Артур Арон

Артур Арон — махаббатты зертханалық эксперименттің тақырыбына айналдырған әлеуметтік психолог. Ол 1990 жылдары екі бейтаныс адамды тез жақындастыру үшін ойлап тапқан 36 сұрақ 2015 жылы The New York Times газетіндегі эсседен кейін бүкіл интернетке тарап кетті. Одан әлдеқайда бұрын ол ерлерді тартылыс сезімін зерттеу үшін шайқалған аспалы көпірмен жүргізді, кейін ғашықтарды томографқа жатқызды. Осы уақыттың бәрінде қасында 1967 жылы Берклиде танысқан әйелі, психолог Элейн Арон болды.

Шыққан тегі және білімі

Артур Арон 1945 жылы 2 шілдеде туған. Психология мен философияны Калифорния университетінің Беркли кампусында оқыды: 1967 жылы бакалавр, 1968 жылы әлеуметтік психология магистрі атанды. Докторлық дәрежені 1970 жылы Торонто университетінде алды.

Өміріндегі ең басты оқиға да Берклиде болды. 1967 жылы, «махаббат жазында», ол өзі ассистент болып сабақ берген психология студенті Элейнмен танысты. Оның соңғы сабағынан кейін ол: «Саған сезімім бар сияқты», — деп мойындады. Кейін Арон махаббатты дәл өзі аспирантурада ғашық болғандықтан зерттей бастағанын айтты.

Қорқыныш көпірі (1974)

Диссертациясын қорғаған соң Арон Парижге тағылымдамаға, ал одан Канададағы Британ Колумбиясы университетіне аттанды. Сонда Дональд Даттонмен бірге ол әлі күнге дейін психологияның барлық оқулығында жүрген экспериментті өткізді.

Ерлер екі көпірдің бірімен жүрді: ұзындығы шамамен 140 метр шайқалған аспалы көпір немесе берік көпір. Шыға берісте оларды тартымды қыз-сұхбаткер қарсы алып, екіұшты суретке қысқа әңгіме жазуды өтінді және телефонын қалдырды. Қорқынышты көпірден өткендер сексуалдық астары көбірек әңгімелер жазды және кейін оған жиірек қоңырау шалды. Сұхбаткер ер адам болғанда айырмашылық болмады. Бұл қорытынды ғылымға «қозуды қате атрибуциялау» деген атпен енді: қорқыныштан жиілеген тамыр соғысын тартылыс деп қабылдау оңай. Мақала 1974 жылы Journal of Personality and Social Psychology журналында жарық көрді.

Профессорлыққа дейінгі ұзақ жол (1974–1993)

Аронның академиялық мансабы түзу жүрмеді. 1974–1979 жылдары ол Айовадағы Махариши халықаралық университетінде сабақ берді, кейін Атлантадағы зерттеу институтын басқарды, одан соң он жылдай Калифорнияның бірнеше жоғары оқу орнында лектор және шақырылған оқытушы болып жұмыс істеді.

Осы уақытта ол өзінің басты теориясын құрды. 1986 жылы Элейнмен бірге «Махаббат және өзін кеңейту» кітабын шығарды. Өзін кеңейту моделінің идеясы қарапайым: адамдар бір-біріне тартылады, себебі серігі олардың өз «менін» жаңа білім, тәжірибе және көзқараспен кеңейтеді. Арондар кейін экспериментпен растаған практикалық қорытынды да осыдан шығады: бірге жаңа әрі толқытатын нәрсе істейтін жұптар өздерін бақыттырақ сезінеді.

Арондар 1975 жылы 13 ақпанда ғана үйленді — оған дейін жеті жыл бірге тұрды. Олардың айтуынша, шешім қабылдауға төрт жасар ұлдары «бастард» деген сөздің мағынасын сұрағаны түрткі болған. Ұлы Элайджа Арон өсіп, телесценарист болды — ол «Конь БоДжек» мультсериалында жұмыс істеді.

Стоуни-Брук және 36 сұрақ (1993–1997)

1993 жылы Арон Нью-Йорк штаты университетінің Стоуни-Брук кампусында орын алып, 1999 жылы сонда профессор болды. 1997 жылы ол әріптестерімен бірге «Тұлғааралық жақындықты эксперименттік түрде құру» мақаласын жариялады. 36 сұрақ дегеніміз — осы: сұрақтары бірте-бірте жеке бола түсетін үш блок.

