Салли Руни

Шағын ирланд қаласынан шыққан дебаттан Еуропа чемпионы өз буынының қалай сүйетінін, жұмыс істейтінін, капитализм туралы дауласатынын және бір-бірімен сөйлесе алмайтынын төрт романға арқау етті. Оның кітаптары 6 млн данадан астам таралыммен сатылды, The New York Times оның дебютін миллениалдар өмірі туралы алғашқы ұлы роман деп атады, ал «Қалыпты адамдар» бойынша түсірілген сериал Пол Мескалды жұлдызға айналдырды. Сонымен қатар Салли Руни — романын израильдік баспаға беруден бас тартқан ашық марксист. Ол бір жылдан астам уақыт бойы Ұлыбританияға қауіпсіз бара алмай жүр.

Шыққан тегі мен отбасы

Салли Руни 1991 жылғы 20 ақпанда Ирландияның батысындағы Мейо графтығының Каслбар қаласында туған. Әкесі Telecom Éireann телефон компаниясында істеген, анасы жергілікті өнер орталығын басқарған. Отбасында үш бала бар: Саллидің ағасы мен сіңлісі бар. Ол әлі күнге дейін Каслбарда тұрады.

Тринити колледжі және дебаттар

Руни Дублиндегі Тринити колледжінде ағылшын әдебиетін оқыды. 2011 жылы ол колледж стипендиаты болып сайланды. Бакалавриатты 2013 жылы бітірді, саясаттану магистратурасына түсіп, оны тастады да, ақыры америка әдебиеті бойынша дәреже алды.

Студенттік жылдардағы басты құмарлығы — дебат. 2013 жылы Руни университеттер арасындағы Еуропа чемпионатында жеңді. Кейін дәл осы туралы «Even If You Beat Me» эссесін жазды, ол 2015 жылдың көктемінде The Dublin Review журналында жарық көрді. Мәтінді әдеби агент Трейси Боэн оқып, Руниге бірге жұмыс істеуді ұсынды. Қатар 2010–2015 жылдары ол дублиндік The Stinging Fly журналында өлеңдерін жариялап жүрді, ал 2017–2018 жылдары тіпті оның редакторы болып үлгерді.

«Достармен әңгіме»: 2017

Оның алғашқы романын шығару құқығы үшін жеті баспа таласты, аукционды лондондық Faber & Faber ұтты. «Достармен әңгіме» 2017 жылы шығып, бірден баспасөздің назарына ілікті: The New York Times оны «миллениалдар өмірі туралы алғашқы ұлы роман» деп атады. Сол жылы Руни The Sunday Times нұсқасы бойынша жылдың жас жазушысы атанды.

«Қалыпты адамдар» және әлемдік даңқ: 2018–2020

Екінші роман бір жылдан кейін-ақ шықты. «Қалыпты адамдар» — мектептен университетке дейін созылған екі жас ирландтың махаббат хикаясы. Кітап Irish Book Awards сыйлығын жыл романы ретінде, Costa сыйлығын «Роман» санатында, ал 2019 жылы екінші роман үшін берілетін Encore сыйлығын алды. Ол Букер сыйлығының ұзын тізіміне енді. «Қалыпты адамдар» 46 тілге аударылды.

2020 жылы BBC мен Hulu роман бойынша Пол Мескал мен Дейзи Эдгар-Джонс ойнаған сериал шығарды. Ол «Эммиге» төрт рет ұсынылды. Мескал үшін бұл серпіліс болды: кейін ол Джесси Баклимен бірге «Хамнетте» Шекспирді ойнады. Ал Руниді сериал төңірегіндегі шу, өз сөзімен айтқанда, әбден шаршатты: ол бұл әлемнің «өзіне жат» екенін мойындады.

2022 жылы BBC Three мен Hulu-да «Достармен әңгіме» де шықты — 12 эпизод, сценарийін Руни Элис Бёрчпен бірге жазды.

«Әдемі әлем, сен қайдасың» және бойкот: 2021

Үшінші роман «Әдемі әлем, сен қайдасың» 2021 жылы жарық көрді. 2022 жылы кітап Dalkey Literary Awards сыйлығын алды. Руни оны экранға шығару ұсыныстарынан бас тартты.

Кітаптың өзінен гөрі оның иврит тіліне аудармасы көбірек шу шығарды. Алғашқы екі романын израильдік Modan баспасы шығарған еді, бірақ үшіншісін Руни оған бермеді. Ол мұны Израильге бойкот жариялаған BDS қозғалысын қолдайтынымен түсіндірді. Кейін ол Modan-ның әскермен байланысы барын білгенін айтып, өзіне сұрақ қойды: «Менің әрекеттерім сенімдеріммен қалай осынша қайшы келді?» 2022 жылы TIME журналы оны әлемдегі ең ықпалды 100 адамның тізіміне енгізді.

«Интермеццо»: 2024

Төртінші роман 2024 жылғы 24 қыркүйекте шықты. «Интермеццо» — әкесінің қазасын бастан кешіріп жатқан екі ағайынды туралы кітап. Бұрынғы шахмат вундеркинді, 22 жастағы Иван 36 жастағы Маргаретке ғашық болады. 32 жастағы заңгер Питер жас Наоми мен бұрынғы сүйіктісі Сильвияның арасында сенделеді. Бұл — оның ең көлемді кітабы, 448 бет. Көп сыншының пікірінше, ең кемелдісі де осы.

