Андре Бретон

Біреу «қара әзіл» десе немесе болып жатқан нәрсені «сюрреализм» деп атаса, ол Андре Бретонның сөзін қайталап тұр. Француз ақыны сюрреализм манифесін жазды, айналасына Арагонды, Супоны және Далиді жинады, ал 1940 жылы тыйым салынған тақырыптар туралы әзіл жанрына ат берген антологияны шығарды. Бретонды «сюрреализмнің папасы» деп атады. Ол өз ағымын шіркеу сияқты басқарды: қабылдады, қуды және кешірмеді.

Шығу тегі және медицина

Андре Бретон 1896 жылғы 19 ақпанда Нормандиядағы Таншбре қалашығында дүниеге келді. Отбасы қарапайым еді: әкесі Луи-Жюстен Бретон полицияда қызмет еткен атеист, анасы Маргерит Ле Гуге бұрын тігінші болған. Андре — жалғыз ұл.

Ол медицина факультетіне түсіп, жан ауруларына қатты қызықты. Бұл желі кейін бүкіл өмірінен өтеді: психиатриядан ол Фрейдке, Фрейдтен өнер бейсаналықты сыртқа шығаруы керек деген идеяға келеді.

Соғыс және Ваше (1914–1918)

Бірінші дүниежүзілік соғыста Бретон әскерге шақырылып, Нант қаласындағы госпитальдің неврология бөлімінде жұмыс істеді. Сонда ол кез келген ережені менсінбейтін жас жігіт Жак Вашемен танысты. Ваше көзқарасы Бретонға қатты әсер етті, ол осы бүлікшіл рухты әдебиетке ала кетті. Сол кезде ол Фрейдті оқыды, ал 1921 жылы онымен жүзбе-жүз кездесті.

Дадаизмнен автоматты жазуға дейін (1919–1923)

1919 жылы Бретон Луи Арагон және Филипп Супомен бірге «Әдебиет» журналын құрды. Бір жылдан кейін Супо екеуі «Магниттік өрістер» кітабын шығарды. Ол автоматты жазу әдісімен жазылған: мәтін ақыл бақылауынсыз, сана ағыны сияқты қағазға түсті. Britannica оны сюрреалистік техниканың алғашқы үлгісі деп атайды. Бретон біраз уақыт дадаистермен бірге жүрді, бірақ тек қиратудың өзі аз екенін тез түсінді.

Сюрреализм манифесі (1924)

1924 жылы Бретон «Сюрреализм манифесін» жариялады. Ол сюрреализмді «таза психикалық автоматизм» деп анықтады — ойдың шынайы жұмысын ақыл, мораль мен эстетика цензурасынсыз жеткізу тәсілі. Сол жылы «Сюрреалистік революция» журналы мен Сюрреалистік зерттеулер бюросы ашылды. Бретонның айналасына кейінгі онжылдықтарда еуропалық өнерді өзгерткен ақындар мен суретшілер жиналды.

Саясат және «Надя» (1927–1938)

1927 жылы Бретон Франция коммунистік партиясына кірді. 1928 жылы оның ең танымал прозасы «Надя» шықты. Бұл — Париж көшелеріндегі жұмбақ әйелмен кездесу туралы жартылай роман, жартылай күнделік. 1930 жылы ол Сюрреализмнің екінші манифесін, 1932 жылы «Қатынас ыдыстарын», 1937 жылы «Есуас махаббатты» жариялады.

Бретон коммунистермен 30-жылдардың басында жолын айырды: Wikipedia оның партиядан шығарылуын 1933 жылмен белгілейді, ал Britannica ажырасуды 1935 жылы болды дейді. Марксистік көзқарасын ол сақтап қалды. 1938 жылы Мексикаға барып, Лев Троцкиймен кездесті және онымен бірге «Тәуелсіз революциялық өнер үшін» манифесін жазды.

