Теңізшевройл

«Теңізшевройл» — Қазақстан бюджеті тура мағынасында тәуелді компания. Ол әлемдегі ең ірі әрі ең күрделі мұнай кен орындарының бірі — Теңізді игереді, 2025 жылы 39 млн тонна мұнай өндіріп, мемлекетке тікелей төлем ретінде 10,6 млрд доллар аударды. 1993 жылы Нұрсұлтан Назарбаев пен Chevron басшысы қол қойған келісімшарттың мерзімі 2033 жылы аяқталады, ал одан кейінгі кезең үшін сауда басталып кетті: Bloomberg мәліметінше, Астана мерзімді ұзарту үшін шамамен 10 млрд доллар біржолғы төлем және «ҚазМұнайГаздың» үлесін 20%-дан 35%-ға дейін көбейтуді сұрайды. Теңіз қалай елдің басты мұнай активіне айналғанын, оны кеңейту қанша тұрғанын, компанияның қай жерде сүрінгенін және 2033 жыл туралы келіссөздер неге алдағы жылдардағы Қазақстанның басты мұнай сюжеті екенін айтып береміз.

Шығу тегі: КСРО-ның тісі батпаған кен орны

Теңізді 1979 жылы кеңес геологтары Каспийдің солтүстік-шығыс жағалауынан, қазіргі Атырау облысының аумағынан тапты. Ауқымы бірден таң қалдырды: шоғырдың көлемі шамамен 19-ға 21 км, мұнай қуатты тұз күмбезінің астында, шамамен 4 км тереңдікте жатыр. Бүгінде геологиялық қоры шамамен 25 млрд баррель деп бағаланады.

Бірақ Теңіздің мінезі қатал еді. Мұндағы мұнай күкіртке бай, ілеспе газда күкіртсутек көп — ол адам өміріне аса қауіпті әрі металды қатты жейді. Қабат қысымының аномалды жоғары болуы бұрғылауды тәуекелге айналдырды. 1985 жылғы 23 маусымда ұңғымалардың бірінде өрт шыққан атқылау болды: биіктігі шамамен 200 метрлік от бағанасы 140 км жерден көрінді, оны тек 1986 жылғы 27 шілдеде, бір жылдан астам уақыттан кейін ғана сөндіру мүмкін болды. Атмосфераға миллиондаған тонна мұнай мен күйе тарады.

The Astana Times мәліметінше, Кеңес Одағы ондаған ұңғыма бұрғылауға 1 млрд доллардан астам қаражат жұмсап, ақыры батыс технологиясынсыз кен орнын игеру мүмкін емес екенін мойындады. 1990 жылы Михаил Горбачев Chevron-ға Теңіз бойынша келіссөз жүргізудің айрықша құқығын берді. КСРО-ның ыдырауы мәмілені жас Қазақстанның иығына артты.

1993: «ғасыр мәмілесі»

1993 жылғы 6 сәуірде Президент Нұрсұлтан Назарбаев пен Chevron төрағасы Кеннет Дерр «Теңізшевройл» (ТШО) бірлескен кәсіпорнын құру туралы келісімге қол қойды. Компания Теңізді және көршілес Королев кен орнын 40 жыл бойы игерудің айрықша құқығын алды. Бастапқыда Chevron 50% үлеске ие болды, екінші жартысы Қазақстанға тиесілі еді.

Екі жасқа да толмаған мемлекет үшін бұл шешуші шетелдік жоба болды: ол Қазақстанға батыстың мұнай инвестицияларына жол ашты. ТШО деректері бойынша, 1993 жылы компаниядағы лауазымдардың шамамен жартысын қазақстандықтар атқарса, бүгінде бұл көрсеткіш — 96%.

1996–1997 жылдары серіктестер саны төртеуге жетті. Бүгінгі акционерлер құрамы:

• америкалық Chevron — 50%, ол сонымен бірге оператор;
• ExxonMobil — 25% (үлес Mobil-ден келген);
• «ҚазМұнайГаз» ұлттық компаниясы — 20%;
• LukArco — 5% («Лукойлдың» құрылымы).