Сатылым рекордтық болды. Алғашқы бес күнде Ирландияда 11 885 дана сатылды — бұл 2024 жылғы кез келген кітаптан жылдам. Ұлыбританияда сол уақытта 44 233 дана сатып алынды. Faber өз тарихындағы ең ірі жарнама науқанын өткізді, ал АҚШ-тағы 140 кітап дүкені шығуына орай кештер ұйымдастырды. Роман жылдың үздік кітаптарының 20 тізіміне енді, Руни Irish Book Awards нұсқасы бойынша жыл авторы атанды, ал 2025 жылы «Интермеццо» әдебиет саласындағы Sky Arts сыйлығын алды. Бұл романды да Руни экранға шығаруды жоспарламайды.

Басты кітаптары

• «Достармен әңгіме» (2017) — NYT миллениалдар туралы алғашқы ұлы роман деп атаған дебют; BBC Three мен Hulu сериалы (2022).
• «Қалыпты адамдар» (2018) — басты хит: Costa, Irish Book Awards, Букердің ұзын тізімі, «Эммиге» төрт рет ұсынылған BBC мен Hulu сериалы (2020).
• «Әдемі әлем, сен қайдасың» (2021) — аудармасы израильдік баспамен жанжал тудырған роман; Dalkey Literary Awards.
• «Интермеццо» (2024) — қайғы, ағайындылар және жас айырмашылығы бар махаббат туралы; 2024 жылы Ирландияда ең жылдам сатылған кітап, Sky Arts сыйлығы.
• «Mr Salary» — Granta журналында жарияланған әңгіме.

Оның күші неде

• Буын үні. Махаббат, достық, ақша және қолайсыз әңгімелер туралы кітаптарын миллениалдар өздері туралы деп қабылдады — 6 млн сатылған дана мен ондаған тілге аудармалар содан.
• Тәуелсіздік. «Қалыпты адамдар» төңірегіндегі шудан кейін ол жаңа экрандаудан бас тартады және кітаптарының қайда, қалай шығатынын өзі шешеді.

Жеке өмірі

2020 жылы Руни математика мұғалімі Джон Прасифкаға тұрмысқа шықты. Олар Каслбарда тұрады. Руни өзін феминист әрі марксист деп атайды және саяси көзқарасын прозасында да, өмірде де жасырмайды.

Palestine Action төңірегіндегі дау

2025 жылғы маусымда Руни Palestine Action тобының британдық Brize Norton әуе базасындағы акциясын жария түрде қолдады. Шілдеде Ұлыбритания үкіметі топты террористік ұйым деп таныды: оған мүшелік не қолдау көрсету 14 жылға дейін бас бостандығынан айыруға әкеледі. Тамызда Руни кітаптарынан түсетін қаламақыны топқа беретінін жариялады. Қарашада ол сотқа Ұлыбританияға енді қауіпсіз бара алмайтынын айтты. Оның сөзінше, BBC, Faber және Element Pictures продюсерлік компаниясы оған ақша төлеуде заңдық қиындыққа тап болуы мүмкін, ал кітаптары британ нарығынан жоғалуы ықтимал.

2026 жылғы ақпанда Лондонның Жоғары соты топқа салынған тыйымды заңсыз әрі шамадан тыс деп тапты, бірақ үкімет апелляция берді. Сәуірде апелляциялық сот тыңдауы алдында Руни Грета Тунберг және тағы 130 қоғам қайраткерімен бірге «Біз геноцидке қарсымыз, біз Palestine Action-ды қолдаймыз» деген мәлімдемеге қол қойды.

Марапаттар

• The Sunday Times жылдың жас жазушысы (2017)
• Irish Book Awards, жыл романы — «Қалыпты адамдар» (2018)
• Costa Book Awards, «Роман» санаты — «Қалыпты адамдар» (2018)
• Encore Award — «Қалыпты адамдар» (2019)
• Dalkey Literary Awards — «Әдемі әлем, сен қайдасың» (2022)
• Irish Book Awards, жыл авторы (2024)
• Әдебиет саласындағы Sky Arts Award — «Интермеццо» (2025)
• TIME 100 (2022)

Қазір не істеп жүр (2026 жылғы қазан)

2026 жылғы мамырда Руни «Интермеццоның» иврит тілінде бәрібір шығатынын хабарлады. Кітапты BDS талаптарына сай келетін шағын израильдік November Books баспасы шығарады: ол қоныстарда жұмыс істемейді, мемлекеттен қаржы алмайды және палестиналықтардың құқықтарын мойындайды. Руни әлі де Каслбарда тұрады және өз буынындағы ең көп талқыланатын ағылшын тілді жазушылардың бірі болып қала береді — кітаптары үшін де, ұстанымы үшін де.

Дереккөздер: Wikipedia — Салли Рунидің өмірбаяны, Wikipedia — «Интермеццо» романы, The Irish Times — «Интермеццоның» иврит тіліндегі аудармасы, Al Jazeera — Palestine Action-ды қолдау мәлімдемесі