McLaren F1: әуежайдағы эскизден туып, $25 млн-ға сатылған көлік

1988 жылғы қыркүйекте Гордон Мюррей Италия Гран-приінен кейін үйге қайтатын рейсті күтіп отырып, іш пыстырмау үшін бір көліктің суретін салды: жүргізуші ортада, екі жолаушы сәл артта, екі жағында. Чемпион McLaren командасының бас конструкторы бұл эскизді Рон Деннисқа көрсетіп, «тарихтағы ең үздік жол көлігін» жасауды ұсынды. Төрт жылдан кейін көлік шықты, ал он жылдан соң әлемдегі ең жылдам сериялық көлікке айналды.

Бүгін McLaren F1-де аңыз болуға керектің бәрі бар: үш орынды салон, көміртекті шанақ, мотор бөліміндегі алтын, Ле-Мандағы бірінші әрекеттен келген жеңіс және турбинасыз көліктер арасында әлі ешкім жаңарта алмаған жылдамдық рекорды. Жаңа кезінде ол шамамен £540 000 тұрды. 2025 жылғы желтоқсанда оның бір данасы аукционда $25,3 млн-ға сатылды.

Күту залындағы эскиз

Ол кезде Мюррей «Формула-1»-дің ең танымал конструкторларының бірі еді: ол жасаған Brabham мен McLaren көліктері чемпионат жеңіп жүрді. Жол көлігін жасау ойы оның басында көптен жүрген, Деннис қаржы салуға келісті, жоба үшін McLaren Cars деген жеке компания құрылды. Кейін ол McLaren Automotive болып аталды. Сыртқы түрі мен салонын Питер Стивенс, аспасын Стив Рэндл жасады.

Мотормен бір оқиға болды. McLaren ол кезде Honda қозғалтқыштарымен жарысатын, Мюррей Айртон Сеннамен бірге марканың Жапониядағы сынақ орталығына барып, екеуі Honda NSX-ті сынап көрді. Кейін Мюррей жеңіл әрі тілалғыш NSX басқарылуы жағынан өзіне үлгі болғанын айтты. Бірақ McLaren үшін V10 немесе V12 жасаудан жапондар бас тартты, тапсырыс BMW M-ге кетті. Мотор шебері Пауль Роше 6,1 литрлік атмосфералық V12 жасады. Мюррей турбинаны түбегейлі қаламады: оған қарапайым, сенімді әрі қуатын болжауға болатын мотор керек еді. Нәтижесінде мотор тапсырыс берушінің сұрағанынан 14% қуатты, 16 кг ауыр болып шықты.

Жұртшылыққа F1 1992 жылғы 28 мамырда, Монако Гран-приі өтіп жатқан күндері көрсетілді. Оған дейін көлік ұзақ сынақтан өтті: алғашқы жүріс зертханасы ретінде қайта жасалған екі британдық Ultima спорткары пайдаланылды.

Көміртек, алтын және ортада отыратын жүргізуші

F1 — толығымен көміртекті пластиктен жасалған көтергіш шанағы, яғни монококы бар алғашқы сериялық көлік. Монокок дегеніміз — қалғанының бәрі бекітілетін тұтас әрі қатты «ванна». Жарыста мұндай шанақтар 1980 жылдардың басында пайда болды, оларды «Формула-1»-ге алғашқылардың бірі болып дәл McLaren әкелді. Жол көлігі үшін бұл естілмеген қымбат шешім еді: бір шанақты жасауға мыңдаған сағат қол еңбегі кететін. Есесіне құрғақ салмағы небәрі 1140 кг болды — артында атмосфералық V12 тұрғанына қарамастан.

Ортадағы орындық — жай ғана ерекшелік емес. Жүргізуші көліктің дәл осінде отырады, аяғы тура созылып жатады, педальдар бір жаққа ығыспайды, екі жақтың көрінісі бірдей. Жолаушылар сәл артта отырады, сондықтан ешкімнің иығы кедергі келтірмейді. Есіктер көбелектің қанатындай жоғары әрі алға қарай көтеріледі.

