркүйекке қарай BYD-ден толық шықты. Wikipedia есебінше, табысы 3890% болды.

2017–2022: «ең қараңғы сәт» және бензиннен бас тарту

Жол оңай болған жоқ. 2017 және 2019 жылдары Пекин электромобильдерге берілетін субсидияны қысқартты, BYD сатылымы төмендеді. Ван ол кезеңді компанияның «ең қараңғы сәті» деп атады.

Шешімді ол BYD өзі жасайтын технологиялардан іздеді: батарея, мотор, электроника және чип. 2022 жылғы наурызда BYD тек іштен жану қозғалтқышы бар көлік шығаруды тоқтатып, толықтай электромобильдер мен розеткадан қуаттанатын гибридтерге көшті. Бәс ақталды: 2023 жылдан бастап BYD — сатылым бойынша Қытайдағы ең ірі автоөндіруші. Оның қанатының астында U9 суперкары бар Yangwang премиум маркасы да пайда болды.

2023–2025: BYD бүкіл әлемге қарсы

2025 жылы BYD 4,6 млн көлік сатып, сатылым көлемі бойынша әлемдегі алтыншы автоөндірушіге айналды. Түсімі 804 млрд юань, таза пайдасы 32,6 млрд юань болды. Бір жыл бұрын түсім 777 млрд юань еді, штатта шамамен 969 мың адам жұмыс істеді.

Ван билікке жақын тұлға болып қала береді: ол Қытай Коммунистік партиясының мүшесі, ал 2025 жылғы ақпанда Халық жиналысы үйінде Си Цзиньпинмен кездескен кәсіпкерлердің арасында болды.

2026 жылғы қаңтардағы жаңажылдық үндеуінде ол зерттеу мен өндіріске салынатын қаржыны қыспайтынын, BYD-тің шетелге шығуын жеделдететінін айтты. Мақсаты — «әлемдік деңгейдегі қытай брендін» құру.

Қазақстанмен байланысы

2023 жылы 17 қазанда Пекинде BYD Auto Industry Нұрлан Смағұловтың Astana Motors компаниясымен келісім жасады. Қазақстандық компания BYD брендінің өкілі болып, оның көліктерін Қазақстанға жеткізу құқығын алды. Ресми сатылымды 2024 жылдың басында бастау жоспарланған.

2026 жылдың бірінші жартысында BYD Қазақстанда 2 мыңнан астам көлік сатты, оның 795-і электромобиль. Дистрибьютордың жоспары — жылына 6,5 мың, ал 2027 жылы 12 мың көлік. BYD автобустары коммерциялық техника зауытында шығарылып жатыр. 2026 жылғы шілдеде премьер-министр Олжас Бектенов жеңіл BYD көліктерін құрастыруды жеделдетуді тапсырды. Нұрлан Смағұлов бұл іске келесі жылы кірісетінін айтты.

Ақша

Ванның байлығының дерлік бәрі — BYD акциялары: оған шамамен 1,56 млрд акция, яғни компанияның шамамен 17%-ы тиесілі. 2026 жылы 24 қазанда Forbes оны $20,5 млрд-қа, Bloomberg Billionaires Index $22,3 млрд-қа бағалады, ал Қытайдың Hurun рейтингі 150 млрд юань, шамамен $22,3 млрд деп есептеп, ел бойынша 21-орынға қойды. Бір жыл бұрын Forbes $24 млрд берген еді. Ол акцияларын ірі көлемде бір-ақ рет, 2015 жылы, BYD қызметкерлеріне арналған бағдарламаларға сатты. Толығырақ — Ван Чуаньфудың байлығы туралы мақалада.

Мұндай компанияның басшысы үшін Ванның жалақысы қарапайым — 2025 жылы 8,14 млн юань, шамамен $1,1 млн. Негізгі табысы — BYD дивиденді: 2025 жылы ол салыққа дейін $290 млн алды. 2026 жылы компания акционерлерге пайданың 30%-ын емес, 10%-ын берді, сондықтан Ванның дивиденді шамамен $82 млн болды. Толығырақ — Ван Чуаньфу қанша табады деген мақалада.

Қазір не істеп жүр (2026 жылғы қазан)

2026 жыл BYD үшін ауыр болып тұр. Тоғыз айда компания 3,13 млн көлік сатты — өткен жылдан 3,9%-ға аз. Бірінші тоқсанда таза пайда 55,4%-ға құлады. Гонконгтегі акциялар бір жылда ең жоғары деңгейінен 45%-дан астам арзандады.

2026 жылы 9 маусымда Шэньчжэньдегі штаб-пәтерде өткен акционерлер жиналысында Ван мыңға жуық инвестордың алдына шықты. «Басшылық атынан сіздердің қолдауларыңызды түсінемін және бағалаймын», — деді ол. Сосын бес жылдан кейін BYD ауқымы бойынша әлемдегі бірінші автоөндіруші болатынына уәде берді.

Компания экспорт арқылы өсуге тырысып жатыр: тоғыз айда шетелде 1,34 млн көлік сатылды, бұл өткен жылмен салыстырғанда 92,7%-ға көп. Адам саны да өсіп келеді: 2026 жылы 28 қазанда Ван BYD-те 1,02 млн-нан астам адам жұмыс істейтінін хабарлады. Бұл Toyota, GM, Ford және Tesla қызметкерлерін қосқаннан да көп. Компания туралы толығырақ — BYD досьесінде.

Дереккөздер: Wikipedia — Ван Чуаньфудың өмірбаяны, Wikipedia — BYD тарихы, Forbes — профилі және байлығы, Bloomberg Billionaires Index — профилі, Reuters — 2026 жылғы маусымдағы акционерлер жиналысы, CnEVPost — акционерлерге үндеуі, EqualOcean — BYD-тің 2026–2030 жылдарға мақсаттары, Electrek — 2026 жылғы BYD штаты мен сатылымы, Forbes Kazakhstan — BYD мен Astana Motors келісімі, Forbes Kazakhstan — Қазақстандағы BYD өндірісі, The Standard — Ванның 2025 жылғы жалақысы, Sina Finance — Hurun 2026 рейтингі, CNPP — Forbes China 2025 рейтингі, China Securities Journal — BYD-тің 2025 жылғы дивиденді, BYD — 2025 жылғы үшінші тоқсан есебі