Lancet: аптап ыстық жылына 540 мың өліммен байланысты

2016–2023 жылдары аптап ыстық жыл сайын орта есеппен 540 800 адамның өлімімен байланысты болды, ал соның 68%-ын ғалымдар климаттың өзгеруіне жатқызады. Бұл деректер Lancet Countdown жобасының денсаулық пен климат туралы оныншы жылдық баяндамасында келтірілген. The Lancet журналы оны 27 қазанда, COP31 климат саммиті алдында жариялады.

Баяндаманы 30-дан астам елдегі 100-ден көп институттың 146 зерттеушісі әзірледі. Жұмысты Лондон университеттік колледжі басқарады, ал жобаның серіктесі — Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы. Бұл жеке бір зерттеу емес. Мұнда ыстықтан болатын өлім-жітімнен бастап елдердің қазба отынға жұмсайтын ақшасына дейін ондаған көрсеткіш жинақталған.

Басты сандар

Ыстықтан болған өлімнің жылынуға тиесілі үлесі өсіп келеді. 2006–2015 жылдары оның 55%-ы, яғни жылына шамамен 219 мың өлім климатқа байланысты еді. 2016–2023 жылдары бұл үлес 68%-ға, жылына 370 мыңға жуық өлімге жетті. Авторлардың бағалауынша, осы сегіз жылда климаттың өзгеруі 3 млн-ға жуық адамның өмірін қиған.

2023 жыл рекордтық болды. Сол жылы аптап ыстықпен 710 мың өлім байланыстырылды, оның 71,5%-ы жылынудың әсерінен. ABC News дерегінше, бұл сол жылғы безгек пен АИТВ-дан болған өлімнен көп.

Ыстық еңбекке де соққы береді. 2025 жылы әлем осының кесірінен шамамен $1,07 трлн-ның жұмыс уақытын жоғалтты, бұл әлемдік өндірістің 0,91%-ы. Оңтүстік-Шығыс Азияда шығын ЖІӨ-нің 3,9%-ына, Африкада 3,2%-ына жетті, ал Еуропада 0,2% болды.

• 2025 жылы құрлықтың 51,8%-ы кемінде бір ай бойы қатты құрғақшылықта болды.
• Өте қатты нөсер жауатын аумақ 2006–2015 жылдары құрлықтың 14,8%-ы болса, 2016–2025 жылдары 17,2%-ға дейін ұлғайды.
• Авторлардың бағалауынша, қазба отын жағудан болатын ауа ластануы жыл сайын шамамен 2,7 млн адамның өмірін алады.

Жақсы жаңалық та бар

2025 жылы таза энергетикаға салынған инвестиция рекордтық $2,1 трлн-ға жетті. Қазба отынға $1,16 трлн салынды. Авторлардың есебінше, ауаның тазаруы ондаған елде жыл сайын 323 мыңға жуық өлімнің алдын алады. Алайда әлем бойынша бұл пайданы басқа жерлердегі ластанудың өсуі жоққа шығарып отыр.

Сонымен бірге 2024 жылы он ел қазба отынды субсидиялауға денсаулық сақтаудан көп қаражат жұмсады. ДДСҰ-ға мүше 194 елдің 56-сында ғана медицинаны климатқа бейімдеудің ұлттық жоспары бар. 2015 жылы мұндай елдер 14 еді.

Авторлар не ұсынады

Ғалымдар климаттың өзгеруін денсаулық сақтау саласындағы төтенше жағдай деп тануды және денсаулықты климат саясатының басты өлшемдерінің біріне айналдыруды сұрайды. «Климат өзгерісінің денсаулыққа тигізетін зияны әлемнің оған жауап беруінен жылдам өсіп жатыр», — дейді Lancet Countdown атқарушы директоры Марина Романелло. Оның айтуынша, бұл біртіндеп нашарлау емес, күрт секіріс.

Баяндамадағы сандар нақты өлімдерді санау емес, халық деңгейіндегі модельдік бағалау. Дегенмен жазы ыстық Қазақстан тұрғыны үшін қорытынды практикалық: қатты аптапта қауіп шынайы, әсіресе қарт адамдар мен жүрек ауруы барлар үшін. Үйдегі ыстықты қалай азайтуға болатынын бөлмені кондиционерсіз салқындату туралы материалда талдадық.

Дереккөздер: News-Medical — The Lancet-тің Lancet Countdown 2026 баяндамасы туралы баспасөз релизі, ABC News — баяндаманың негізгі қорытындылары мен Марина Романеллоның пікірі, The Lancet — Lancet Countdown 2026 баяндамасы