Ұлы жалпаю: қысқартқысы келетін орта буын менеджеріне арналған гайд

Жақында ғана мансап баспалдағы қарапайым көрінетін: жақсы жұмыс істесең — команда аласың, өссең — үлкенірек команда аласың. 2026 жылы бұл схема бұзылуда. Ірі компаниялар бірінен соң бірі «артық деңгейлерге» соғыс жариялауда, ал соққыға бұрын ең қауіпсіз саналған қабат — орта буын менеджерлері ілігуде. Не болып жатқанын, тәуекел тобында екеніңді қалай түсінуге болатынын және алдын ала не істеуге болатынын анықтаймыз.

Не болып жатыр

Ең жаңа мысал — Uber. 2026 жылғы 2 қыркүйекте компания қызметкерлердің шамамен 10%-ын қысқартатынын жариялады. Әрі бұл дағдарыс туралы әңгіме емес: түсім өсуде, ал бас директор Дара Хосровшахи міндет — артық деңгейлерді алып тастап, құрылымды жеңілдету екенін ашық айтады. Нақтылығы қатал: басшының бір-екі бағыныштысы бар «микрокомандалар» таратылады, ал CEO-дан жеті және одан көп саты төмен тұрған қызметкерлер саны 20%-ға қысқарады. Сонымен қатар дерлік барлығы кеңсеге қайтарылады — қашықтан жұмыс штаттың шамамен 1%-ында ғана қалады.

Uber мұнда жол салушы емес. 2024 жылғы қыркүйекте-ақ Amazon басшысы Энди Джесси бөлімшелерден 2025 жылдың бірінші тоқсанының соңына дейін қатардағы мамандардың менеджерлерге арақатынасын кемінде 15%-ға арттыруды талап етті. Ол сондай-ақ қызметкерлер артық процестерге шағымдана алатын «бюрократияға арналған пошта жәшігін» енгізіп, «шешім қабылданатын кездесудің алдындағы алдын ала кездесудің алдындағы алдын ала кездесулер» мәдениетін келеке етті.

Ал Gartner талдаушылары 2024 жылдың күзінде-ақ болжаған: 2026 жылдың соңына дейін ұйымдардың 20%-ы құрылымды «жалпайту» және орта менеджменттің қазіргі позицияларының жартысынан көбін алып тастау үшін ЖИ-ді пайдаланады. Логика қарапайым: шағын команда басшысы айналысатын нәрселердің бір бөлігін — мәртебелерді жинау, есептер, тапсырмаларды бақылау — автоматтандыру барған сайын оңайлауда.

Қазақстанда тренд статистикада өзінше көрінеді. Energyprom.kz талдаған Ұлттық статистика бюросының деректері бойынша, 2026 жылдың екінші тоқсанында әкімшілік персоналға сұраныс жылдан жылға 29,7%-ға құлдырады, ал жалпы бос жұмыс орындары 9,2%-ға азайды.

Тәуекел аймағында екеніңді қалай түсінуге болады

Тікелей критерийлерді ешкім жарияламайды, бірақ компаниялардың өз қысқартуларын қалай сипаттайтынынан чек-парақ жинау оңай. Өзіңе адал сұрақтар қой:

• Сенің неше бағыныштың бар? Бір-екеу болса — бұл Uber бірінші таратып жатқан «микрокоманда» форматы.
• Бірінші тұлғадан қаншалықты алыссың? Сен мен CEO арасында деңгейлер неғұрлым көп болса, сенің позицияңды «жабу» соғұрлым оңай.
• Аптаң неден тұрады? Егер оның басым бөлігі — мәртебелерді жинау, есепті жоғары жіберу, синк үшін синк өткізу болса, бұл дәл бүгін ЖИ-ге беруге тырысып жатқан тапсырмалар.
• Нәтижені сандармен атай аласың ба? «Жобаны үйлестірдім» емес, «өнімді іске қостық, ол X әкелді». Егер жоқ болса — сенің үлесің шешім қабылдайтындарға нашар көрінеді.
• Толығымен қашықтан жұмыс істейсің бе? Uber мен Amazon қайта ұйымдастыру кезінде қашықтан жұмыс қысқартулармен бір мезгілде тоқтатылатынын көрсетті.

Не істеу керек: бес қадам

1. Қолыңды қайтар

«Жалпақ» құрылымдағы ең қорғалған менеджер — ойнайтын бапкер. Тапсырмаларды бөліп қана қоймай, жұмыстың күрделі бөлігін өзі жасай алатын адам: код жазу, қаржылық модель құру, негізгі клиентті жабу. Егер соңғы жылдары тек басқарумен айналысқан болсаң, өз ісіңде қайтадан мықты маман болуға уақыт бөл.