Арон мақсаттың кейін жұрт ойлағаннан әлдеқайда қарапайым болғанын үнемі атап өтеді: «36 сұрақ екі адамның арасында қысқа уақытта жеткілікті жақындық орнату үшін ойластырылған. Бұл ғашық болумен бірдей емес». Дегенмен тарихта бір қызық жайт бар: алғашқы эксперименттердің екі қатысушысы үйленіп кеткен. «Он жыл бұрын олармен хабарласқанмын, олар әлі бірге еді», — деді Арон.

Сол 1997 жылы тағы екі маңызды еңбек шықты. Біріншісі — Элейнмен бірге сенсорлық сезімталдық туралы: ол Элейннің «жоғары сезімтал адамдар» туралы бестселлерінің негізіне айналды. Екіншісі — «кеңейтілген байланыс» туралы: егер адам досының басқа топтағы біреумен дос екенін білсе, сол топқа деген өз алалығы әлсірейді.

Ғашық адамның миы (2005–2012)

2000 жылдары Арон антрополог Хелен Фишер және нейробиолог Люси Браунмен бірге махаббатқа МРТ арқылы қарай бастады. 2005 жылғы зерттеуде бір айдан бір жарым жылға дейін қатты ғашық болып жүрген 17 жас серігінің суретіне қарады. Вентральды жамылғы аймағы мен құйрықты ядро белсенді болды — бұл дофамин мен марапат аймақтары. Ғалымдардың қорытындысы: романтикалық махаббат жеке эмоциядан гөрі мотивация сияқты жұмыс істейді.

Кейін топ ұзақ бірге тұрып келе жатқан жұптарды — орта есеппен 21 жыл некеде тұрғандарды тексерді. Әлі де қатты ғашықпыз дегендердің миы жұбайының суретіне ұқсас жауап берді. «Құмарлы махаббат уақыт өте сөзсіз сөнеді деп әрдайым есептелетін. Бірақ кез келген сауалнамада ұзақ бірге тұрып, әлі де қатты ғашықпыз дейтін адамдар болады», — деп түсіндірді Арон. Қорытынды мақала 2012 жылы шықты.

36 сұрақ қалай вирусқа айналды (2015)

2015 жылдың қаңтарында The New York Times газетінің Modern Love айдарында жазушы Мэнди Лен Кэтронның «Кез келген адамға ғашық болу үшін осыны істе» деген эссесі шықты. Ол 36 сұрақты бір танысымен өтіп, екеуі жұп болып кеткен. Мәтін лезде тарады, сұрақтарды ондаған басылым қайта басты, солардың желісімен австралиялық «36 сұрақ» фильмі түсірілді. Әдістің өзі туралы толығырақ — жақындасуға арналған 36 сұрақ туралы материалымызда.

Арон даңққа байсалды қарады. Оны басқа нәрсе таңғалдырды: телевизия сұрақтарға жауап беріп отырған адамдарды түсіргенде, әр блоктың соңына қарай қатысушылар жылап, керемет ашық сөйлескен.

Марапаттары

• Американдық психологиялық қауымдастық пен Тұлға және әлеуметтік психология қоғамының мүшесі (1999);
• Халықаралық қарым-қатынас зерттеулері қауымдастығының көрнекті ғылыми мансап үшін сыйлығы (2006);
• Стоуни-Бруктың магистратурадағы оқытушылық үшін сыйлығы (2002);
• топаралық қатынастарды зерттеу үшін Гордон Олпорт сыйлығының құрметті аталымы (1996).

Бұған қоса Арон жеті рет қайта басылған «Психологияға арналған статистика» оқулығының бірлескен авторы.

Қазір (2026 жылғы қазан)

Аронға 81 жас. Ол Стоуни-Бруктың зерттеуші-профессоры және Берклидің аффилиирленген қызметкері болып саналады. 2025 жылдың ақпанында Арондар Мехикода некелерінің 50 жылдығын атап өтті және CNN-ге Солтүстік Калифорнияда тұратынын, зерттеуді жалғастырып, дәріс оқитынын айтты. Жарты ғасырлық жұмыстың басты қорытындысын Арон романтикасыз тұжырымдайды: жақындықты жасауға болады, ал құмарлықты бірге жаңа нәрсе істей берсең, сақтап қалуға болады.

Дереккөздер: Wikipedia — Артур Аронның өмірбаяны, Stony Brook University — Аронның түйіндемесі (2024), Stony Brook University — ғалымның профилі, CNN — Арондардың неке мерейтойына сұхбаты, Berkeley News — зертханадағы махаббат, Scientific American — Арон 36 сұрақ туралы, Scientific American — МРТ-дағы ұзақ махаббат, Observador — Аронмен сұхбат, Wikipedia — көпірдегі эксперимент