ГПХ шарты деген не және оның еңбек шартынан айырмашылығы

ГПХ шарты (азаматтық-құқықтық сипаттағы шарт) — орындаушы нақты жұмысты атқаратын не қызмет көрсететін, ал тапсырыс беруші нәтижені қабылдап, ақысын төлейтін келісім. Мұндай шартпен орындаушы компания қызметкері болмайды: штаттық лауазым, жұмыс кестесі, ақылы демалыс және Еңбек кодексіндегі басқа кепілдіктер оған берілмейді. 2026 жылғы 8 маусымнан бастап талап қатайды: ГПХ шартында еңбек шартының бір ғана белгісі болса да, ол еңбек шарты деп танылады, ал жұмыс беруші соның салдарын көтереді.

ГПХ деген не

ГПХ шартын ҚР Азаматтық кодексі реттейді. Тараптар — жұмыс беруші мен қызметкер емес, тапсырыс беруші мен орындаушы. Келісілгеннің бәрі шарттың өзінде жазылады: не істеу керек, қанша көлемде, қай мерзімде, қанша тұрады және нәтиже қалай қабылданады. Әдетте нәтижені орындалған жұмыстар немесе көрсетілген қызметтер актісімен растайды.

Бұл форматты көбіне фрилансерлерге, жобаға шақырылған мамандарға, кеңесшілерге және бір реттік тапсырма орындаушыларға ұсынады. Тараптар шарттарды еркін келіседі, бірақ мәтін анық жазылуы тиіс: құқық пен жауапкершілікті еңбек заңы емес, азаматтық заң анықтайды.

ГПХ шартының негізгі белгілері:

• орындаушы тапсырыс берушінің ішкі еңбек тәртібіне бағынбайды;
• ақы өткен сағат үшін емес, нақты нәтиже үшін төленеді;
• орындаушы штатқа кірмейді;
• шарттың мерзімін тараптар өздері белгілейді.

2026 жылы не өзгерді

ҚР 2026 жылғы 7 сәуірдегі № 277-VIII Заңымен Еңбек кодексінің 26-бабына 1-1-тармақ қосылды. 2026 жылғы 8 маусымнан бастап жеке тұлғамен азаматтық-құқықтық шарт жасауға болмайды, егер онда ЕК-нің 27-бабында аталған еңбек шартының кемінде бір белгісі болса. Тараптар оны қалай атаса да, мұндай шарт еңбек шарты деп танылады.

Ең алдымен назар аударатын белгілер:

• бір реттік нәтиже емес, лауазым не кәсіп бойынша тұрақты еңбек функциясы;
• жұмысты жеке өзі орындау, кестеге және ішкі ережелерге бағыну;
• жалақыға ұқсас тұрақты төлем — бір күндері төленетін белгіленген сома;
• орындаушының штатқа енгізілуі.

Еңбек қатынасын ГПХ-мен бүркемелегені үшін компанияға ӘҚБтК-нің 86-бабы бойынша айыппұл салынады, сондай-ақ қызметкерге тиесілі төлемдер қосымша есептеледі: әлеуметтік салық, зейнетақы жарналары, әлеуметтік аударымдар, демалыс өтемақысы.

ГПХ шартының түрлері

Жеке тұлғалармен азаматтық-құқықтық шарттың екі түрі жиі жасалады. Қайсысын таңдау тапсырыс берушіге не маңызды екеніне байланысты: қолмен ұстауға болатын нәтиже ме, әлде қызметтің өзі ме.

Мердігерлік шарт

Мердігер жұмысты орындап, нәтижесін мерзімінде тапсыруға міндеттенеді, тапсырыс беруші оны қабылдап, ақысын төлейді. Бастысы — нақты, көбіне материалдық нәтиже: жөнделген пәтер, дайын сайт, жоба, бұйым. Нәтиженің сапасы мен шартқа сәйкестігіне мердігер жауап береді. Мердігерлік құрылыста, жөндеуде, жобалау және тұрмыстық жұмыстарда кең тараған.

Ақылы қызмет көрсету шарты

Орындаушы тапсырыс берушінің тапсырмасымен белгілі бір әрекет жасайды, ал ол соның ақысын төлейді. Мұнда жасалған зат емес, қызметтің өзі маңызды. Шартта өзгеше айтылмаса, орындаушы қызметті өзі көрсетеді. Осылай кеңес беру, оқыту, аудит, медициналық және ақпараттық қызметтер рәсімделеді. Бұл шарттарға мердігерлік туралы жалпы ережелер қолданылады, егер олар шарттың мәніне қайшы келмесе.

