Денис Тен

2026 жылдың ақпанында Михаил Шайдоров Миланда Қазақстанға мәнерлеп сырғанаудан тұңғыш олимпиада алтынын әкелді. Жеңістен кейін ол алдымен өзі туралы емес, Денис Тен туралы айтты: «Бұл жолды Денис Тен ашты». Тен 25 жыл ғұмырында елде бұрын мүмкін емес саналған биіктерді бағындырды: әлем чемпионатының күмісі мен қоласы, Төрт құрлық чемпионатының алтыны және Сочи Олимпиадасының қоласы. Кейін Алматының орталығында құны шамамен 68 доллар тұратын көлік айналары үшін қаза тапты. Бұл — қазақстандық мұзды әлем картасына шығарған жігіттің және одан қалған мұраның тарихы.

Шыққан тегі және отбасы

Денис Тен 1993 жылы 13 маусымда Алматыда, Қазақстан кәрістерінің отбасында дүниеге келді. Оның арғы атасы Мин Гын Хо — Корей империясы кезіндегі генерал, Корея тәуелсіздігі үшін күрескен батырлардың бірі. Сондықтан Сеулде Тенді өз баласындай көрді, ал оның Кореядағы өнерін тамашалауға трибуналар лық толатын.

Бала кезінде ол бәрін байқап көрді: фортепиано сыныбы бойынша музыка мектебі, хор (2002 жылы Пусанда өткен Бүкіләлемдік хор олимпиадасында хормен бірге күміс алды), сурет, би, теннис, таэквондо, жүзу. Әкесі — Юрий Тен, ағасы — Алексей. Денис конькиге 1999 жылы қарапайым сауықтыру тобында тұрды да, көп ұзамай бұл спортқа құмарлықпен берілді: жарыстардың жазбаларын қайта-қайта көріп, чемпиондардың техникасын талдайтын.

Мәскеу және Буянова (2003–2010)

2003 жылы Одинцовода өткен «Хрустальный конёк» балалар турнирінде баланы бапкер Елена Буянова (Водорезова) байқап, ЦСКА-ға шақырды. 2004 жылы Денис анасымен Мәскеуге көшті, әкесі мен ағасы Қазақстанда қалды. 12 жасында ол ересектер арасындағы Қазақстан чемпионатын ұтты, бірақ халықаралық жарыстарға жасы жетпеді.

• 2008 — Беларусьтегі юниорлар Гран-при кезеңінде жеңіс, Қазақстанның ISU турнирлеріндегі алғашқы жеңісі.
• 2009 — юниорлар әлем чемпионатында 4-орын, ал Лос-Анджелестегі ересектер чемпионатында күтпеген 8-орын: Қазақстан ерлер арасындағы жеке сырғанаудан алғаш рет екі олимпиада квотасын алды.
• 2010 — Ванкувер Олимпиадасы, 11-орын. Сол маусымның бағдарламаларын Татьяна Тарасова қойды.

Калифорния және серпіліс (2010–2013)

2010 жылы Тен АҚШ-қа, олимпиада чемпионы Эван Лайсачектің бапкері Фрэнк Кэрроллға кетті. 2011 жылы Алматыдағы Азия ойындарында жеңді, 2012 жылы Ниццадағы әлем чемпионатында жетінші болды.

Нағыз жарылыс 2013 жылы Лондонда (Канаданың Онтарио провинциясы) өткен әлем чемпионатында болды. Лори Никол қойған «Артист» фильмінің әуенімен Денис еркін бағдарламада бірінші болып, тек Патрик Чанға жол беріп, күміс алды. Жеке рекорды — 266,48 ұпай. Қазақстандық жеке сырғанаушы әлем чемпионатының тұғырына алғаш көтерілді, ал Тенге Қазақстанның еңбек сіңірген спорт шебері атағы берілді.

Сочи-2014 және шың (2014–2015)

Жарақаттар қиындатқан маусымнан кейін Тен Сочи Олимпиадасында қола алды. Бұл — Қазақстанның мәнерлеп сырғанаудағы тұңғыш олимпиада медалі әрі сол Ойындардағы елдің жалғыз медалі. Сочиден кейін ол «Құрмет» орденін алды, ал Спорт агенттігі оны «Жыл серпілісі» деп атады.

Келесі маусым мансабындағы ең үздігі болды. 2015 жылдың ақпанында Сеулде Денис 289,46 ұпаймен (97,61 + 191,85) жеке рекорд орнатып, Төрт құрлық чемпионатын ұтты, ал бір айдан кейін Шанхайдағы әлем чемпионатында қола алды. Ол әлем чемпионатының, Төрт құрлық чемпионатының, Азия ойындары мен Олимпиаданың тұғырына көтерілген жалғыз қазақстандық болды. Ел чемпионатын сегіз рет ұтты.

Жарақаттар және Пхёнчхан (2015–2018)

Кейін денсаулық сыр бере бастады: жамбас, арқа, тобық. Тен ауырғанына қарамай мұзға шығып, бағдарламаларын маусым ортасында ауыстырып отырды. 2016 жылғы әлем чемпионаты — 11-орын. 2017 жылы ол Алматыдағы Универсиадада жеңіп, Trophée de France турнирінде күміс алды, ал Хельсинкидегі әлем чемпионатында жарақатпен шығып, өзі 16-орын алса да, Қазақстанға олимпиада квотасын жеңіп берді. Олимпиада маусымында Николай Морозовпен, кейін Бенуа Ришо және Дэвид Уилсонмен жұмыс істеді. Пхёнчхан-2018-де жарақаттанған тобық шыдамады: 27-орын, еркін бағдарламаға өте алмады.