Мотор бөлімінің іші алтын фольгамен қапталған: қуатты V12 қатты қызатын, ал жылуды алтыннан жақсы шағылыстыратын материал табу қиын. Бір көлікке шамамен 16 г алтын жұмсалды. BMW S70/2 моторының өзі минутына 7400 айналымда 627 ат күшін және 650 Н·м береді, 7500 айналымға дейін бұралады. Майлау жүйесі — құрғақ картер: май табанда шайқалмай, бөлек бакта сақталады, сондықтан моторды төменірек орнатуға болады.

Аэродинамика да жарыс қағидаларымен жұмыс істеді. Түбінде граунд-эффект арналары бар: онда ауа үдеп, көлікті жолға басады, ал екі электр желдеткіш ауаны сорып шығаруға көмектеседі. Жүргізуші бөлек батырмамен басу күші жоғары режимді қоса алатын. Сағатына 64 шақырымнан жоғары жылдамдықта қатты тежегенде артынан шағын спойлер көтерілетін. Ауа кедергісінің коэффициенті — 0,32, мұндай жылдамдықтағы көлік үшін өте аз.

Есесіне Мюррей көп нәрседен әдейі бас тартты. Рульде гидрокүшейткіш жоқ, тежегіштерде вакуумдық күшейткіш жоқ, бұғаттауға қарсы жүйе де, тартымды бақылау да жоқ. Беріліс қорабы — алты сатылы механика, жетегі артқы, дөңгелектері магнийден. Көлік жеңіл әрі адал болуы керек еді, қалғаны — жүргізушінің шаруасы.

386 км/сағ және бірінші әрекеттегі Ле-Ман

1998 жылғы 31 наурызда пилот Энди Уоллес XP5 прототипін Volkswagen-нің Эра-Лессиндегі сынақ полигонының ұзындығы 9 км-ге жуық тура жолына алып шықты. Осы жүріс үшін айналым шектегішін минутына 8300 айналымға дейін көтерді. Қарама-қарсы бағыттағы екі жүрістің орташа жылдамдығы 386,4 км/сағ болды, бір бағытта — 391 км/сағ. Сериялық көліктің рекорды 2005 жылға дейін тұрды, ал турбинасыз әрі электр моторсыз көліктер арасында F1 әлі де ең жылдамы болып қалып отыр.

Уоллес бұл көлікті тек рекорд арқылы танымайтын. Үш жыл бұрын ол Дерек және Джастин Беллдермен бірге «Ле-Манның 24 сағатында» F1 GTR жарыс нұсқасын жүргізген. Мюррей F1-ді жарысқа шығаруды жоспарламаған, бірақ жеке командалар McLaren-ді GT чемпионатына арналған нұсқа жасауға көндірді. 1995 жылы Ле-Манда F1 GTR көліктері бірінші, үшінші, төртінші, бесінші және он үшінші орындарды алды. Kokusai Kaihatsu Racing командасының №59 көлігі жеңді, оны Янник Дальма, Джей-Джей Лехто және Масанори Сэкия жүргізді. Жолға арналып ойластырылған көлік ең әйгілі төзімділік жарысын бірінші әрекеттен жеңіп алды.

Мойындау тез келді. Autocar журналы 1994 жылы F1-ді «жалпы пайдаланымдағы жолдар үшін жасалған көліктердің ішіндегі жүргізушіге арналған ең үздігі» деп атады. 2005 жылы британдық Channel 4 оны ең ұлы жүз көліктің тізімінде бірінші орынға қойды.

