Снюс деген не және ол ағзаға қалай әсер етеді

Снюс — түтінсіз никотин өнімі: кішкентай пакеттерге салынған ылғал темекі (немесе темекісіз) қоспасы, оны жоғарғы еріннің астына салады. Никотин ауыз қуысының шырышты қабаты арқылы сіңеді, сондықтан түтін де, иіс те жоқ, ал әсері бір-екі минутта байқалады. Бірақ бұл снюсты темекінің қауіпсіз баламасы етпейді: оған тез тәуелді боласыз, қызыл иек, қан тамырлары мен жүрек зардап шегеді. Қазақстанда снюсты әкелуге және сатуға тыйым салынған, ал 2024 жылғы маусымнан бері бұл үшін қылмыстық жауапкершілік бар.

Снюс деген не

Снюстың шылымнан басты айырмасы — никотиннің ағзаға жету жолында. Темекі шеккенде ол жану өнімдерімен бірге өкпе арқылы қанға түседі, ал снюс кезінде тікелей ауыз қуысының шырышты қабаты арқылы өтеді. Сондықтан снюсты кез келген жерде, ешкімге білдірмей, иіссіз қолдануға болады.

Осы себепті көпшілік оны шылымның «таза» баламасы деп ойлайды. Алайда жанудың болмауы өнімді зиянсыз етпейді: кейбір маркаларда никотин бір шылымдағыдан көп, ал шырышты қабат арқылы сіңгенде әсері күрт әрі лезде келеді — сергектік пен босаңсу қатар сезіледі.

Снюс қайдан шықты және Қазақстанға қалай келді

Снюс Швецияда дәстүрлі темекінің бір түрі ретінде пайда болып, ұзақ уақыт солтүстік елдердің жергілікті әдеті болып қала берді. Интернет-сауда дамып, темекісіз никотин пакеттері шыққан соң ол бүкіл әлемге тез тарады.

Қазақстанға снюс 2010-жылдардың соңында келіп, жасөспірімдер мен студенттер арасында бірден танымал болды: оны жасыру оңай, дәмі ашық, ал сатып алу әлеуметтік желі мен мессенджер арқылы жүрді. Мектеп оқушылары арасында кең тарауы тыйымға себеп болды — алдымен 2019 жылғы желтоқсанда уақытша тыйым енгізілді, кейін ол заңда бекітілді.

Снюс түрлері

Түрлері қаптамасымен, ылғалдылығымен, дәмімен және күшімен ерекшеленеді — өнімнің ағзаға қаншалықты қатты әсер ететіні осыған байланысты.

Порциялық снюс

Ең кең тараған түрі: қоспа кішкентай сүзгі-пакетке ұқсайтын жұмсақ пакеттерге салынып, дөңгелек пластик құтыда сатылады. Мөлшерін қолмен жасаудың қажеті жоқ, құты қалтаға сыяды.

Пакеттің көлемі әртүрлі:

• мини — шамамен 0,3–0,5 г;
• классикалық — шамамен 0,7–1 г;
• үлкейтілген — 1,5–2 г және одан көп.

Пакет неғұрлым кіші болса, әсері соғұрлым жұмсақ; үлкен пакеттерді әдетте никотинге қатты үйреніп қалғандар таңдайды. Пакеттер ақ және қара (ылғалды) болып келеді.

Шашылма снюс

Пакетке бөлінбей, қатты картон не пластик құтыда сатылады. Шамамен 1–2 граммдық мөлшерді адам өзі қолымен немесе арнайы мөлшерлегішпен жасап, ерін астына салады. Мұны мөлшерді өзі реттегісі келетіндер таңдайды.

Хош иісті снюс

Қоспаға табиғи немесе синтетикалық хош иістендіргіштер қосылады. Ең танымал дәмдер:

• жалбыз бен ментол;
• қылқан жапырақ пен шөп;
• жидек пен жеміс;
• цитрус;
• «сусын» дәмдері — кофе, виски, кола.

Снюсты жасөспірімдерге тартымды ететін де осы тәтті, жеміс дәмдері: никотин кәмпит секілді көрінеді.

Никотин пакеттері (темекісіз снюс)

Бұларда темекі жапырағы жоқ: негізі — никотин тұздары сіңірілген өсімдік талшығы немесе целлюлоза, оған хош иістендіргіш, қышқылдықты реттегіш және ылғалдағыш қосылады. Өндірушілер оларды «таза никотин» деп жарнамалайды, бірақ мұндай пакеттердегі никотин мөлшері өте жоғары болуы мүмкін, ал тәуелділік темекі снюсынан кем түспейді.