Модель қалай жұмыс істейді

ТШО Қашаған немесе Қарашығанақ сияқты өнімді бөлу туралы келісім (ӨБК) емес. Бұрынғы бас директор Кевин Лайон 2025 жылы компанияның роялти мен салықтарға негізделген келісімшарт бойынша жұмыс істейтінін түсіндіріп, оның шарттарын инвесторлар үшін де, қазақстандықтар үшін де әділ деп атады. Мемлекет ақшаны салықтар, роялти, экспорттық баж және ҚМГ дивидендтері арқылы алады.

Технология тұрғысынан Теңіз — күкірт пен газдың тарихы. Ілеспе газды тазартып, тауарлық газ, сұйытылған газ және күкірт алады, ал күкіртті газдың бір бөлігін қысымды ұстап тұру үшін қабатқа кері айдайды. Соңғы кеңейту де осы технологияға негізделген. 2026 жылдың бірінші жартыжылдығында ғана компания 16,6 млн тонна мұнай өндіріп, 2,67 млрд текше метр тауарлық газ және шамамен 619 мың тонна сұйытылған газ сатты.

Экспорт бағыты — Каспий құбыр консорциумы (КҚК): Теңізден Қара теңіздегі Новороссийскіге дейін созылған, 2001 жылы іске қосылған ұзындығы 1510 км құбыр. КҚК-да Chevron-ның үлесі — 15%, ҚМГ-ның үлесі — 19%. Wikipedia деректері бойынша, 2021 жылы Қазақстан мұнайының шамамен 80%-ы КҚК арқылы өтті. Ыңғайлы жол ең осал тұсқа да айналды: Теңіз соғысып жатқан елдің аумағындағы портқа байланған.

2016–2025: Болашақ кеңейту жобасы

ТШО тарихындағы ең ірі құрылыс — Болашақ кеңейту жобасы және Ұңғыма сағасындағы қысымды басқару жобасы (БКЖ-ҰҚБЖ, FGP-WPMP). Оның мақсаты — тәулігіне шамамен 260 мың баррель қосып, жалпы өндірісті тәулігіне шамамен 1 млн баррель мұнай баламасына жеткізу.

Бюджет тарихы — өз алдына бір жанр:

• 2016 жылғы шілде — Chevron жобаны 36,8 млрд долларға мақұлдады, алғашқы мұнай 2022 жылға күтілді;
• 2019 жылғы қараша — смета 45,2 млрд долларға дейін өсті: жұмыс көлемі көбірек болып шықты, мердігерлер қымбаттады, іске қосу 2023 жылға ысырылды;
• 2021 жыл — пандемия кешігулер мен шығындарды көбейтті;
• 2023–2024 жылдар — Chevron тағы да ілгерілеудің баяулығын айтты, 2024 жылғы наурызға қарай баға шамамен 48,5 млрд долларға жетті;
• 2024 жыл — ұңғыма сағасындағы қысымды басқару бөлігі аяқталды;
• 2025 жылғы 24 қаңтар — жаңа Үшінші буын зауытында (ҮБЗ) алғашқы мұнай алынды.

Informburo бағалауынша, түпкілікті құн бастапқы бюджеттен шамамен 11 млрд долларға асып кетті. Қазақстандық сарапшылар құрлықтағы Теңізді әлдеқайда күрделі теңіз жобаларымен салыстырып, оның неге соншалық қымбатқа түскенін бірнеше рет сұрады.

Есесіне нәтиже бірден көрінді. 2024 жылы ТШО 27,8 млн тонна өндірсе, 2025 жылы — 39 млн тонна (311,3 млн баррель), яғни шамамен 40%-ға көп. Chevron үшін бұл өсудің басты қозғаушы күштерінің біріне айналды: іске қосу сәтінде компания басшылығы еркін ақша ағынының күрт өсетінін ашық айтты.