Оның соңғы еркін бағдарламасы Димаш Құдайбергеннің орындауындағы «SOS d’un terrien en détresse» болды — сол кезеңдегі Қазақстанның екі басты есімі бір нөмірде тоғысты.

Стилі: қысқа және еркін бағдарлама — бір сюжет

Тенді тек секірістері үшін ғана жақсы көрген жоқ. Ол қысқа және еркін бағдарламаны бір оқиғаның екі тарауы ретінде құрды, ерлер сирек жасайтын бильман айналуын орындады, әлемнің үздік хореографтары — Лори Никол, Стефан Ламбьель, Ше-Линн Бурн, Дэвид Уилсонмен жұмыс істеді. «Артист», Сен-Санстың «Өлім биі», Шостаковичтің «Бойжеткен мен бұзақы», Пуччинидің «Тоскасы» — оның бағдарламаларын әлі күнге дейін элементтер жиынтығы емес, қойылым ретінде қайта көреді.

Мұздан тыс

Тен Қазақ спорт және туризм академиясын бітіріп, ҚБТУ-да MBA бағдарламасы бойынша оқыды, «Алматы-2022» өтінімінің елшісі және Kaspi Bank-тің жарнама жүзі болды. Фотографиямен айналысты: оның модельдері дос спортшылар мен актрисалар еді. 2013 жылы ол «Денис Тен және достары» мұз шоуын ойлап тапты — әлемдік мәнерлеп сырғанау жұлдыздары Алматы мен Астанаға алғаш рет көптеп келді, ал 2014 жылғы шоудан түскен қаржы науқас баланы емдеуге жұмсалды. 2011 жылы Жапониядағы жер сілкінісінен зардап шеккендерге арналған қайырымдылық шоуына қатысты. 2015 жылы Жапония премьер-министрі Синдзо Абэ Қазақстанға сапары кезінде Тенді екі ел достығының символы деп атады. 2017 жылы Денис «Дарын» мемлекеттік сыйлығын алды.

Қазасы және үкім

2018 жылы 19 шілдеде Алматыдағы Құрманғазы мен Байсейітова көшелерінің қиылысында Денис көлігінің айнасын шешіп жатқан екі ер адамды көрді. Төбелес басталып, шабуылдаушылардың бірі оның санынан пышақпен жаралады. Тен үш литрге жуық қан жоғалтып, ауруханада шамамен үш сағаттан кейін көз жұмды. Ол небәрі 25 жаста еді.

Қоштасу рәсімі Балуан Шолақ атындағы спорт сарайында өтті, Астанада адамдар «Барыс Арена» алдында қаралы жиынға жиналды. 2019 жылы 17 қаңтарда сот Арман Құдайбергенов пен Нұралы Қиясовты 18 жылға бас бостандығынан айырды. Олардың таныстары Жанар Толыбаева қылмысты хабарламағаны үшін 4 жыл алды. Үкім апелляцияда өзгеріссіз қалды, ал 2024 жылы Жоғарғы сот Құдайбергеновтің шағымын кассацияға жіберуден бас тартты.

Есте сақтау

• 2018 жылы 7 қарашада Денис өскен Назарбаев даңғылындағы үйге мемориалдық тақта ілініп, сонда Денис Тен қоры таныстырылды.
• 2019 жылы 22 маусымда қайғылы оқиға болған жерде петербургтік мүсінші Матвей Макушкиннің ескерткіші ашылды: қола мүсін Сочидегі еркін бағдарламадан бір сәтті қайталайды, гранит тұғырда оның өлеңдері мен жетістіктері жазылған.
• 2019 жылдан бері Қазақстанда Denis Ten Memorial Challenge турнирі өтеді. 2021 жылдан ол ISU «Челленджер» сериясына кіреді және әдетте Halyk Arena-да өтеді.
• Тимур Бекмамбетов 2018 жылы Теннің өзі жазған сценарий бойынша фильм («Соқыр махаббат») түсіретінін жариялады. Фильмнің шыққаны туралы ашық дереккөздерден ақпарат таппадық.

Қазір (2026 жылғы қазан)

Тенге қарап өскен буын бүгін әлемдік элитада. Михаил Шайдоров бала кезінде Денистің шеберлік сабағына қатысқан. 2025 жылдың қазанында ол Алматыда Тен мемориалын ұтты (282,22 ұпай), ал 2026 жылы 14 ақпанда Миланда олимпиада чемпионы атанды (291,58) — бұл Қазақстанның 1994 жылдан бергі алғашқы қысқы Олимпиада алтыны. «Денис Тенді бәрі біледі. Енді мені де біледі», — деді ол Tengrinews-ке берген сұхбатында және бұл жолды Теннің ашқанын айтты.

Дәл қазір, 2026 жылғы 7–11 қазанда Halyk Arena-да кезекті Denis Ten Memorial Challenge — осы маусымдағы «Челленджер» сериясының сегізінші кезеңі өтіп жатыр. Қыздар арасындағы сырғанау да өсіп келеді: бұл туралы Милан Олимпиадасында оныншы болған Софья Самоделкинаның досьесінен оқыңыз. Мұзға өзіңіз шыққыңыз келсе, «Алматы Арена» бойынша нұсқаулығымызды қараңыз.

Дереккөздер: Wikipedia — Denis Ten, Wikipedia — Denis Ten Memorial Challenge, Tengrinews — кісі өлтірушілерге үкім, NewTimes — Жоғарғы сот шешімі, Tengrinews — мемориалдың ашылуы, Tengrinews — мемориалдық тақта және қор, Kazinform — қайтыс болғаннан кейінгі марапат, Informburo — Бекмамбетов фильмі, Kazinform — Тен мемориалы 2025, Digital Business — Шайдоровтың алтыны, Tengrinews — Шайдоров Тен туралы, U.S. Figure Skating — Тен мемориалы 2026