Тараптардың құқықтары мен міндеттері

Орындаушы міндетті: жұмысты не қызметті келісілген көлемде, мерзімде және тиісті сапада орындауға, нәтижені тапсырып, растайтын құжаттарды ресімдеуге. Шартта өзгеше белгіленбесе, жұмыс барысын өзі ұйымдастырады.

Орындаушының құқығы бар: шартта көрсетілген мөлшерде және тәртіппен ақы алуға, нәтижені қабылдауды талап етуге, тапсырманы қалай орындайтынын өзі таңдауға.

Тапсырыс беруші міндетті: нәтижені қабылдауға, оның ақысын уақытында төлеуге және, егер шартта жазылса, орындаушыға қажетті материалдарды, ақпаратты не қолжетімділікті беруге.

Тапсырыс берушінің құқығы бар: нәтиженің шартқа сәйкестігін тексеруге, кемшіліктерді түзетуді және мерзімді сақтауды талап етуге, ал елеулі бұзушылық болса, нәтижені қабылдаудан бас тартуға.

Жеке адамдар арасындағы бір реттік мәміле, мысалы, қарыз үшін ақша алғаны туралы қолхат жеткілікті. ГПХ шарты жұмыс не қызмет туралы сөз болғанда керек.

ГПХ-ны қашан заңды қолдануға болады

Тараптарды компаниядағы тұрақты жұмыс емес, нақты тапсырма байланыстырса, ГПХ орынды. Әдеттегі жағдайлар:

• көлемі мен мерзімі анық бір реттік жұмыс — жөндеу, сайт не логотип жасау, бейнеролик түсіру;
• кеңес беру, оқыту, ақпараттық қызметтер;
• маманды штатқа алмай, жеке жобаға тарту;
• фрилансерлермен және тәуелсіз орындаушылармен жұмыс.

Ал адам жылдар бойы кестемен жұмыс істеп, кеңседе отырса, басшыға бағынып, ай сайын белгілі бір сома алса, бұл — еңбек қатынасы. 2026 жылғы түзетулерден кейін мұндай шарт еңбек шарты деп танылады, ал компания қызметкерді ресімдеп, тиесілінің бәрін төлеуге мәжбүр болады.

2026 жылы ГПХ бойынша салықтар мен жарналар

Орындаушы ЖК мәртебесі жоқ жеке тұлға болса, салық пен жарналарды салық агенті ретінде тапсырыс беруші ұстап, аударады. Шарт сомасынан мыналар ұсталады:

• МЗЖ (міндетті зейнетақы жарнасы) — 10% (айына 50 ЕТЖ-дан аспайтын база);
• МӘМС жарнасы — 2% (негізгі жұмыс беруші төлеп жатса және анықтама болса, қайта ұсталмайды);
• Әлеуметтік аударымдар — МЗЖ шегерілген табыстың 5%-ы; 2026 жылдан бастап ГПХ үшін 1 ЕТЖ-лық ең төменгі база алынып тасталды;
• ЖТС (жеке табыс салығы) — жарналар шегерілгеннен кейін 10% (жаңа Салық кодексі бойынша жылдық табыстың 8 500 АЕК-тен асқан бөлігіне — 15%).

Мысал: шарт сомасы — 300 000 теңге. МЗЖ — 30 000, МӘМС жарнасы — 6 000, әлеуметтік аударымдар — 13 500, ЖТС — 25 050 теңге. Орындаушының қолына 225 450 теңге тиеді. Өтініш бойынша 30 АЕК базалық шегерім (2026 жылы 129 750 теңге) қолданылса, ЖТС 12 075 теңгеге дейін азаяды. Бұл шегерімді әдетте негізгі жұмыс орны бойынша алады, сондықтан ГПХ табысына сирек қолданылады.

ГПХ сыйақысынан жұмыс берушінің зейнетақы жарнасы, әлеуметтік салық және МӘМС аударымдары есептелмейді. Орындаушы ЖК болып тіркелсе, тапсырыс беруші ештеңе ұстамайды — ЖК салықты өзі төлейді. Түскен табыс пен ұсталған сомаларды салық төлеушінің кабинетінен тексеруге болады.

