Қара әзіл: тыйым салынған тақырыпқа неге күлеміз

Қара әзіл — «әзілдеуге болмайтын» нәрселер туралы қалжың: өлім, ауру, апат, зорлық, дін. Біз оларға жүрегіміз тас болғандықтан емес, күлкі қорқынышты басып, жағдайды бақылап тұрғандай сезім беретіндіктен күлеміз. Вена медициналық университетінің зерттеуі тіпті мұндай әзілге деген ықыластың жоғары интеллектпен және сабырлы мінезбен байланысты екенін көрсетті. Жанр қайдан шыққанын, неге тартатынын және шегі қай жерде екенін талдаймыз.

Қара әзіл деген не

Қара әзіл — қорқыныш, жиіркеніш не аяушылық тудыратын тақырыптарды күлкіге айналдыру. Тетігі қарапайым: ауыр тақырып пен күтпеген жеңіл баяндау. Қарама-қайшылық неғұрлым күшті болса, әсер де соғұрлым өткір — жүйкемен күліп қоюдан бастап, кейін сәл ұялатын қарқылға дейін.

Термин қайдан шықты

Атауды француз ақыны, сюрреализмнің басты теоретигі Андре Бретон ойлап тапты. 1940 жылы ол «Қара әзіл антологиясын» (Anthologie de l’humour noir) шығарды. Оған қасіретке күле білген 45 автор енді: Джонатан Свифт, маркиз де Сад, Эдгар По, Льюис Кэрролл, Франц Кафка. Виши үкіметі таралымға бірден тыйым салды. Кітап оқырманға 1947 жылы, Бретон эмиграциядан оралған соң қайта жетті, ал соңғы редакциясын ол 1966 жылы әзірледі.

Тамыры: дар алдындағы әзіл мен трикстерлер

Жанрдың өзі атауынан әлдеқайда көне. Оның ең ежелгі түрі — дар алдындағы әзіл, яғни өлім жазасына кесілгендердің соңғы қалжыңы. Зигмунд Фрейд 1927 жылғы «Юмор» эссесінде белгілі мысал келтіреді: дүйсенбі күні дарға апара жатқан қылмыскер: «Апта жақсы басталып тұр екен», — дейді. Фрейдтің пікірінше, психика осылай қасіреттің өзіне билік жүргізуін мойындамайды. Осыған ұқсас сөзді ағылшын у берушісі Уильям Палмерге де телиді: ол дарға шығып бара жатып, құрылғының қауіпсіз екеніне сенімді ме деп сұрапты-мыс.

Екінші тамыры — трикстер, тәртіп пен киелі нәрселерді мазақтайтын айлакер бұзақы: скандинавиялық Локи, Қожанасыр, біздің Алдар Көсе. Олардың қылықтары мораль тұрғысынан күмәнді, бірақ халық солардың жағында, өйткені олар жүйенің ақылға сыймайтын тұстарын әшкерелейді.

Қара әзіл неге соншалық танымал

1. Үрейді басады. Өлім туралы әзіл өлім күлкілі болғандықтан күлдірмейді. Күлкі — қорғаныс реакциясы, қорқытатын нәрсені қорытудың тәсілі.
2. Бақылауды қайтарады. Неге күлсең, содан азырақ қорқасың. Қара әзіл сен бен мәселенің арасына қашықтық салады.
3. Тыйымды бұзады. Әзіл — ыңғайсыз үнсіздік пен ауру, айырылу, зорлық туралы шынайы әңгіменің арасындағы көпір.
4. Миды жаттықтырады. Мұндай әзілді түсіну үшін екі мағынаны лезде аңғарып, кекесінді агрессиядан ажырата білу керек.
5. Наразылық құралы. Қара сатира билікке, бюрократияға және қоғамдағы екіжүзділікке соққы береді, сондықтан цензорлар оны жақтырмайды.
6. Назар аудартады. Арандатушы контент әлеуметтік желіде кез келген «мейірімді» контенттен жылдам тарайды.
7. Біріктіреді. Дәрігерлер, құтқарушылар, әскерилер қара әзілді циниктіктен айтпайды: ауыр ауысымнан кейінгі ортақ күлкі сынбаудың және жалғыз емес екеніңді сезінудің жолы.

Қара әзілді кім жақсы көреді: ғылым не дейді

Кең тараған стереотип бойынша, қара әзілді психопаттар, циниктер және ашулы жасөспірімдер ұнатады. Деректер керісінше дейді. 2017 жылы Вена медициналық университетінен Ульрике Виллингер бастаған топ Cognitive Processing журналында зерттеу жариялады: 156 ересек адам қара әзіл жанрындағы 12 карикатураны бағалап, содан кейін интеллект, көңіл күй және агрессия бойынша тест тапсырды.

• Әзілді бәрінен жақсы түсініп, ең жоғары бағалағандардың вербалды және вербалды емес IQ көрсеткіші ең жоғары болды, орта есеппен білімі де жоғары шықты.
• Олардың жағымсыз көңіл күйі де аз болды: көңіл күйдің нашарлығы әзілді қабылдауға кедергі келтіреді.
• Ең агрессивті қатысушылар, күтпегендей, қара әзілді бәрінен төмен бағалады.

Авторлардың қорытындысы: мұндай әзіл «жетуі» үшін интеллект, жақсы көңіл күй және сабырлылық керек. Ми мазмұн мен баяндау арасындағы қайшылықты тез аңғарып, эмоциядан арылуы тиіс. Іріктеме шағын әрі бұл — үкім емес, корреляция, бірақ зерттеу «садистерге арналған әзіл» деген мифті едәуір шайқалтты.

