Алматыда үйлерді бұзу: реновация қай аудандарда жүріп жатыр

Алматыда үйлерді бұзу 2030 жылға дейінгі реновация бағдарламасы аясында жүріп жатыр. Бағдарламаға 676 тозған әрі сейсмикалық төзімсіз үй енген, оларда 7 500-ге жуық меншік иесі тұрады. Тұрғындарға «бөлмеге бөлме» қағидатымен жаңа пәтер не ақшалай өтемақы беріледі. Үй барлық меншік иесі келіскен соң ғана бұзылады. 2025 жылы 670 иесі жаңа пәтерге көшсе, 2026 жылғы шілденің соңына қарай тағы 432 адам 54 үйден қоныс аударды.

Бағдарламаның мақсаты мен ауқымы

«Алматы» ӘКК дерегіне қарағанда, қалада 1 403 тозған әрі сейсмикалық төзімсіз үй бар, оларда 43 мыңнан астам адам тұрады. Бағдарлама алдымен екі қабатты қаңқалы-қамыс үйлерді қамтиды. Қалада мұндай үй 1 400-дей, көбі 1950–60 жылдары салынған. 2030 жылға дейін реновацияға 676 үй енгізілді. Бас жоспарға енгізілген түзетулер бойынша бұзу кестесі: 2026 жылы 95 үй, 2027 жылы 100, 2028 жылы 108, 2029 жылы 121, 2030 жылы 143 үй.

Үй тізімге енбес бұрын техникалық тексеруден өтеді: тозу деңгейі, қабырға мен коммуникациялардың жайы, сейсмикалық беріктігі бағаланады. Ең апатты ғимараттар бірінші кезекте тұр. Мысалы, тексеру нәтижесінде Алматыда 51 тұрғын үй сейсмикалық төзімсіз деп танылды.

Меншік иесі мына нұсқалардың бірін таңдай алады:

• «бөлмеге бөлме» қағидатымен жаңа пәтер — әрленген, сантехникасы мен плитасы орнатылған күйде;
• нарықтық құн бойынша ақшалай өтемақы — оны тәуелсіз аккредиттелген бағалаушы үйдің жайына, орналасқан жеріне және ауданына қарап анықтайды;
• құрылыс кезеңінде — құрылыс салушыдан уақытша баспана не жалдау ақысының өтемі.

Басты шарт — тұрғындардың жүз пайыз келісімі: бір ғана меншік иесі қарсы болса, жоба тоқтап қалуы мүмкін. Сот арқылы мәжбүрлеп көшіру үй адамдардың қауіпсіздігіне қатер төндірген жағдайда ғана мүмкін.

2026 жылы не өзгерді

2026 жылдан бастап Қазақстанда реновацияның жаңа нарықтық тетігі іске қосылды. Оны Өнеркәсіп және құрылыс министрлігі мен Қазақстанның тұрғын үй компаниясы (ҚТҮК) әзірледі. Заңнамаға енгізілген түзетулер 2026 жылғы 12 наурызда, Құрылыс кодексінің жекелеген нормалары 1 шілдеден күшіне енді.

• Құрылыс салушы меншік иелерімен шарт жасасады, барлық тұрғын келісім бергеннен кейін оған кепілгер ретінде ҚТҮК қосылады.
• Үлестік қатысу шарттары «Қазтізілімде» тіркеледі — бұл тұрғындарды адал емес девелоперлерден қорғайды.
• Құрылыс кезінде құрылыс салушы тұрғындарға уақытша баспана беруге не жалдау ақысын төлеуге міндетті.

Бүгінгі нәтижелер

1. 2023 жыл — 321 пәтерлік 14 үй бұзылды.
2. 2024 жыл — 31 үй бұзылып, 338 отбасы көшірілді.
3. 2025 жыл — 670 меншік иесі жаңа пәтерге көшті.
4. 2026 жыл — шілденің соңына қарай 54 тозған үйдің тұрғыны көшіріліп, 432 меншік иесі жаңа пәтер алды (266-сы Almaty Renovation ЖШС арқылы, 166-сы жеке инвесторлар есебінен). Жыл соңына дейін тағы мыңнан астам отбасын көшіру жоспарланған.

Қарқын артып келеді, бірақ әзірге жоспардан қалып отыр: 2030 жылға дейін 7 500-ге жуық меншік иесін көшіру керек.

