Зодиак белгілері шын мәнінде нешеу және Жыланұстаушы кім

Қысқасы: астрологияда зодиак белгісі 12, бұл ешқашан өзгерген емес. Ал Күн бір жыл ішінде аралап өтетін шоқжұлдыз аспанда 13 — он үшіншісі Жыланұстаушы (Ophiuchus) деп аталады, Күн онда шамамен 30 қарашадан 17 желтоқсанға дейін тұрады. Жаңа белгіні ешкім «ашқан» жоқ: Жыланұстаушы екі мың жылға жуық белгілі. Шатасу астрология мен астрономияның есепті әртүрлі жүргізетінінен туады.

12 белгі: классикалық зодиак қалай құрылған

Батыс астрологиясы эклиптиканы — Күннің аспандағы көрінетін жылдық жолын — әрқайсысы 30° болатын 12 тең бөлікке бөледі. Санақ көктемгі күн мен түннің теңелу нүктесінен басталады: нағыз жұлдыздар сол сәтте қай жерде тұрса да, Тоқты белгісі осы нүктеден басталады. Мұндай зодиакты тропикалық деп атайды — ол шоқжұлдыздарға емес, жыл мезгілдеріне байланған. Жұлдызнамалардың басым көпшілігі осы жүйемен жазылады.

• Тоқты — 21 наурыз — 19 сәуір
• Торпақ — 20 сәуір — 20 мамыр
• Егіздер — 21 мамыр — 20 маусым
• Шаян — 21 маусым — 22 шілде
• Арыстан — 23 шілде — 22 тамыз
• Бикеш — 23 тамыз — 22 қыркүйек
• Таразы — 23 қыркүйек — 22 қазан
• Сарышаян — 23 қазан — 21 қараша
• Мерген — 22 қараша — 21 желтоқсан
• Тауешкі — 22 желтоқсан — 19 қаңтар
• Суқұйғыш — 20 қаңтар — 18 ақпан
• Балықтар — 19 ақпан — 20 наурыз

Әр жұлдызнамада шекаралар бір күнге ауытқиды: күн мен түннің теңелуі жыл сайын сәл басқа уақытқа түседі. Ең маңыздысы басқа — белгі мен шоқжұлдыздың аты бір болғанымен, екеуі екі бөлек ұғым. Белгі — доғаның шартты 30 градусы. Шоқжұлдыз — нақты шекарасы бар аспан бөлігі, ал шоқжұлдыздардың көлемі мүлде әртүрлі.

Жыланұстаушы — Күн жолындағы 13-шоқжұлдыз

Жыланұстаушы — үлкен шоқжұлдыз: қолына жылан ұстаған адам бейнесі. Гректер оны емшілік құдайы Асклепиймен байланыстырған. Птолемей Жыланұстаушыны б. з. II ғасырындағы 48 шоқжұлдыздан тұратын «Альмагест» каталогына енгізген. Сондықтан оны «ұмытылған» деу қиын: ол жай ғана ешқашан белгі болмаған.

1930 жылға қарай Халықаралық астрономиялық одақ (ХАО) 88 шоқжұлдыздың нақты шекарасын бекітті — оларды бельгиялық астроном Эжен Дельпорт сызған. Осы шекаралар бойынша эклиптика Сарышаян мен Мергеннің арасында Жыланұстаушының төменгі бөлігін қиып өтеді. Күн онда Сарышаянның өзіндегіден ұзағырақ аялдайды: 7 күннің орнына шамамен 18 күн.

Белгілер неге «жылжыды»: прецессия

Жер осі зырылдауықтың осі секілді баяу конус сызады. Толық айналым шамамен 26 мың жылға созылады, осы уақытта көктемгі теңелу нүктесі шоқжұлдыздар бойымен шамамен 72 жылда бір градусқа жылжиды. Бұл құбылысты б. з. д. II ғасырда Гиппарх сипаттаған.

Вавилондықтар, олардан кейін гректер зодиакты құрастырған кезде белгілер мен аттас шоқжұлдыздар шамамен сәйкес келген. Содан бері ығысу бір белгіге жуықтап қалды: бүгінде көктемгі теңелу күні Күн Тоқтыда емес, Балықтарда тұрады. Сондықтан жұлдызнама бойынша Арыстан болып саналатын адам көбіне Күн Шаян шоқжұлдызында тұрған кезде туған.