Иелері де көлікке лайық болды. F1-ді Джордж Харрисон, Ральф Лорен, Pink Floyd-тың барабаншысы Ник Мейсон, Джей Лено және Бруней сұлтаны сатып алған. Мистер Бин рөлімен танымал Роуэн Аткинсон көлікті 1997 жылы алып, оны екі рет апатқа ұшыратты. 2011 жылғы екінші апаттан кейін шанақты зауытта қалпына келтіру үшін сақтандырушыға £910 000 шот жазылды. Илон Маск F1-ді 1999 жылы, өзінің алғашқы компаниясы Zip2-ні сатқан бойда $1 млн-ға алды. Бір жылдан кейін ол Питер Тильді инвесторлармен кездесуге алып бара жатып, Калифорниядағы Sand Hill Road жолында көлікті соғып алды: көлік сақтандырылмаған еді, ал Масктың өз сөзінше, ол оны дұрыс жүргізе де білмеген.

106 көлік және иесіне ұшып келетін техник

1992–1998 жылдары 106 көлік жасалды. Оның 64-і — кәдімгі жол F1-і, бесеуі — Ле-Мандағы жеңіске арналған F1 LM, екеуі — құйрығы ұзартылған сериялық F1 GT, 28-і — жарыстық GTR, қалғаны прототиптер. Бір көлікті құрастыруға шамамен үш жарым ай кететін.

F1-ді ұстау басынан-ақ жеке қызмет болды. Әр көлікте модем тұрды: McLaren инженерлері басқару блогының деректерін алыстан оқи алатын. Бірдеңе дұрыс болмаса, иесіне зауыттан техник ұшып келетін. Шанақты күрделі жөндеу McLaren зауытында жасалады. Жиынтықта алтын жалатылған титан Facom құралдар жинағы болды, ал әр сатып алушыға көліктің сериялық нөмірі ойылып жазылған TAG Heuer сағаты табыс етілді.

£540 000-нан $25 млн-ға дейін

1992 жылы F1 шамамен £540 000 тұрды — 2020 жылғы ақшамен бұл шамамен £1,1 млн. 2000 жылдардың ортасына дейін қолданылған көліктердің бағасы зауыт бағасының маңында болды. Содан кейін өсу басталды: 2008 жылдың соңына қарай — шамамен £1,5 млн, 2014 жылы — шамамен £5 млн. 2015 жылы Аткинсон екі рет апатқа ұшыраған көлігін лондондық дилер арқылы £8 млн-нан астам бағаға сатты.

Одан әрі есеп ондаған миллион долларға жетті. Коллекциялық көліктер аукционындағы әр ірі сауда модельдің жаңа рекорды болып отырды. Теңгедегі баға — ҚР Ұлттық банкінің 2026 жылғы 24 қазандағы бағамы бойынша ($1 = 451,05 тг).

Күні	Аукцион	Көлік	Бағасы	Теңгемен
2017 жылғы тамыз	Bonhams, Монтерей (АҚШ)	044 шассиі	$15 620 000	≈7,05 млрд тг
2019 жылғы тамыз	RM Sotheby’s, Монтерей (АҚШ)	LM спецификациясындағы жол F1-і	$19 805 000	≈8,93 млрд тг
2021 жылғы 14 тамыз	Gooding & Company, Пебл-Бич (АҚШ)	029 шассиі, жүрісі 390 км-ден аз	$20 465 000	≈9,23 млрд тг
2025 жылғы желтоқсан	RM Sotheby’s, Әбу-Даби	014 шассиі	$25 317 500	≈11,42 млрд тг

Рекордтық №014 көлік алғашында Бруней корольдік отбасына тиді, кейін Ұлыбританияға оралды, 2006 жылы зауытта толық қалпына келтірілді. Оны Әбу-Дабидегі алғашқы Коллекционерлер апталығында RM Sotheby’s сатты.

Мұрагерлері

F1-дің тікелей мұрагері болған жоқ: McLaren әр жолы одан бір ғана идеяны алып отырды. 2013 жылғы гибридті P1 марканың басты көлігі деген мәртебені мұра етті. 2018 жылғы Speedtail жүргізушісі ортада отыратын үш орынды схеманы қайтарып, дәл сондай таралыммен — 106 дана болып шықты. 2024 жылғы McLaren W1 түбіндегі граунд-эффект идеясын дамытып, өзін F1 мен P1-ден кейінгі үшінші көлік деп ашық атайды.