Сәтсіздіктер мен қиындықтар

• Күкірт және экологиялық айыппұлдар. 2007 жылы билік ТШО-ны 2003–2006 жылдары 2,8 млн тонна түйіршікті күкіртті рұқсатсыз сақтады деп айыптап, шамамен 609 млн доллар айыппұл салды. Екі аптадан кейін сома шамамен екі есе — 74,4-тен 37 млрд теңгеге дейін азайтылды, ал премьер-министр Кәрім Мәсімов мәселелер тек айыппұлмен шешілмейтінін айтты. Кейін қарапайымырақ, бірақ тұрақты өндіріп алулар болды: 2023 жылы нормадан тыс шығарындылар үшін 2,8 млрд теңге, 2025 жылы нормадан тыс 49,3 тонна ластаушы зат үшін 639,6 млн теңге, 2026 жылғы сәуірде 53,7 млн теңге. 2026 жылдың жазында экологтар қалдықтармен жұмыс істеудегі бұзушылықтарды анықтады.
• Шығынның асуы және мерзімдер. Кеңейту жобасы 36,8 млрд доллардан шамамен 48,5 млрд долларға дейін қымбаттады, ал іске қосу 2022 жылдан 2025 жылға ысырылды.
• Құрылыстағы төбелестер. 2006 жылғы қазанда Теңізде қазақстандық және түрік жұмысшылары төбелесті. 2019 жылғы 29 маусымда жаппай төбелеске мердігер компанияның ливандық қызметкерінің қазақстандық әріптес әйелмен түскен суреті себеп болды: шамамен 30 адам жарақат алды, 150-ге жуық ливандық пен 107 иорданиялық Атырауға эвакуацияланды, ІІМ қылмыстық іс қозғады. Жанжалдың артында жинақталған наразылықтар да тұрды — кешіккені үшін айыппұлдар, ақылы оқыту, мердігердің кадр саясаты.
• Құрылыстан кейінгі қысқартулар. Он жыл ішінде кеңейту жобасында 90 мыңнан астам адам жұмыс істеді. 2025 жылдың жазында энергетика министрі Ерлан Аккенженов шамамен 72 мың адам босатылғанын және барлық мердігерлер жіберілгенін хабарлады. Кәсіподақтар Атырау және Маңғыстау облыстарында жұмыссыздық өседі деп ескертті. ТШО-ның өзі 2025 жылғы 1 маусымнан бастап 2400 лауазымды қысқартты, бұл құрылыс кезеңіне жалданған шетелдіктерге қатысты екенін нақтылады.
• 2026 жылғы қаңтардағы өрт. 18 қаңтарда кен орнының энергоблогында өрт шығып, электр қуатының өшуі Теңіз бен Королев кен орындарын тоқтатты. ТШО CPC Blend жеткізілімдері бойынша форс-мажор жариялады, Энергетика министрлігі арнайы комиссия құрды. Өндіріс 26 қаңтарда қайта басталды.
• КҚК-ның осалдығы. 2025 жылғы 17 ақпанда дрондардың КҚК сорғы станциясына шабуылы айдауды 30–40%-ға азайтты, 2025 жылғы 29 қарашада теңіз дроны Новороссийск маңындағы шеткі айлақ құрылғысын зақымдады. Қазақстан СІМ екі жолы да наразылық білдірді.

Бұл Қазақстан үшін нені білдіреді

Теңіз — жай ғана ірі компания емес, экономиканың көтергіш қабырғасы. Informburo бағалауынша, кен орны ел ЖІӨ-нің 10%-ға жуығын береді. ТШО-ның сандары өзі-ақ сөйлейді:

• 2025 жылы мемлекетке 10,6 млрд доллар тікелей төлем және 2026 жылдың бірінші жартыжылдығында шамамен 5,5 млрд доллар;
• 1993 жылдан бері шамамен 212 млрд доллар тікелей төлем;
• сол кезеңде қазақстандық тауарлар мен қызметтерге жұмсалған шамамен 52,3 млрд доллар және 2025 жылы рекордтық 71% қазақстандық қамту;
• ҚМГ-ның 2025 жылы ТШО-дан алған 1,311 млрд доллар дивиденді (бір жыл бұрын — 831 млн доллар).