«Қара әзіл антологиясы» (1940)

1940 жылы Бретон «Қара әзіл антологиясын» шығарды. Оған қайғылы жағдайға күле білген 45 автор енді: Джонатан Свифт пен маркиз де Садтан бастап Льюис Кэрролл, Франц Кафка және Сальвадор Далиге дейін. «Қара әзіл» деген тіркесті айналымға енгізген де — осы Бретон. Виши үкіметі кітапты таратуға бірден тыйым салды. Ол 1947 жылы қайта шықты, ал соңғы редакциясын Бретон 1966 жылы дайындады. Жанр туралы толығырақ — тыйым салынған тақырыпқа неге күлеміз деген мақаламызда.

Эмиграция және оралу (1941–1966)

Франция басып алынғаннан кейін Бретон Еуропадан суретшілер мен зиялыларды алып шыққан американдық Вариан Фрайдың көмегімен АҚШ-қа қашты. Ол Нью-Йоркте тұрды, 1942 жылы Йель университетінде сюрреалистер көрмесін ұйымдастырды, ал 1944 жылы Квебекте «Аркан 17» кітабын жазды. 1945–1946 жылдары Гаитиде болып, жергілікті суретші Эктор Ипполитті насихаттады. 1946 жылы Парижге оралды. Кейін Алжирдегі соғысқа қарсы «121 манифесіне» қол қойды.

Бретон төңірегіндегі дау

Бретон ағымды темір қолмен ұстады және идеяға опасыздық жасады деп санағандарды қуып отырды. Ең шулы ажырасу — Сальвадор Далимен. 1939 жылы Бретон оны нәсілшіл сөздері үшін топтан біржола шығарды. Далидің «Гитлер жұмбағы» картинасы да дауға себеп болды. Кейін Бретон оған Avida Dollars деген анаграмма ойлап тапты — французша «долларға құмар» деген мағынада. Далиге бұл лақап ұнады: 1959 жылғы сұхбатында ол содан бері үстіне доллар жауыны тоқтамай жауып тұрғанын айтты.

Жеке өмірі

• Симона Кан — 1921–1931 жылдары әйелі болды.
• Жаклин Ламба — суретші, 1934–1943 жылдары әйелі. Олардың қызы — Об Эллуэ-Бретон.
• Элиза Биндхофф — 1945 жылдан Бретон қайтыс болғанға дейін әйелі болды.

Фонтен көшесіндегі коллекция

Бретон өмір бойы Париждегі Фонтен көшесі, 42 мекенжайындағы пәтер-шеберханасына өнер туындыларын жинады: картиналар, мүсіндер, этнографиялық заттар, кітаптар мен қолжазбалар — 5300-ден астам дана. 1931 жылы дағдарыс кезінде коллекцияның бір бөлігін сатуға мәжбүр болды, бірақ кейін оны қайта жинады.

Андре Бретон 1966 жылғы 28 қыркүйекте Парижде 70 жасында қайтыс болды, Батиньоль зиратында жерленді. 2003 жылғы сәуірде оның коллекциясы аукционда сатылды: сауда бір апта жүріп, 46,02 млн еуро әкелді. «Аркан 17» қолжазбасы 836 510 еуроға кетті. Mollat кітап дүкенінің бағалауынша, бұл — аукционда сатылған ең қымбат сюрреалистік мәтін. Сатылымға қарсы наразылық болды: пәтерді мұражай ретінде сақтау туралы петицияға 5000-ға жуық адам қол қойды. Бретон шеберханасындағы қабырғаны бүгін Помпиду орталығынан көруге болады.

Дереккөздер: Wikipedia — Андре Бретонның өмірбаяны, Britannica — Андре Бретон, Wikipedia — «Қара әзіл антологиясы», Artnet — Дали және Avida Dollars лақап аты, Mollat — Бретон коллекциясының 2003 жылғы аукционы, Association Atelier André Breton — Бретон мұрағаты