2. Сені ЖИ-мен алмастырмай тұрып, оны өзің пайдалан

Gartner құрылымдарын «жалпайтатын» компаниялар тапсырмаларды автоматтандыру есебінен өнімділіктің өсуіне сенетінін жазады. Демек, құндылық осы автоматтандыруды басқара алатын адамдарға ығысады. Есептер, жиынтықтар, құжаттардың жобалары — оларды құралдарға өзің бер, ал босаған уақытты машина жасай алмайтын нәрсеге жұмса: шешімдерге, келіссөздерге, жұмысқа алуға.

3. Рөліңді сандармен қайта жаз

Өзің үшін соңғы жылдағы өлшеуге болатын үш–бес нәтиженің тізімін жаса: ақша, мерзімдер, клиенттер, адамдарды ұстап қалу. Бұл басшымен сөйлескенде де, жаңа орын іздеуге тура келсе, түйіндемеде де керек болады.

4. Түйіндемені алдын ала өзекті күйде ұста

Нарық қазір ізденушінің жағында емес. Қазақстанда hh.kz деректері бойынша, стратегия, инвестиция және консалтинг саласында бір бос орынға шамамен 30 түйіндеме келеді, IT-да — шамамен 24. Мұндай жағдайда іздеу айларға созылуы мүмкін, сондықтан оны қысқарту күні емес, дайын түйіндемемен, жаңартылған профильмен және тірі байланыстармен бастаған дұрыс.

5. Сұраныс өсіп жатқан жаққа қара

Екінші тоқсан статистикасы Қазақстанда құрылыста (+8,3%), HoReCa-да (+17,2%), ауыл шаруашылығында (+26,2%) және ойын-сауық индустриясында (+40,3%) сұраныс өсіп жатқанын көрсетеді. Саған сол жаққа бару керек екені анық емес, бірақ өсіп келе жатқан салалардағы адамдар мен процестерді басқару тәжірибесі қысылу жүріп жатқан салалардағыдан жоғары бағаланады.

Үрейшіл болып көрінбей басшымен қалай сөйлесуге болады

Қайта ұйымдастыру туралы қауесеттер әдетте ресми хабарландырудан әлдеқайда бұрын басталады. Отырып күту — ең нашар стратегия, бірақ бастыққа жүгіріп барып «мені жұмыстан шығара ма?» деп сұрау да онша емес. Басқа жағынан кірген дұрыс:

• Басымдықтар туралы сұра. «Алдағы жарты жылда компания үшін қазір қандай тапсырмалар ең маңызды?» Жауап адамдар қай жерде керек болатынын, ал қай жерде — жоқ екенін көрсетеді.
• Сұрама, ұсын. Егер екі шағын команданы біріктіруге болатынын көрсең, бұл идеяны консультант емес, өзің әкелгенің дұрыс. Құрылымды өзі жеңілдететін адам сирек оның құрбаны болады.
• Аймақты кеңейтуді көрсет. «Жалпақ» компанияда әр менеджердің адамдары мен тапсырмалары көбейеді. Кішкентай, бірақ жайлы командаға жабысып қалмай, үлкенірек қамтуға дайын екеніңді түсіндір.

Егер қысқарту болып қойса

• Құжаттарға сол күні қол қойма. Көшірмелерін ал, байыппен оқы, еңбек заңнамасы мен шартың бойынша саған қандай төлемдер мен өтемақылар тиесілі екенін нақтыла. Күмәнің болса — еңбек құқығы жөніндегі заңгерден кеңес ал.
• Ұсынымды бірден сұра. Басшы ыңғайсыздық сезініп тұрғанда, ол жақсы пікір жазуға ықыластырақ болады.
• Оқиғаңды тұжырымда. «Компания басқару деңгейін алып тастады» — рекрутерлер үшін қалыпты әрі түсінікті себеп. Бұл сәтсіздік емес, барлық іскерлік БАҚ жазып жатқан тренд.

Ең бастысы

«Ұлы жалпаю» — менеджерлерге үкім емес, оларға қойылатын талаптардың өзгеруі. Ақпаратты жоғарыдан төменге және төменнен жоғарыға жай ғана жеткізетін басшы шынымен артық буынға айналады. Ал күрделі жұмысты өзі жасай алатын, өлшенетін нәтиже әкелетін және ЖИ-ді күшейткіш ретінде пайдаланатын адам, керісінше, құндырақ бола түседі: компаниялар осындай бір адамға көбірек адам мен көбірек жауапкершілік жүктеуге дайын.

Дереккөздер: Axios — Uber to cut 10% of workforce, Al Jazeera — Uber lays off 3,300 employees, Amazon — message from CEO Andy Jassy, Gartner — Top Predictions for 2025 and Beyond, SOZmedia — бос жұмыс орындары 9,2%-ға азайды, National Business — Қазақстанның еңбек нарығы, Inbusiness.kz — жұмыс орындары үшін бәсеке