Бірақ мұның екінші жағы да бар. Теңіз мұнайының дерлік бәрі бір бағытпен кетеді, сондықтан КҚК-ға кез келген шабуыл қазақстандық бюджетке соққы болып тиеді. Жоғары өндіріс ОПЕК+-пен қарым-қатынасты қиындатады: 2025 жылғы сәуірде Аккенженов Қазақстан үшін ұлттық мүдде альянстың шектеулерінен маңыздырақ екенін мәлімдеді. Ал басты кен орнының 80%-ы шетелдік акционерлерге тиесілі модель сарапшылар мен депутаттардың сұрақтарын көбірек тудырып отыр: 2025 жылы билік шетелдік мұнайшылармен жасалған келісімшарттарды қайта қарайтынын жариялады. The Times of Central Asia есебінше, Қазақстан Қашаған мен Қарашығанақ консорциумдарына миллиардтаған долларлық талап қойды, ал ТШО-ға мұндай талап арыз берген жоқ.

Сондықтан алдағы жылдардың басты сұрағы — Теңіз 2033 жылдан кейін қандай шартпен жұмыс істейді. Үлестің әр пайызы мен бонустың әр миллиарды — ондаған жыл бойы бюджетке түсетін немесе түспейтін ақша.

Ақша

ТШО биржада саудаланбайды және жеке қаржылық есептілігін ашық жарияламайды, сондықтан компанияның капитализациясы да, ресми түсімі де жоқ. Ауқымын жанама, бірақ ресми сандардан көруге болады:

• 2025 жылғы өндіріс — 39 млн тонна мұнай (311,3 млн баррель);
• Қазақстанға тікелей төлемдер — 2025 жылы 10,6 млрд доллар;
• 20% үлес үшін ҚМГ дивидендтері — 2025 жылы 1,311 млрд доллар;
• соңғы кеңейтудің құны — шамамен 48,5 млрд доллар;
• The Astana Times мәліметінше, 30 жылда Chevron Қазақстанға шамамен 70 млрд доллар салған.

Егер ҚМГ 20% үшін жылына 1,3 млрд доллардан астам дивиденд алса, 80% үлесі бар серіктестерге қанша кететінін есептеу қиын емес. Келіссөз үстелінде дәл осы арифметика жатыр.

Кім басқарады

ТШО операторы — Chevron, сондықтан бас директорды дәстүрлі түрде америкалық тарап тағайындайды. 2025 жылғы 10 маусымнан бастап компанияны Уильям (Билли) Лакоби басқарады — Chevron-да 31 жыл жұмыс істеген, АҚШ, Ангола және Индонезияда қызмет атқарған ардагер. Атырауға келгенге дейін ол 2021 жылдан бастап Chevron-ның Оңтүстік Африка бизнес-бөлімшесін басқарып, Ангола мен Конго Республикасындағы активтерге, соның ішінде Angola LNG зауытына жауап берді.

Оның алдындағы Кевин Лайон ТШО-ны 2021 жылдан бастап басқарып, Болашақ кеңейту жобасын іске қосуға жеткізді, содан кейін Chevron штаб-пәтеріндегі басшылық лауазымға ауысты. 2025 жылғы қарашадан бастап бас директордың орынбасары — Қуанышкерей Мұхтаров: ол компанияны шенеуніктермен кездесулерде таныстырады және қазақстандық өндірушілерден сатып алу туралы жария есеп береді. Штаб-пәтері — Атырауда.

Қызықты деректер

• 1985 жылғы 23 маусымда Теңізде тұтанған фонтан 400 күнге жуық жанды.
• Теңіз туралы келіссөздер Горбачев кезінде басталды, ал мәмілеге тәуелсіз Қазақстанның Президенті мен Chevron басшысы қол қойды.
• Теңіздің өндірісі Chevron-ның АҚШ-тағы басты тақтатас аймағы — Пермь бассейніндегі өндірісімен шамалас.
• Теңіз мұнайы экспортқа CPC Blend маркасымен Новороссийск арқылы кетеді.
• 2025 жылы ТШО сатып алуындағы қазақстандық қамту рекордтық 71%-ға жетті.
• Теңізден басқа ТШО көршілес Королев кен орнын да игереді — оның қоры шамамен 1,6 млрд баррель деп бағаланады.