Ең жақын мұрагер деп Мюррейдің өзі Gordon Murray Automotive компаниясында жасаған көлікті санайды. T.50 да үш орынды: онда минутына 12 100 айналымға дейін бұралатын 663 ат күшті атмосфералық V12, механикалық беріліс қорабы бар, құрғақ салмағы — 997 кг. Артында түбінің астынан ауаны сорып шығаратын 40 сантиметрлік желдеткіш тұр — бұл идеяны Мюррей сонау 1978 жылы жарыстық Brabham-да сынап көрген. Таралымы — 100 жол көлігі, әрқайсысы салықсыз £2,36 млн.

McLaren F1 және Қазақстан

Қазақстандағы McLaren F1 туралы жария дерек жоқ: 106 дананың көбінің тағдырын коллекционерлер бақылап отырады, ал ашық дереккөздерде қазақстандық иелер аталмайды. Салыстыру үшін: 2025 жылғы рекордтық сауда шамамен 11,4 млрд теңге, ал соңғы жария саудалардың ең арзаны, 2017 жылғысы, — шамамен 7 млрд.

McLaren F1 сипаттамалары

Қозғалтқыш	BMW S70/2, атмосфералық V12, 6,1 л (6064 см³); минутына 7400 айналымда 627 а. к. (461 кВт), 5600 айналымда 650 Н·м
Беріліс қорабы	6 сатылы механикалық
Жетек	артқы
Шанақ	көміртекті пластик монокок, үш орын, «көбелек қанаты» есіктер
0–97 км/сағ (60 миль/сағ)	шамамен 3,2 с
0–161 км/сағ (100 миль/сағ)	шамамен 6,3 с
Ең жоғары жылдамдық	386,4 км/сағ (1998 жылғы рекорд, айналым шектегіші көтерілген)
Салмағы	құрғақ 1140 кг, жабдықталған 1260 кг
Ұзындығы / ені / биіктігі / базасы	4287 / 1820 / 1140 / 2718 мм
Кедергі коэффициенті (Cx)	0,32
Тежегіштер	Brembo, дискілер алдында 332 мм, артында 305 мм, күшейткішсіз
Дөңгелектер	магнийден, 17 дюйм
Шығарылған жылдары	1992–1998
Таралымы	106 көлік, оның 64-і — жол F1-і
Жаңа кездегі бағасы	шамамен £540 000 (1992)

Қорытынды

McLaren F1 — көлік ымырасыз әрі маркетингсіз жасалған сирек жағдай. Мюррей сәнді жүйелердің соңына түспей, артығын алып тастады, сондықтан да ол үш онжылдықтан астам уақыттан кейін де жеңілдіктің, дәлдіктің және турбинасыз жылдамдықтың өлшемі болып қалып отыр.

Оның атмосфералық көліктер арасындағы рекорды әлі тұр, ал бағасы доллармен шамамен 25 есе өсті. Одан кейінгі бірде-бір суперкар аңызға бұлай тез айналған жоқ — әрі бірде-бірі аңыз болып осынша ұзақ қалған жоқ.

Дереккөздер: Wikipedia — McLaren F1, Diariomotor — BMW F1-ге моторды қалай жасады, Supercars.net — McLaren F1 нұсқаулығы, Hagerty — 1998 жылғы рекорд, The Drive — Илон Масктың апаты, evo — Роуэн Аткинсонның көлігінің сатылуы, Top Gear — F1 бағасының өсуі, GTspirit — 2017 жылғы сауда, GTspirit — 2019 жылғы сауда, Supercars.net — Gooding-тің 2021 жылғы рекорды, auto motor und sport — 014 шассиінің тарихы, Art Dependence — 014 шассиі саудасының қорытындысы, Wikipedia — Gordon Murray Automotive T.50, AIR Press — Ұлттық банктің 2026 жылғы 24 қазандағы бағамы.