«Жаңа белгі» туралы шу қайдан шықты

2011 жылғы қаңтарда Миннеаполистегі астрономия оқытушысы Парк Кункл жергілікті басылымға берген сұхбатында прецессия мен Жыланұстаушыны еске салды. Бұл әңгіме әлемге «зодиак белгіңіз өзгерді» деген тақырыптармен тарап кетті. 2016 жылы дәл осындай жағдай NASA-ның балаларға арналған Space Place сайтында қайталанды: онда шоқжұлдыздардың белгілермен неге сәйкес келмейтіні байыппен түсіндірілген еді, ал БАҚ мұны «NASA 13-белгіні қосты» деп өзгертіп жіберді. Агенттік белгілерді өзгертпегенін, тек есептің мәнін түсіндіргенін және астрономия мен астрология екі бөлек нәрсе екенін арнайы нақтылауға мәжбүр болды.

Күн әр шоқжұлдызда шын мәнінде қашан болады

ХАО бекіткен нақты шекаралармен есептесек, күнтізбе былай көрінеді (әр жылы күндер бір күнге ығысуы мүмкін):

Шоқжұлдыз	Күн шоқжұлдызда	Күн саны
Тауешкі	19 қаңтар — 15 ақпан	28
Суқұйғыш	16 ақпан — 10 наурыз	23
Балықтар	11 наурыз — 17 сәуір	38
Тоқты	18 сәуір — 13 мамыр	26
Торпақ	14 мамыр — 20 маусым	38
Егіздер	21 маусым — 19 шілде	29
Шаян	20 шілде — 9 тамыз	21
Арыстан	10 тамыз — 15 қыркүйек	37
Бикеш	16 қыркүйек — 30 қазан	45
Таразы	31 қазан — 22 қараша	23
Сарышаян	23 — 29 қараша	7
Жыланұстаушы	30 қараша — 17 желтоқсан	18
Мерген	18 желтоқсан — 18 қаңтар	32

Теңдік жоқ: Бикеш бір жарым айды алады, Сарышаян — бір аптаны ғана. Сондықтан әлеуметтік желілердегі «28 күннен 13 белгі» деген суреттердің астрономияға қатысы жоқ — нақты аралықтар тең емес.

Астрологтар мұны қалай қабылдайды

• Тропикалық (батыс) астрология күн мен түннің теңелуіне байланған 12 белгіні сақтайды. Ол үшін Жыланұстаушы жоқ, ал прецессия ештеңені өзгертпейді: белгілер анықтама бойынша жыл мезгілдерімен бірге жүреді.
• Сидерикалық астрология, соның ішінде үнділік джйотиш, белгілерді жұлдыздарға байлап, ығысуды ескереді. Бірақ онда да белгі 12, Жыланұстаушы жоқ.
• Жыланұстаушыны 13-белгі ретінде 1990 жылдардан бері жекелеген авторлар ғана насихаттайды. Астрологияның өз ішінде де бұл шеткері ұстаным.

Шығыс күнтізбесі: 12 жануар және мүшел

Қазақстанда бұдан бөлек тағы бір «зодиак» бар — 12 жылдық мүшел: тышқан, сиыр, барыс, қоян, ұлу, жылан, жылқы, қой, мешін, тауық, ит, доңыз. Ол айлармен емес, жылдармен есептеледі, Жыланұстаушыға онда мүлде орын жоқ. 2026 жыл — Жылқы жылы: қытай күнтізбесі бойынша ол 17 ақпанда басталды, ал қазақ дәстүрінде мүшелдің жаңа жылы Наурыздан саналады.

Сонымен, белгі нешеу?

Кездесуде сұрап қалса — ал зодиак белгісі туралы сұрақ онда жиі қойылады (басқа нұсқалар — қызға кездесуде қойылатын сұрақтар жинағында), — былай жауап беріңіз: белгі 12, Күн жолындағы шоқжұлдыз 13. Жұлдызнама бойынша белгіңіз өзгерген жоқ. Ал 30 қараша мен 17 желтоқсан аралығында туған болсаңыз, өзіңізді Жыланұстаушы деп атай беріңіз — сол күні Күн расымен соның ішінде тұрған.

Және жай ғана дерек: астрология ғылыми тексеруден өтпейді. 1985 жылы физик Шон Карлсон астрологтармен қос соқыр тәжірибе жүргізіп, нәтижесін Nature журналында жариялады: олар натал карталарды адамдардың психологиялық портреттерімен кездейсоқ болжаудан артық дәлдікпен сәйкестендіре алмады. Сондықтан жұлдызнама — әңгімеге жақсы сылтау, бірақ серік не жұмыс таңдауға негіз емес. Тереңірек әңгіме үшін — жақындасуға арналған 36 сұрақ.

Дереккөздер: EarthSky — ХАО шекаралары бойынша Күннің шоқжұлдыздардағы күндері, Boston Globe — NASA және «13-белгі», 2016, MPR News — Парк Кункл және Жыланұстаушы, 2011