Қазір не болып жатыр (2026)

2026 жыл ТШО үшін апаттан басталды — энергоблоктағы өрт кен орнын бір аптаға тоқтатты, ал 2025 жылғы желтоқсанда КҚК-дағы проблемалар салдарынан өндіріс тәулігіне 507 мың баррельге дейін төмендеген еді. Бірақ жыл ортасына қарай компания жұмыс ырғағына оралды: жартыжылдықта 16,6 млн тонна және мемлекетке шамамен 5,5 млрд доллар тікелей төлем.

Басты интрига — келісімшартты ұзарту. 2025 жылғы қыркүйекте-ақ Chevron басшысы Майк Вирт мұны өзінің басымдығы деп атады: оның сөзінше, алда сегіз жыл бар, үкіметпен келіссөздер жүріп жатыр және ол оларды компанияны басқарып отырған кезде аяқтағысы келеді. 2026 жылғы сәуірде энергетика министрі Ерлан Аккенженов Chevron мен серіктестердің Теңізде 2033 жылдан кейін де жұмыс істегісі келетінін растады.

2026 жылғы 29 қыркүйекте Bloomberg анонимді дереккөздерге сілтеме жасап, Астананың шарттарын хабарлады: шамамен 10 млрд доллар біржолғы төлем және ҚМГ-ның ТШО-дағы үлесін 20%-дан 35%-ға дейін ұлғайту. Келіссөздер бастапқы сатыда, Энергетика министрлігі жарияланымға пікір білдірмейді. Басқа сұрақтар да ашық: серіктестер төлемді қалай бөледі, LukArco-ның 5% үлесі не болады және Теңіз шыңды қанша уақыт ұстап тұрады — бағалаулар бойынша, уақыт өте келе өндіріс тәулігіне шамамен 500 мың баррельге дейін төмендеуі мүмкін. Сауданың өзі туралы толығырақ — Қазақстанның талаптары туралы жаңалықта.

Қазақстан үшін бұл елдің басты мұнай мәмілесін күшті позициядан қайта құрудың сирек мүмкіндігі. Chevron мен ExxonMobil үшін — Теңіз тағы 20 жыл сауын сиыр болып қала ма деген мәселе. Екі тарап үшін де бәс жоғары, сондықтан жылдам шешім күтудің қажеті жоқ.

Дереккөздер: Wikipedia — Tengizchevroil, Wikipedia — Теңіз кен орны, Wikipedia — КҚК, ТШО — 2025 жылдың қорытындысы, ТШО — жаңа бас директордың тағайындалуы, ТШО — 2026 жылдың бірінші жартыжылдығы, ҚМГ — 2025 жылғы қаржылық нәтижелер, Chevron — БКЖ алғашқы мұнайы, The Astana Times — мәміле тарихы, E-history.kz — 1993 жылғы 6 сәуір, World Oil — 2016 жылғы кеңейту шешімі, Oil & Gas Journal — сметаның 45,2 млрд долларға өсуі, Offshore Technology — 48,5 млрд доллар смета, Oil & Gas Journal — 2007 жылғы күкірт айыппұлы, Oil & Gas Journal — айыппұлдың азайтылуы, Kapital.kz — 2023 жылғы айыппұл, Kapital.kz — 2025 жылғы айыппұл, Kapital.kz — Кевин Лайон келісімшарт шарттары туралы, RFE/RL — 2019 жылғы Теңіздегі төбелес, Vlast.kz — құрылыстан кейінгі қысқартулар, Bes.media — 2400 лауазымның қысқаруы, Reuters via MarketScreener — 2026 жылғы қаңтардағы өрт, S&P Global — Теңіз бен КҚК-ның қайта іске қосылуы, Informburo — Теңіздің болашағы, The Astana Times — келісімшарттарды қайта қарау, The Times of Central Asia — консорциумдарға қойылған талаптар, bne IntelliNews — Қазақстан және ОПЕК+, Orda.kz — Майк Вирт ұзарту туралы, Bes.media — Энергетика министрлігі 2033 жылдан кейінгі жұмыс туралы, Kursiv — Bloomberg дерегі бойынша Қазақстанның шарттары, Ulys Media — келіссөз егжей-тегжейі, Lada.kz — Энергетика министрлігінің реакциясы