Құрамы және жасалу технологиясы

Өнеркәсіптік снюстың негізгі құрамы, әдетте, мынадай:

• темекі шикізаты немесе өсімдік негізі;
• су — қоспа жұмсақ болу үшін;
• ас тұзы;
• қышқылдықты реттегіштер (натрий тұздары);
• ылғалдағыштар;
• хош иістендіргіштер.

Дайын массаның ылғалдылығы көбіне 35–60%, тұз бен ылғалдағыш — шамамен 1,5–3,5%, қышқылдықты реттегіш — 1–3%. Қоспалардың көбінің pH деңгейі 7,8–8,5 шамасында: сілтілі орта никотиннің шырышты қабатқа сіңуін жылдамдатады, әсердің тез келетіні сондықтан.

Никотин мөлшері қатты ерекшеленеді: классикалық швед снюсында әдетте бір граммға 5–11 мг келеді, ал «күшті» маркалар мен никотин пакеттерінде бұдан бірнеше есе көп.

Снюсқа арналған темекі ашытылмайды, оны бір-екі тәулік бумен өңдейді — осылай микроағзалар жойылып, канцерогендік әсері дәлелденген темекіге тән нитрозаминдер азаяды. Снюста олар түтінсіз темекінің көп түрімен салыстырғанда аз, бірақ мүлде жойылмайды. Сақтау кезінде нитрозаминдер көбеймеуі үшін өндірушілер снюсты салқын жерде, 0–10 °C аралығында ұстауға кеңес береді.

Снюс ағзаға қалай әсер етеді

Ерін астына салынған пакет никотин бөле бастайды, ол шырышты қабаттағы тамырлар арқылы қанға тез өтеді. Шылымда никотиннің бір бөлігі түтінмен кетеді, ал мұнда ол шоғырланған күйде түседі.

Алдымен басы сәл айналып, күш-қуат пайда болады, сонымен бірге адам босаңсиды. Никотин симпатикалық жүйке жүйесін іске қосып, адреналин бөлінуіне түрткі болады: тамыр соғысы жиілейді, қан тамырлары тарылады, қысым көтеріледі, зейін біраз уақытқа өткірленеді.

Тәуелділік те осы механизмнен басталады. Никотин мидың ләззат жүйесіне әсер етеді, үнемі қолданғанда ағза қайта ынталандыруды талап етеді — мөлшерді көбейткің не күштірек маркаға ауысқың келеді. Ал қышқылдықты реттегіштер ауыз қуысының тінін тітіркендіреді: пакет жатқан жер қызарып, ұсақ қабынулар мен жайсыздық пайда болады.

Снюсқа неге тез үйреніп кетеді

Көп адам «байқап көру» үшін немесе шылымды тастау үшін бастайды, бірақ көп ұзамай қолы құтыға өзінен-өзі созылатынын байқайды. Себебі:

1. Ми никотинге тез бейімделеді. Ол ләззат орталықтарын ынталандырады, сондықтан басында сирек қолданса да, ағза кейін мөлшерді талап ете бастайды.
2. Никотин шоғыры жоғары. Көп маркада никотин шылымдағыдан көп — тәуелділік те тезірек қалыптасады.
3. Көзбен бақылау жоқ. Снюсты ешкім байқамайды, сондықтан адам пакеттерді санамай, бірте-бірте көбейтеді.
4. Әсері лезде келеді. Күрт келген сергектік қайта оралғысы келетін «сыйлыққа» айналады.
5. Төзімділік артады. Рецепторлардың сезімталдығы төмендеп, бұрынғы әсер үшін күштірек мөлшер керек болады.
6. Психологиялық түрткілер. Снюс «стрессті басады» не «сергітеді» деп, күнделікті әдетке айналады.

Күнде қолдану, күштірек маркаға тартылу және пакетсіз ашушаң болу — тәуелділіктің қалыптасып үлгергенінің алғашқы белгілері.

Снюс денсаулыққа қалай зиян тигізеді

Зардабы бірден білінбейді, бірақ үнемі қолданғанда жинала береді. Дәрігерлер мен стоматологтар мыналарды атайды:

1. Шырышты қабаттың тітіркенуі мен қабынуы — пакет тиген жердің қызаруы, құрғауы, ауыруы, жараның нашар жазылуы.
2. Қызыл иек пен тіс ақаулары — қызыл иектің түсуі (тіс түбірінің ашылуы), тістің сезімталдығы.
3. Қан тамырлары мен жүрекке түсетін салмақ — тамыр түйілуі, қысымның секіруі, жиі тамыр соғысы; әсіресе жүрегінде жасырын ақауы барларға қауіпті.
4. Бас ауруы мен шаршау — тамырлар түйілгенде тіндер оттегін аз алады.
5. Ұйқы мен жүйке жүйесінің бұзылуы — мазасыздық, ұйқысыздық, көңіл-күйдің құбылуы, зейіннің төмендеуі.
6. Онкологиялық қауіп — ДДСҰ мен Халықаралық обырды зерттеу агенттігінің деректері бойынша түтінсіз темекі ауыз қуысы, өңеш және ұйқы безі обырымен байланысты.