Алматыда үйлер қай жерде бұзылып жатыр

Тозған үйлер қаланың сегіз ауданының бәрінде бар, бірақ біркелкі емес. «Алматы» ӘКК дерегі бойынша:

Аудан	Тозған үйлер
Түрксіб	585
Бостандық	269
Жетісу	141
Алмалы	135
Алатау	102
Медеу	82
Әуезов	65
Наурызбай	24

1. Түрксіб — бағдарламаның негізгі бағыты, қаладағы тозған қордың 40%-дан астамы осында. Лев Толстой, Сейфуллин, Спартак көшелеріндегі және Алтай-2 шағын ауданындағы үйлер бұзылып, орнына жаңа ТК салынып жатыр.
2. Жетісу — көшірілгендер саны бойынша алдыңғы қатарда. Боткин, Казаков, Гончаров көшелері мен Сүйінбай даңғылы аралығындағы кварталдар реновацияға енді.
3. Бостандық — Розыбакиев, Солодовников, Радостовец және Жандосов көшелері аралығындағы кварталда кешенді құрылыс жүріп жатыр, ТК-нің бірінші кезегі 2025 жылдан салынуда.
4. Алмалы мен Алатау — тұрғындар көшіріліп, учаскелер құрылысқа дайындалуда.

Қазір қалада әртүрлі құрылыс салушылармен бірге жеті реновация жобасы қатар жүріп жатыр.

Үйіңіз бұзылатынын қалай білуге болады

Әкімдік үйлердің толық тізімін мекенжайымен жарияламайды. Шенеуніктердің айтуынша, мекенжай жария болған соң алыпсатарлық басталады: инвесторлар бұзылатын үйлерден пәтер сатып алып, өтемақыға қойылатын талапты көтереді, соның салдарынан жобалар тұрып қалады. Сондықтан үйдің мәртебесін былай тексерген дұрыс:

1. Бас жоспарға енгізілген түзетулер. 2030 жылға дейін бұзылатын үйлердің мекенжайы Алматының Бас жоспарына енгізілген түзетулерде көшелер мен кварталдар бойынша көрсетілген, оларды қалалық БАҚ талдап жазды.
2. Аудандық әкімдік. Тұрғын үй қатынастары бөлімінен үйдің тексеруден өткенін, бағдарламаға енгенін анықтап, жазбаша жауап алуға болады. Сұрауды eOtinish арқылы да жіберуге болады.
3. Almaty Renovation және «Алматы» ӘКК. Тұрғындармен келіссөзді осы компаниялар жүргізеді және нақты үй бойынша жоба басталғанын хабарлайды.
4. ПИБ не басқарушы компания. Тексеру мен тұрғындар жиналысы туралы әдетте солар бірінші біледі.

Қандай өтініш болсын, пәтерге қатысты құжаттар керек болады, ал жеке үй болса — учаске деректері. Кадастрлық нөмірді онлайн білуге болады, бұған бірнеше минут жетеді.

Реновацияны кім қаржыландырады

Қаржыландыру аралас: жобалардың бір бөлігін қала бюджеті есебінен «Алматы» ӘКК-ның еншілес компаниясы Almaty Renovation ЖШС жүзеге асырады, қалғанын жеке құрылыс салушылар салады. Девелопер жаңа ТК үшін жер учаскесін алады, есесіне тұрғындарды көшіріп, оларға пәтер салады және кварталды абаттандырады. Бағдарлама басталған кезде оның 2030 жылға дейінгі жалпы құны шамамен 1,12 трлн теңге деп бағаланған: оның 120 млрд-қа жуығы — бюджет қаражаты, қалғаны — жеке инвестиция.

Реновацияның тұрғындар үшін артықшылығы мен кемшілігі

Артықшылығы:

• сейсмикалық төзімді үйдегі заманауи коммуникациясы бар жаңа пәтер;
• балалар мен спорт алаңдары бар абаттандырылған аула;
• жаңарған кварталдағы баспана бағасының өсуі.

Кемшілігі:

• барлық меншік иесі келіскенше жобалар жылдап тұрып қалады;
• мерзім мен мекенжай туралы ашық ақпарат аз;
• жаңа пәтердің жоспары мен қабаты әркімге ұнай бермейді;
• үйреншікті ауданнан, көршілерден көшу оңай емес.

Үйіңіз бұзылатын болса, не істеу керек

1. Жаңа пәтерді салыстырыңыз. Ауданы, бөлме саны мен жоспары қазіргіден нашар болмауы тиіс.
2. Бағалау есебін сұраңыз. Ақшалай өтемақыны таңдасаңыз, нарықтық құнның жазбаша есебін талап етіңіз, келіспесеңіз — тәуелсіз бағалауға тапсырыс беріңіз.
3. Шартты тексеріңіз. Ол «Қазтізілімде» тіркелгеніне, үйді тапсыру мерзімі, уақытша баспана не жалдау өтемі жазылғанына көз жеткізіңіз.
4. Барлық құжатты сақтаңыз. Шешімдердің, тексеру актілерінің, құрылыс салушымен және әкімдікпен хат алмасудың көшірмесі қолыңызда болсын.
5. Пәтерді мұқият қабылдаңыз. Актіге қол қоймас бұрын коммуникацияны, терезе мен әрлеуді тексеріңіз.
6. Дау туса, заңгерге жүгініңіз — ол тең бағалы баспана не әділ өтемақы алуға көмектеседі.