Рұқсат етілгеннің шегі қайда

Қара әзіл орынсыздықты кешірмейді. Біреудің әлі жазылмаған жарасына тиген қалжың әзіл болудан қалады. Ең нәзік тақырыптар — жақында болған өлім, мүгедектік, тірі зардап шегушілері бар нақты қасіреттер, дін және зорлық.

• Аудитория. Дәрігерлер ауысымнан кейін бір-біріне айтатын сөз науқастың палатасында қатыгез естіледі.
• Уақыт. Апат туралы бір аптадан кейінгі әзіл мен он жылдан кейінгі әзіл — екі түрлі нәрсе.
• Нысана. Абсурдқа, қорқынышқа және жүйеге күлу бір бөлек, нақты әлсіз адамға күлу мүлде басқа.
• Әзілге құқық. Басынан бақытсыздық кешкен адам ол туралы өзі әзілдей алады; сырттан айтылған дәл сол сөз көбіне мазақ болып көрінеді.

Қара әзіл және Қазақстандағы сөз бостандығы

Жанрды жақтаушылар сенімді: әзілге тақырыптарды шектей бастасаң — цензураға тап боласың. Бірақ әзіл еркіндігі моральдық та, заңдық та жауапкершіліктен босатпайды. Қазақстанда комиктерді әдетте «қаралығы» үшін емес, әкімшілік баптар бойынша — сахнадан боқтағаны (ұсақ бұзақылық) және қорлағаны үшін жазалайды.

• 2022 жылғы қарашада стендапшы Энди Топалдис көрерменмен айтыстан кейін, онда қорлайтын сөздерді қайталағаны үшін 10 тәулікке қамалды (Informburo).
• 2024 жылғы мамырда Нұрасхан Басхожаев 15 тәулік алды: ресми түрде — су тасқыны мен сыбайлас жемқорлық туралы әзілдеген концертте боқтағаны үшін (Informburo, Human Rights Watch).
• 2024 жылғы шілдеде Александр Меркуль «Қазақстан жаңа, кедейлік ескі» деген әзілі бар өнерінен кейін «ұсақ бұзақылық» үшін 10 тәулікке қамалды (Human Rights Watch).

Ашық микрофонға шығатындарға сабақ: қара тақырыптың өзі заң бұзушылық емес, бірақ сахнадан боқтау мен жеке басқа тию — хаттамаға апаратын тура жол.

Қара әзіл жанрындағы қалжыңдар

Жанр классикасы тақырып бойынша. Бәрі күрт қарама-қайшылыққа, күтпеген шешімге және асыра сілтеуге құрылған.

Өлім, ауру және медицина

1. Акробат батутта қайтыс болды, бірақ біраз уақыт көрермендерді трюктерімен қуантты.
2. Аурулардың ең сұмдық тіркесі қандай? — Альцгеймер мен іш өту: жүгіресің, бірақ қайда екенін есіңе түсіре алмайсың.
3. — Дәрігер, маған не жазып жатырсыз? — Қайтыс болғаны туралы куәлік.
4. Жан тыныштығы — тосапқа тойып алып, о дүниеге аттану.
5. Патологоанатом қайтыс болды. Таңертең бәрібір жұмысқа барды.
6. Электриктің жерлеуін басқаша қалай атауға болады? — Жерге қосу.

Қарым-қатынас және тұрмыс

1. Қыз Аяз атаға хат жазады: «Мен ер адам сұрадым ғой, саябақта жүгіріп жүргенде мәйіт емес».
2. Қызым ерін далабын беріп жіберші деді, мен абайсызда желім-қарындаш ұстатып жіберіппін. Ол әлі күнге менімен сөйлеспейді.
3. Ер адам комадан шықты. Әйелі аза көйлегін шешіп, ашумен міңгірледі: «Саған мүлде сенуге болмайды».
4. — Күйеуімді картоп алып келуге жіберіп едім, оны көлік қағып кетті. — Сұмдық! — Білмеймін, енді күріш пісіретін шығармын.

Отбасы және балалық шақ

1. Мысығым бір жыл бұрын өлді, ал мен әлі күнге сүрініп кетпеу үшін ол жатқанды жақсы көретін дәлізде баяулаймын.
2. Атамның соңғы сөзін ешқашан ұмытпаймын: «Баспалдақты мықтап ұстап тұрсың ба?»
3. Мен отбасындағы жалғыз бала едім. Бұл әпкемді қатты ренжітетін.
4. Жақсы аналар балаларына миксердің қалақшасын жалатады. Керемет аналар алдымен оны сөндіреді.
5. Жетімдерге арнап сайт жасадым. Оның басты беті жоқ.

Жұмыс және мамандық

1. Циркте үйретуші болып істедім. Нағыз емес екенімді тез біліп қойды. Әсіресе жолбарыстар.
2. Жұмыссыздар туралы әзіл көп. Өкінішке қарай, бірде-біреуі жұмыс істемейді.
3. Қағазсыз құжат айналымы бар кеңсе — дәретханаға барғың келгенше тамаша нәрсе.

Қысқасы

Қара әзіл — тек есеңгірету үшін айтылатын нәрсе емес, құрал: ол үрейді басады, ауыр тақырыпты айтуға көмектеседі және бір қиындықты бастан өткергендерді біріктіреді. Ол тек шамасын білгенде ғана жұмыс істейді — қорқыныш пен абсурдқа күлгенде, ал дәл қазір жаны ауырып тұрған адамға күлмегенде.

Дереккөздер: Wikipedia — Бретонның «Қара әзіл антологиясы», British Psychological Society — Willinger et al. зерттеуі, Cognitive Processing, 2017, Informburo — қазақстандық стендаптағы сөз бостандығы, Human Rights Watch — комик Александр Меркульдің қамалуы