Түтінсіз темекінің әлемдік зияны орасан: зерттеушілер шайнайтын темекіні жылына 251 мың өліммен байланыстырды. Түтіннің болмауы снюсты қауіпсіз етпейді — шырышты қабаттың шоғырланған никотин мен сілтілі қоспаларға ұзақ тиюі шылымнан бөлек, өзіндік проблемалар тудырады.

Қазақстанда снюс және заң

Снюс пен насвайды қоса алғанда, түтінсіз темекі өнімдерін әкелуге, өндіруге, сатуға және таратуға «Халық денсаулығы және денсаулық сақтау жүйесі туралы» кодекс (110-бап) тыйым салады. Снюсқа уақытша тыйымды Бас санитарлық дәрігер 2019 жылғы желтоқсанда-ақ енгізген.

2024 жылғы 20 маусымнан бастап Қылмыстық кодекстің вейптер мен түтінсіз темекі өнімдеріне қатысты 301-1-бабы күшінде:

• сату және тарату (тегін беруді қоса) — 200 АЕК-ке дейін айыппұл (2026 жылы 865 000 ₸-ге дейін), түзеу не қоғамдық жұмыстар немесе 50 тәулікке дейін қамау;
• әкелу және өндіру — 2000 АЕК-ке дейін айыппұл (8,65 млн ₸-ге дейін) немесе мүлкі тәркіленіп, екі жылға дейін бас бостандығын шектеу не одан айыру;
• дәл осы әрекеттерді топпен, қайталап немесе аса ірі табыс алып жасау — бес жылға дейін бас бостандығынан айыру.

Сонымен қатар Қазақстанда темекі мен құрамында никотині бар өнімдерді тек 21 жастан бастап сатуға рұқсат етілген. Электронды темекіде де жағдай ұқсас: вейп тіпті темекі шекпейтіндерді де никотинге қалай байлайтынын бөлек жазғанбыз.

Снюсты қалай тастауға болады

Неғұрлым ерте тастасаңыз, шырышты қабат, тамырлар мен ұйқы соғұрлым тез қалпына келеді. Мыналар көмектеседі:

1. Тәуелділікті мойындаңыз. Снюс күнделікті әдетке айналып, онсыз көңіл-күйіңіз бұзылса — бұл енді «анда-санда» емес.
2. Мөлшерді біртіндеп азайтыңыз. Кенет тастағанда ашушаңдық, бас ауруы, ұйқысыздық жиі болады; көпшілікке алдымен әлсіз пакеттерге ауысып, санын азайту оңайырақ.
3. Түрткілерді анықтаңыз. Қашан тартатынын байқаңыз: оқу, жұмыс, стресс, іш пысу. Әдетті басқасымен алмастырыңыз — серуен, басқа іс, тыныс жаттығулары.
4. Ауызды бір нәрсемен айналдырыңыз. Қантсыз сағыз, жаңғақ, су, шекілдеуік қатты тартқан сәтті өткізуге көмектеседі.
5. Ұйқы мен демалысты реттеңіз. Ұйқыңыз қанбай, үнемі шиеленісте жүрсеңіз, ынталандыруға деген құштарлық күшейеді.
6. Снюс тартатын ортадан біраз уақыт аулақ болыңыз. Сонда қайта бастап кету қаупі азаяды.
7. Көмекке жүгініңіз. Тіркелген емханадағы терапевт немесе нарколог тастау жоспарын құрып, қажет болса никотинді алмастыратын терапияны таңдайды.
8. Қысқа мақсат қойыңыз: бір тәулік снюссыз, сосын үш күн, бір апта. Шағын жеңістер сенімді нығайтады.
9. Қозғалыңыз. Жүгіру, жаттығу, спорт залы немесе терренкурмен серуендеу адам пакеттен іздеген сергектікті береді.
10. Нәтижені белгілеп отырыңыз. Бас аз ауырса, ұйқы жақсарса, көңіл-күй тұрақталса — ағза қалпына келіп жатыр деген сөз.

Қатты тарту әдетте алғашқы апталарда күшті болып, кейін бірте-бірте басылады. Кейде кейін де «толқын» келуі мүмкін, бірақ әдетті өзгертіп, маманның көмегіне сүйенсеңіз, ол тез әлсірейді.