Орындаушы үшін ГПХ-ның артықшылығы мен кемшілігі

Артықшылықтары:

• шарттар мен мерзімдерді икемді келісуге болады;
• ақы кеңседе өткізген сағат үшін емес, нәтиже үшін төленеді;
• шартта талап етілмесе, міндетті кесте мен жұмыс орны жоқ;
• бірнеше тапсырыс берушімен қатар жұмыс істеуге болады;
• шартты тараптардың келісімімен өзгерту не бұзу оңайырақ.

Кемшіліктері:

• Еңбек кодексінің кепілдіктері жоқ: ақылы демалыс, ауырған күндерге төлем, жұмыстан шығарудан қорғау;
• әдеттегі мағынадағы еңбек өтілі жоқ;
• табыс нәтиженің тапсырылғанына және тапсырыс беруші оны қабылдағанына тәуелді;
• ГПХ бойынша әлеуметтік аударымдар МӘСҚ төлемдерінің бір бөлігіне ғана құқық береді — мысалы, жұмыссыздық, жүктілік пен босану, бала бір жарым жасқа толғанға дейін күтім бойынша;
• даулар еңбек инспекциясынсыз, азаматтық құқық нормаларымен шешіледі.

ГПХ мен еңбек шартының негізгі айырмашылықтары

Басты айырмашылық — қатынастың сипатында. Еңбек шарты бойынша қызметкер лауазымына сай еңбек функциясын атқарып, компания құрылымына кіреді: мұнда еңбек процесінің өзі маңызды. ГПХ бойынша орындаушы нәтижені тапсырады не қызмет көрсетеді, ал жұмысты қалай ұйымдастыруды өзі шешеді.

Кепілдіктер де әртүрлі. Қызметкердің демалысы, әлеуметтік төлемдері, заңсыз жұмыстан шығарудан қорғауы бар. ГПХ орындаушысында шартта жазылғаны мен әлеуметтік сақтандыру жүйесі көздегені ғана бар. Жауапкершілік те бөлек: орындаушы нәтиже мен мерзім үшін азаматтық құқық бойынша, ал қызметкер еңбек заңы белгілеген шекте жауап береді.

Өлшем	ГПХ шарты	Еңбек шарты
Реттейтін заң	ҚР Азаматтық кодексі	ҚР Еңбек кодексі
Тараптар	Тапсырыс беруші мен орындаушы	Жұмыс беруші мен қызметкер
Шарт мәні	Нақты жұмыс не қызмет	Лауазым бойынша еңбек функциясы
Ақы төлеу	Нәтиже үшін, акт бойынша	Жұмыс уақыты үшін жалақы
Кесте мен тәртіп	Шартта жазылмаса, жоқ	Жұмыс беруші белгілейді
Штат	Кірмейді	Кіреді
Демалыс, ауырғандағы төлем	Жоқ	Бар
Төлемнен ұсталатыны	МЗЖ, МӘМС жарнасы, әлеуметтік аударымдар, ЖТС	МЗЖ, МӘМС жарнасы, ЖТС; жұмыс беруші бұған қоса жұмыс берушінің зейнетақы жарнасын, әлеуметтік аударымдарды, МӘМС аударымдарын және әлеуметтік салықты төлейді
Тоқтату	Шарт талаптары мен АК бойынша	Еңбек кодексіндегі негіздер бойынша
Құқықты қорғау	Сот	Еңбек инспекциясы және сот

Сізге қандай шарт ұсынылғанын қалай білуге болады

Шарттың атауына емес, талаптарына қараңыз. ГПХ шартында жұмыстың нақты көлемі, мерзімі және күтілетін нәтиже жазылады, ал ақы қабылдау актісіне байланады. Онда лауазым, жұмыс кестесі, басшыға бағыну және компанияның ішкі ережелеріне сілтеме болмайды.

Ал құжат сізден сағат тоғызда кеңсеге келуді, тұрақты міндеттерді атқаруды талап етіп, айына екі рет белгіленген сома төлейтін болса, бұл — ГПХ болып рәсімделген еңбек қатынасы. Мұндай шартты қайта ресімдеуді талап етуге құқығыңыз бар, ал 2026 жылғы маусымнан бастап заң тікелей сіздің жағыңызда. Келісер алдында ұсынысты өз салаңызда еңбек шартымен қанша төлейтінімен салыстырыңыз: кепілдіктердің жоқтығын ақша не еркіндік өтеуі керек.